Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1720 3692511 3687412 2026-11-06T11:05:38Z Nurken 111493 3692511 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Армения Республикасы |Шынайы атауы = Հայաստանի Հանրապետություն |Атау септігі = Армения |Елтаңба = Coat of arms of Armenia.svg |Байрақ = Flag of Armenia.svg |Ұраны = Бір ұлт — бір мәдениет.»<br>{{lang-hy|''«''Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ}} |Әнұранның аты = Мер Айреник |Аудио = Mer Hayrenik Anthem of Armenia.ogg |Картада = Armenia (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 23|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 57|lon_sec = 0 |region = AM |CoordScale = |Тілі = [[армян тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = б.з.д. [[б.з.д. IV ғасыр|IV]]–[[б.з.д. II ғасыр|II ғасыр]] * 1500–1290 жыл ([[Хайаса]]) * 1190 жыл ([[Шубирия]]) * 860–590 жыл ([[Урарту]]) * 6 ғасыр ([[Ервндиттер]]) * 190 [[Ұлы Армения Королдігі]] біріктірілген [[Арташесдттер]] * 52–428 жыл ([[Аршакуни]]) * 885–1045 жыл ([[Ани патшалығы]]) * 1198–1375 жыл ([[Киликия армян мемлекеті]]) |Тәуелсіздік күні = [[28 мамыр]] [[1918 жыл]]ы [[Бірінші Армения Республикасы]] ретінде<br>[[Кавказ демократиялық федеративтік республикасы|КДФР]]-дан<br />[[21 қыркүйек]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан |Астанасы = [[Ереван]] |Ірі қалалары = [[Ереван]], [[Гюмри]], [[Ванадзор]], [[Вагаршапат]], [[Абовян (қала)|Абовян]] |Басшы қызметі = [[Армения президенті|Президенті]]<br />[[Армения премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Армения парламенті|Ұлттық құрылтай]]дың<br />төрағасы [[Ұлттық жиналыс]] |Басшылары = [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]<br /> [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]<br />[[Рубен Карапетович Рубинян|Рубен Рубинян]] |Жер аумағы = 29 743 |Жер аумағы бойынша орны = 138 |Судың үлесі = 4,71<ref name="cia-fact">{{cite web|title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=17 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |archivedate=19 July 2010 |deadurl=no }}</ref> |Этнохороним = армян, армяндар |Жұрты = 2 924 816 |Халық саны бойынша орны = 134 |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = {{құлдырау}} 3 018 854<ref name="Armenia information">{{cite web |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |title=Statistical Service of Armenia |publisher=Armstat |accessdate=20 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |archive-date=10 October 2017 |dead-url=no }}</ref><ref name="News.am">{{cite news |title=Armenia Population |url=http://countrymeters.info/en/Armenia |agency=countrymeters.info |access-date=24 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115837/http://countrymeters.info/en/Armenia |archive-date=26 June 2015 |dead-url=no}}</ref> |Санақ жылы = 2011 |Халық тығыздығы = 101,5 |Тығыздық бойынша орны = 99 |ЖІӨ (АҚТ) = 32,893 млрд.<ref name="IMF GDP">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=6&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=911&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=23 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 10,995<ref name="IMF GDP"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 3,302 млрд.<ref name="IMF GDP"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 132 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 4,446<ref name="IMF GDP"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 116 |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,755 |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 83 |АДИ деңгейі = <span style="color:#0,743;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Армян драмы]] |Интернет үйшігі = [[.am]] |ISO = ARM |Телефон коды = 374 |Уақыт белдеуі = [[UTC+04:00|UTC+4]] |Түсініктемелер = }} '''Армения''' ({{lang-hy|Հայաստան}} [{{IPA|hɑjɑsˈtɑn}}], ''Һайастан''), толық ресми атауы — '''Армения Республикасы''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}} [{{IPA|hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun}}]) — солтүстігі мен батысында [[Грузия]]мен, шығысында және оңтүстік-шығысында [[Әзербайжан]]мен, ал батысында [[Түркия]]мен оңтүстігінде [[Иран]]мен шектеседі. Армения теңізге тікелей шыға алмайды, ал көрші [[мемлекет]]термен шекаралары Кіші Кавказдың асу бермес қиын [[тау]] жоталары арқылы өтеді. Ел шебінің басым бөлігін Түркиямен және Әзербайжанмен шекаралары құрайды, сол себепті [[тарих]]и кезеңдерде бұл елдермен шекара жанжалы жиі туындаған болатын. Осының бәрі Арменияның [[география]]лық және геосаяси [[жағдай]]ына өзіндік [[ықпал]] етеді. == Этимология == [[Сурет:Darius I the Great's inscription.jpg|250px|thumb|[[I Дарий]]-нің [[Бехистун сына жазуы|Беистун жазуы]] Армения туралы. VI ғасыр. e.]] «Армения» [[топоним]]і армян үстіртінде орналасқан Мелитеннің маңында орналасқан Арми аймағының Хурри атымен оралады. Бұл арамей тіліндегі «есім» ескі парсы тіліне ауысты, ал «Арминияи» түрінде [[Бехистун сына жазуы|Бехистің]] [[522 жыл]]ы жазуы алты рет кездеседі<ref>{{cite web|url=http://www.iranica.com/articles/armenia-i|datepublished=|title=Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/659qWLMs7?url=http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i|archivedate=2012-02-02|accessdate=2011-05-17|deadlink=no}}</ref>. [[Ежелгі грек тілі|Ежелгі грекше-грек деп аталады]]. Ἀρμενία. Ἀρμένιοι таратудың алдында қолданылған армяндардың ежелгі грек атауы Μελιττήνιοι болды. == Мемлекеттік рәміздері == == Тарихы == Армения — қызғылықты [[оқиға]]ларға бай [[тарих]]ы бар ежелгі [[мемлекет]]. Әлемдегі көне этностардың бірі болып саналатын армян халқы Армян таулы қыратын біздің заманымыздан әлдеқайда бұрын мекен еткен болатын. Қазіргі Армения [[Аумақ|аумағында]] б.з.д. IX ғасырдың өзінде құл иеленуші ежелгі Урарту мемлекеті болған, ал б.з.д. IV ғасырда Армян [[Патшалық|патшалығының]] негізі қаланды. Біздің [[заман]]ымыздың басында мемлекет аумағында [[христиан діні]] тарала бастады. Осылайша жаңа заманның 301 жылы Армения христиан [[мемлекет]]іне айналды. Орта ғасырларда гүлденген Армения қалалары [[сауда]] мен [[өнер]] орталықтары болды. X ғасырдың соңына қарай елдің оңтүстік бөлігін [[Византия]] басып алды. Армения бұдан кейін тағдыр тәлкегіне көп ұшырады: сан ғасырлар бойы ел аумағы талай рет сырттан келген жаудың табанында қалды. XVII ғасырда Арменияның екі [[қуат]]ты көршісі бұл елді екіге бөліл алды; ел аумағының батысы [[Түркия]]ның, ал шығысы [[Иран]]ның қарамағына өтті. Кейінірек орыс-парсы соғысының нәтижесінде Шығыс Армения [[Ресей империясы]]ның құрамына енді. Түркияның қол астында қалған Батыс Армения жылдар бойы түрік билеушілерінің қатал езгісінде болды. Бұл қайғылы оқиғалар армян халқының тағдырына елеулі [[ықпал]] етті: құртып-жоюдан аман қалған [[армяндар]] атақонысын тастап, бас сауғалауға мәжбүр болды. [[Әлем]]нің әр түкпірінде [[өмір]] сүретін армяндардың ірі топтарын осымен түсіндіруге болады. 1922 жылы Армения [[Грузия]] және [[Әзербайжан]]мен бірге [[Кавказ]] сырты Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасының [[құрам]]ына енді. 1936 жылы КСРО құрамына одақтық республика ретінде кірді. Қазіргі кезде Армения [[БҰҰ]], ТМД мүшесі болып табылады. Республика өз тәуелсіздігін 1991 жылдың 23 қыркүйегінде жариялады. == Географиясы == == Табиғат жағдайлары мен ресурстары == Бұл шағын елдің табиғат [[жағдай]]лары өте алуан түрлі. Ел аумағының 9/10 бөлігі теңіз [[деңгей]]інен 1000 м биіктікте орналасқан, мұның өзі жер қорын [[шаруашылық]] [[мақсат]]та пайдалануды қиындатады. Елдің оңтүстік-батыс бөлігін [[Арарат]] жазығы алып жатыр, мүнда ТМД аумағындағы ең ежелгі және әдемі [[кала]]лардың бірі болып саналатын ел астанасы [[Ереван]] орналасқан. Арменияның таулы бөлігі сейсмикалық жағынан қауіпті ауданға жатады, соңғы жойқын жерсілкішсі 1988 жылы Спитак қаласы маңында болды. Арменияның ең биік нүктесі — елдің солтүстігінде орналасқан [[Арагац]] тауы (4090 м). Ел аумағында түсті металдардың едәуір мол қоры шоғырланған. Әсіресе мыс кең орындары айрықша [[көз]]ге түседі. Олар елдің оңтүстік-шығысы мен солтүстік-бастысында орналасқан. Мыстан басқа, Армения молибден кең орындарымен, алуан түрлі құрылыс материалдарымен ([[мәрмәр]], [[гранит]], туф және т.б.) әйгілі. Ел аумағы субтропиктік белдеуде жатыр. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы 0°С-тан 12°С -ка дейін, ал [[шілде]]нің орташа температурасы +18°С-тан +24°С-қа дейін ауытқиды. Жылдың [[жауын-шашын]]ның ең көп мөлшері (900 мм) Кіші Кавказдың батыс беткейлерінде түседі, ал Арарат аңғарында оның көрсеткіші бар болғаны 220 мм ғана. Сол себепті егістік алқаптары қолдан суаруды қажет етеді. Елдің шығысында, Әзербайжанмен шекараға жақын жерде Севан тау көлі орналасқан. [[Көл]] суы әрқашан салқын, тіпті жаздың өзінде оның жағалауында салқын леп соғып тұрады. Көл айналасында ұлттык [[саябақ]] ұйымдастырылған. Севанға жақын манда минералды [[бұлақтар]] негізінде [[жұмыс]] істейтін Джермук, Арзни және басқа сауықтыру орындары орналасқан. [[Өзен]] торы біркелкі таралмаған, ол тек биік таулы аудандарда жиірек. Елдегі ең ұзын өзен — Аракс. == Экономикасы == == Халқы == 2008 жылдың соңына қарай Арменияда 3,3 миллион [[халық]] тұрды, халықтың орташа тығыздығының көрсеткіші 1 км²-ге 108 адамнан келді. Жер бедерінің күрделі болуы халықтың қоныстану сипатына да [[ықпал]] еткен: Армения халқының жартысынан астамы Арарат жазығында тұрады. Табиғи өсу [[жыл]] сайын қысқарып келеді, қазіргі кезде оның көрсеткіші 4‰-ге тең. Қала халқының үлес салмағы — 67%. Арменияны бірұлтты елдер қатарына қосуға болады, өйткені оның халқының 94%-ын армяндар құрайды. Басқа ұлттар арасында орыстардың, күрдтердің, грузиндер мен гректердің саны біршама. == Шаруашылығы == Соңғы онжылдықта ТМД-ның басқа да жас тәуелсіз [[мемлекет]]теріндегі сияқты, Арменияда да экономиканың құлдырауы басым болды. Кеңестік [[дәуір]]мен салыстырғанда халықтың әл-ауқаты да төмендеп кетті. Қазіргі кезде ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы көрсеткіші бар болғаны 560 АҚШ долларына тең (бұл ТМД бойынша ең төмен [[көрсеткіш]]тердің бірі). Елдегі жұмыссыздар саны 109 мың адамға жеткен, бұл ЭБХ-тың 9%-ын құрайды. Жұмыссыздық деңгейі бойынша Армения ТМД елдері арасында 1-орын алады. [[Өнеркәсіп]] үлесіне ЖІӨ-нің 34%-ы тиесілі. Өнеркәсіп құрылымында машина жасау басым, әсіресе прибор және [[станок]], радиотехника мен электроника жасау жақсы дамыған. Өнеркәсіптің байырғы салаларының бірі — жергілікті шикізат көзіне негізделген түсті металлургия. Бұл саланың жекелеген кәсіпорындары электр энергиясының [[Тапшылық|тапшылығынан]] өз жұмысын тоқтатқан. Елде мұнай мен табиғи газ қоры жоқ, мұның өзі елді энергия көзімен жеткілікті түрде қамтамасыз етуге кедергі болуда. Электр [[энергия]]сы Армян АЭС-і мен Раздан өзеніндегі СЭС жүйесінде өндіріледі. Соған қарамастан жыл сайын жан басына шаққанда электр энергиясын өндіру азайып келеді. Басқа [[сала]]ларға қарағанда, жергілікті [[шикізат]] кезіне бағдарланған тамақ енеркәсібі тұрақты дамып келеді. Өндірілетін [[өнім]]нің негізгі түрлері ([[шарап]], [[коньяк]], жеміс консервілері) [[республика]]дан тыс жерлерге көп сатылады. Елде [[құрылыс]] материалдарын өндіретін бірнеше кәсіпорын жұмыс істейді. Агроөнеркәсіптік кешенде жүзім шаруашылығы мен [[жеміс]] өсіру жетекші орын алады. Жүзімдіктер мен жеміс бақтарының көпшілігі Арарат аңғарының суармалы алқаптарында орналасқан. Мұнда [[мақта]], бадам, зәйтүн және [[көкөніс]] басым таралған. [[Жайылымдық]] мал шаруашылығы кең қанат жайған. Тауларда бидай мен арпа өсіріледі. Жалпы алғанда, жыртылатын жерлер [[ауыл шаруашылығы]] жерлерінід 2/5 бөлігін құрайды. Қазіргі кезде елдің ауыл шаруашылығы табиғи [[сипат]] алған, яғни ел [[азық-түлік]]пен өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылуда. Соған қарамастан астық, [[сүт]] және ет ендіру көлемі қысқарған. Сыртқы саудадағы негізгі [[бағыт]] — [[импорт]] көлемінің ұдайы артуы, ол экспорт көлемінен әлдеқайда артық болып отыр. Ел [[мазут]], табиғи газ, ауылшаруашылық өнімдерін сырттан сатып алуға мәжбүр. Елдің сыртқы экономикалық [[байланыс]]тардағы негізгі әріптестері [[Ресей]] (20%), [[Иран]] және [[Түрікменстан]] болып табылады.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.armenica.org Armenica.org] {{Навигациялық блок |тақырып = Армения |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |ТМД |ҰҚШҰ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония |Кавказ }} [[Санат:Армения|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{geo-stub}} kbyf33wesjz4jivzkupbcr8spkp618l 0 3510 3692105 3691037 2026-11-05T15:56:16Z Кабылбек Алихан 188060 Тыныс белгісі және грамматикалық қате: бірінші бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша, екі бөліктің арасына «ал» жалғаулығы қажет. 3692105 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = | Суреті = Kasymkhan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 4-ханы | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1511 жыл|1511]] | Басқаруын аяқтады = [[1521 жыл|1521]] | Ізашары = [[Бұрындық хан]] | Ізбасары = [[Мамаш хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1445 | Туған жері = Алтын Орданың Сол Қанаты | Қайтыс болған күні = 1518 немесе 1521 | Қайтыс болған жері = [[Сарайшық]] | Жерленді = [[Сарайшық]] | Діні = [[Ислам]], [[суннизм]] | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = Жаған-бегім Ханым | Жұбайы = Ханық сұлтан Ханым, Сұлтан Нігар Ханым | Балалары = [[Мамаш хан]], [[Хақназар хан]], [[Әбілқайыр сұлтан]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ([[1445 жыл|1445]]—[[1521 жыл|1521]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы хандарының бірі, [[Қазақ хандығы]]ның негізін қалаушылардың бірі — [[Жәнібек хан]]ның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы [[Мұхаммед Шайбани]] ханның бөлесі. Шешесі [[Жаған-бегім Ханым]] Шайбани әулетінің атақты ханы [[Мұхаммед Шайбани]]дің інісі [[Махмұд сұлтан]]ның шешесінің туған сіңілісі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Өмірбаяны == Қасым хан (1445 – 1521 жылдары) – Қазақ хандығының ханы ([[1511 жыл|1511]] – [[1521 жыл|1521]]), [[Жәнібек хан]]ның ұлы. Тарихта Қасым ханның есімі [[Қазақ хандығы]]ның күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың [[1570 жыл|70 – 90]] жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Бұл кезде қазақ ханы— [[Керей хан|Керей]]дің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық]], ал қазақ әскерінің қолбасшысы Қасым хан болды. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан және [[Жәнібек хан]]ның басқа да ұлдары [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Отырар]], [[Сайрам]] түбінде бірнеше рет [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] әскерін тас-талқан етіп жеңеді. 15 ғасырдың 90-жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] өтеді. Бұл қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. 15 ғасыр басында Мәуереннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болған [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] [[1506 жыл|1506 – 1510]] жылдары үздіксіз төрт рет қазақтарға жорық ұйымдастырады. [[Бұрындық хан]] Шайбани ханның алғашқы үш жорығына тойтарыс ұйымдастыра алмайды. Оның беделі төмендейді. Ал жазба деректерде «бұл кезде Қасым хандық билікте болмаса да, оның беделі ханнан күшті болды» және «өзін дербес ұстау үшін [[Бұрындық хан]]нан алыста көшіп-қонып жүрді» делінеді. [[1510 жыл]]ы Шайбани ханның соңғы, төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасым ханның ұлысына бағытталады. Қасым хан әскері Шайбани хан әскерін тас-талқан етеді де, жауды Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен соң, ешкім де Бұрындық хан туралы ойламай, Қасым хан билігін мойындайды. Бұрындық болса [[Самарқан]] жаққа кетуге мәжбүр болады. [[1511 жыл|1511 – 1513]] жылдары Қасым хан Шайбанилер ісімен айналысады. [[1512 жыл|1512 – 1513]] жылы ерте көктемде Қараталдағы Қасым ханға [[Сайрам]] қаласының әкімі Қаттабектен адам келіп, Қасым хан билігін алуын сұрайды. Қасым хан Қаттабектің ұсынысын қабыл алып, ол жаққа бір әмірін жібереді де, өзі [[Тараз]] жаққа бағыт ұстайды. Қаттабектің ұсынысымен Қасым хан [[Ташкент]]ке жорық жасайды. Бірақ жорық сәтсіз болып, Қасым хан Сайрам маңына қайта оралады. [[1513 жыл]]ы жазында Шу бойындағы Қасым хан Ордасына Әндіжаннан моғол ханы Сұлтан Сайд хан елшілікпен келеді. Оның мақсаты – Ташкенттегі Сүйініш ханға, жалпы Мәуереннахрдағы шайбанилар әулетіне қарсы бірігіп күрес ұйымдастыру еді. Қасым хан бұл ұсынысқа дипломатикалық жолмен жауап береді. Сұлтан Сайд хан мақсатына жетпесе де, Қасым ханның көрсеткен құрметіне өте риза боп қайтады. [[1517 жыл|1517 – 1521]] жылдары Қасым хан Қазақ хандығының батысында белсенді саясат жүргізеді. Ноғайлардың бір бөлігі қазақтарға қосылып, шекара [[Еділ]]ге дейін жетеді. Орыс деректері бойынша Қасым хан 1521 жылы қыста қайтыс болады. Денесі [[Сарайшық]]та жерленеді. Қасым хан тұсында қазақ атты әскерінің саны 300 мың, халқының саны 1 млн-ға жетеді. Шекара батыста – Еділге, оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлерді қамтыды. Қасым хан өз тұсында берік және адал хандардың бірі болды. == Ұрпақтары == Қасым ханның тарихта үш ұлының аты қалған. Олар: [[Момыш хан|Мамаш]], [[Хақназар хан]]дар және [[Әбілқайыр сұлтан]]. Мамаш хан [[Қазақ хандығы]]ның тарихындағы аласапыран кезеңде билік етіп, қақтығыс кезінде қаза тапқан. Ал Хақназар хан қазақ халқының тарихында ұлы билеуші ретінде қалғаны белгілі. Әбілқайыр сұлтан Әзірбайджан шахы Исмаилмен болған шайқаста [[1511 жыл]]ы қаза болған. Ал Қасымның немерелеріне келсек, [[Мамаш хан|Мамаш ханның]] ұрпақтары туралы белгісіз. Әбілқайырдың ұрпағы жоқ. [[Хақназар хан|Хақназардың]] үш ұлы бар олар: Мыңғатай, Дінмұхаммед (Тыным) және Бозғыл. Мыңғатай мен Бозғыл сұлтандар [[1579 жыл|1579 жылы]] [[Ташкент]] әміршісі [[Баба сұлтан|Баба сұлтанның]] қолынан қаза болды. Тыным сұлтан [[Ташкент]] уәлаятының әміршісі және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы болған. Кейбір деректерде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] сол Дінмұхаммедтің ұрпағы деп айтылады. == Хандықты басқаруы == [[Бұрындық хан]] [[Самарқан]]ға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза болған соң, Қасым хан билікті өз қолына алды. 1511&nbsp;жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, [[Қазақ хандығы]] Қасым хандығы деп атала бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы саяси ықпалын күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста [[Сырдария]]ның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында [[Түркістан]] қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында [[Жетісу]]дың солтүстік бөлігінің таулары мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша, Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен [[Балқаш]] өзенінің жағалауына дейін, ал солтүстік-батыста [[Жайық]] өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асты. == Қасым хан жайында == [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] кезінде былай деп жазыпты: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшіліксүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан халықтар арасында ерекше әйгілі болды.'' </blockquote> Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді." == Қасым ханның қасқа жолы == «[[Қасым ханның қасқа жолы|Қасқа жол]]» — деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар: *Қасым ханның билігі тұсында [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан|Жәнібек]] және [[Бұрындық хан|Бұрындық]] хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді; *Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді; *Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты; *Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс бұзылып отыратын тайпалық талас-тартыстарға тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал жайылыстарынан мерзім бойынша тиімді пайдалануын, кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді өсірді. == Қосымша == Бізге белгілі, «''Қaсым ханның қасқа жолы''», «''Есім ханның ескі жолы''» және Тәуке ханның «''жеті жарғы|жеті жарғысы''» осы хан кеңесінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. [[Жәңгір хан]]ның ұлы Қасым «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер «''Тәуке ханның Жеті жарғысы''» («''Жеті жарлығы''») аталып кеткен делінеді. *Бірінші жарлығы: «''Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін''». *Екінші жарлығы: «''Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің, пірдің тұқымы деп) екі кісінің құны төленуі тиіс''». *Үшінші жарлығы: «''Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек «ат-тон» айып тартады''». *Төртінші жарлығы: «''Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады''». *Бесінші жарлығы: «''Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек''». *Алтыншы жарлығы: «''Құда түсіп, құйрық-бауыр жегеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін'''». *Жетінші жарлығы: «''Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа – атан, тайға – ат, қойға – тана төлетеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді''». ''Н. Өсерұлы «Жеті жарғы» Алматы «Жеті жарғы» [[1995]] жыл'' == Қасым хан жазба деректерде == [[Тегеран]]дағы [[Қажы Хусейн Малек]] кітапханасынан табылған қолжазбалардың бірі «[[Тарих-и Сафавие]]» (Сефевидтер әулетінің тарихы) деп аталады. Бұл қолжазбаның авторы – [[Исмаил Хусейни Мараши Табризи]]. Ол өз ортасына [[Мир Мулайим Бек]] деген атпен танылған. Сондай-ақ оның «Да‘ва» деген лақап аты да белгілі. Аталмыш қолжазба [[Сефевидтер әулеті]]нің (XVI-XVIII ғасыр) та­рихы мен осы әулеттің көршілес елдермен арадағы қарым-қатынасы туралы сыр шертеді. Бұл қолжазба – 372 парақтан тұратын қомақты еңбек. Беттер саны түгел емес, басында және соңында беттері түсіп қалған. Жазуы «наста‘лиқ» үлгісінде таңбаланған. Қолжазбаның алғашқы бөлімдерінде Сефевидтер әулетінің билікке келу тарихы мен билік құруы туралы әңгіме болады. Ал қолжазбаның соңғы бөлімінде осы әулеттің [[Орталық Азия]] хандарымен қарым-қатынасы, олардың бір-бірімен арадағы өзара дипломатиялық қатынасы әңгіме болады. «Тарих-и Сафавие» қолжазбасының авторы осы еңбекті жазу үшін бірнеше тарихи еңбекке («''Раузат ас-сафа''», «''Тарих-и алам арайи Аббаси''», «''[[Хабиб ас-Сийар (шығарма)|Хабиб ас-Сийар]]''») сүйенгендігін және сондай-ақ шығарманы жазу барысында ауызша жеткен деректер мен әңгімелерді пайдаланғандығын тілге тиек етеді. «''Тарих-и Сафавие''» қолжазбасының бірнеше жерінде Қасым ханның аты аталады. Шығарманың авторы Қасым ханды [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың «ханы» кейде «патшасы» деп, бірнеше жерде атап көрсеткен. Аталмыш қолжазбадағы деректерге сүйенсек, Иран шахтары мен Орталық Азия хандарының арасындағы шиеленіске толы оқиғалар әңгіме болады. [[Қазақ хандығы]]на қатысты дерек Қасым ханның атымен тығыз байланысты. Автор Дешті Қыпшақ ханы Қасым хан мен [[Шахи бек]]тің арасындағы тартысты баяндайды. Шахи бек Бұқара ханы Абдолланың немере інісі болып табылады. Оқиға Иран шахы [[І Исмаил]]дің Дешті Қыпшақ ханы Қасым ханға хат жазуынан басталады. Ол Қасым ханға жолдаған хатында Шахи бектің өзінің атына арнайы теңге соқтырғанын хабарлап, оған қарсы әрекет қолданбаса, мәселенің бетін алу қиынға соғатынын ескертеді. Қасым хан Иран шахына жазған жауап хатында Шахи бектің атын өшіріп, оның орнына өзінің атын жаздыртып, теңге соқтыруға бұйрық бергендігін хабарлайды. Хаттардағы мәліметтерге қарап, Иран шахтарының Қасым ханмен қатты санасып, мәмілеге жүгініп отырғанын байқаймыз. Мұның барлығы Қасым ханның ресми хан көтерілгеніне дейін болған оқиғалар екендігін ескергеніміз абзал. Қасым ханның есімі таққа отырғанға дейін де танымал болғандығын және саяси сахнада беделі жоғары болғандығын осы қолжазбадағы деректер дәлелдеп береді. Осы уақытқа дейін бұл қолжазба туралы Ч. Стори «Персидская литература» каталогында атап көрсеткен, бірақ ол аталмыш қолжазба туралы атап қана өткен. Жалпы, «Тарих-и Сафавие» деген атпен сақталған қолжазбалар көп, бірақ солардың ішінде аталған нұсқа Орталық Азия елдерінің тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Қазақ тарихына қатысты қолжазбалардың бірі Тегерандағы Қажы Хусейн Малек атындағы ұлттық кітапханадан табылды. [[Мұхаммад Тахир Вахид Қазвини]] жинақтаған [[Аббас шах]]тың көрші елдердің патшалары мен хандарына жазған дипломатиялық хаттарының көшірмелері – «''Муншаат''» жинағында Иран шахтары мен өзбек хандығы арасында жазысқан хаттардың қазақ тарихын зерттеуге қосар үлесі орасан мол. Себебі сол кездегі өзбек хандарының Иран патшаларымен арадағы дипломатиялық хат алмасуларында [[Хорасан]], [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] және [[Ташкент]] аймағында орын алған тарихи оқиғалар әңгіме болған. Дәлірек айтқанда, күш алып, қанатын кеңге жайып келе жатқан Қазақ хандығы туралы өзбек хандары Иран шахтарына жазған хаттарында баяндап отырған. Мысалы, Абдулмумин ханның Аббас шахқа жазған хатында «Дешті Қыпшақты мекендеген қазақтардың саны күннен-күнге артып, күшейіп келе жатыр, осы жайды ескеру керек» деп жазады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Жерленуі == [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дың жазбаларына қарағанда, Қасым хан [[1518 жыл]]ы қайтыс болған. Ал [[Тахир Мұхаммед]] өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1521 жыл деп көрсетеді. [[Қадырғали Жалайыр]]дың сөзі бойынша, Қасым хан [[Сарайшық]] қаласында қаза болған. Тарихшы А.П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазарының 17 ғасыр басында кұламай аман тұрғанын жазады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_history_kasym_khan_manuscript_iran_malek_library/24178550 Қасым хан туралы жаңадан табылған дерек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.testent.ru/load/ucheniku/istorija/asym_khan_t_synda_y_aza_khandy_y_asym_khanny_os_a_zholy_za_dary/21-1-0-923 Қасым ханның “Қосқа жолы"] {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұрындық хан]] | ізбасары = [[Мамаш хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1511 жыл|1511]] — [[1521 жыл|1521]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] 72hvpev419qwgdlzs3dc1jxmsukwsy1 3692106 3692105 2026-11-05T15:57:17Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: адамдарды байланыстыруда «мен» жалғаулығы қолданылады. 3692106 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = | Суреті = Kasymkhan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 4-ханы | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1511 жыл|1511]] | Басқаруын аяқтады = [[1521 жыл|1521]] | Ізашары = [[Бұрындық хан]] | Ізбасары = [[Мамаш хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1445 | Туған жері = Алтын Орданың Сол Қанаты | Қайтыс болған күні = 1518 немесе 1521 | Қайтыс болған жері = [[Сарайшық]] | Жерленді = [[Сарайшық]] | Діні = [[Ислам]], [[суннизм]] | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = Жаған-бегім Ханым | Жұбайы = Ханық сұлтан Ханым, Сұлтан Нігар Ханым | Балалары = [[Мамаш хан]], [[Хақназар хан]], [[Әбілқайыр сұлтан]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ([[1445 жыл|1445]]—[[1521 жыл|1521]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы хандарының бірі, [[Қазақ хандығы]]ның негізін қалаушылардың бірі — [[Жәнібек хан]]ның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы [[Мұхаммед Шайбани]] ханның бөлесі. Шешесі [[Жаған-бегім Ханым]] Шайбани әулетінің атақты ханы [[Мұхаммед Шайбани]]дің інісі [[Махмұд сұлтан]]ның шешесінің туған сіңілісі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Өмірбаяны == Қасым хан (1445 – 1521 жылдары) – Қазақ хандығының ханы ([[1511 жыл|1511]] – [[1521 жыл|1521]]), [[Жәнібек хан]]ның ұлы. Тарихта Қасым ханның есімі [[Қазақ хандығы]]ның күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың [[1570 жыл|70 – 90]] жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Бұл кезде қазақ ханы— [[Керей хан|Керей]]дің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық]], ал қазақ әскерінің қолбасшысы Қасым хан болды. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан мен [[Жәнібек хан]]ның басқа да ұлдары [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Отырар]], [[Сайрам]] түбінде бірнеше рет [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] әскерін тас-талқан етіп жеңеді. 15 ғасырдың 90-жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] өтеді. Бұл қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. 15 ғасыр басында Мәуереннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болған [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] [[1506 жыл|1506 – 1510]] жылдары үздіксіз төрт рет қазақтарға жорық ұйымдастырады. [[Бұрындық хан]] Шайбани ханның алғашқы үш жорығына тойтарыс ұйымдастыра алмайды. Оның беделі төмендейді. Ал жазба деректерде «бұл кезде Қасым хандық билікте болмаса да, оның беделі ханнан күшті болды» және «өзін дербес ұстау үшін [[Бұрындық хан]]нан алыста көшіп-қонып жүрді» делінеді. [[1510 жыл]]ы Шайбани ханның соңғы, төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасым ханның ұлысына бағытталады. Қасым хан әскері Шайбани хан әскерін тас-талқан етеді де, жауды Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен соң, ешкім де Бұрындық хан туралы ойламай, Қасым хан билігін мойындайды. Бұрындық болса [[Самарқан]] жаққа кетуге мәжбүр болады. [[1511 жыл|1511 – 1513]] жылдары Қасым хан Шайбанилер ісімен айналысады. [[1512 жыл|1512 – 1513]] жылы ерте көктемде Қараталдағы Қасым ханға [[Сайрам]] қаласының әкімі Қаттабектен адам келіп, Қасым хан билігін алуын сұрайды. Қасым хан Қаттабектің ұсынысын қабыл алып, ол жаққа бір әмірін жібереді де, өзі [[Тараз]] жаққа бағыт ұстайды. Қаттабектің ұсынысымен Қасым хан [[Ташкент]]ке жорық жасайды. Бірақ жорық сәтсіз болып, Қасым хан Сайрам маңына қайта оралады. [[1513 жыл]]ы жазында Шу бойындағы Қасым хан Ордасына Әндіжаннан моғол ханы Сұлтан Сайд хан елшілікпен келеді. Оның мақсаты – Ташкенттегі Сүйініш ханға, жалпы Мәуереннахрдағы шайбанилар әулетіне қарсы бірігіп күрес ұйымдастыру еді. Қасым хан бұл ұсынысқа дипломатикалық жолмен жауап береді. Сұлтан Сайд хан мақсатына жетпесе де, Қасым ханның көрсеткен құрметіне өте риза боп қайтады. [[1517 жыл|1517 – 1521]] жылдары Қасым хан Қазақ хандығының батысында белсенді саясат жүргізеді. Ноғайлардың бір бөлігі қазақтарға қосылып, шекара [[Еділ]]ге дейін жетеді. Орыс деректері бойынша Қасым хан 1521 жылы қыста қайтыс болады. Денесі [[Сарайшық]]та жерленеді. Қасым хан тұсында қазақ атты әскерінің саны 300 мың, халқының саны 1 млн-ға жетеді. Шекара батыста – Еділге, оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлерді қамтыды. Қасым хан өз тұсында берік және адал хандардың бірі болды. == Ұрпақтары == Қасым ханның тарихта үш ұлының аты қалған. Олар: [[Момыш хан|Мамаш]], [[Хақназар хан]]дар және [[Әбілқайыр сұлтан]]. Мамаш хан [[Қазақ хандығы]]ның тарихындағы аласапыран кезеңде билік етіп, қақтығыс кезінде қаза тапқан. Ал Хақназар хан қазақ халқының тарихында ұлы билеуші ретінде қалғаны белгілі. Әбілқайыр сұлтан Әзірбайджан шахы Исмаилмен болған шайқаста [[1511 жыл]]ы қаза болған. Ал Қасымның немерелеріне келсек, [[Мамаш хан|Мамаш ханның]] ұрпақтары туралы белгісіз. Әбілқайырдың ұрпағы жоқ. [[Хақназар хан|Хақназардың]] үш ұлы бар олар: Мыңғатай, Дінмұхаммед (Тыным) және Бозғыл. Мыңғатай мен Бозғыл сұлтандар [[1579 жыл|1579 жылы]] [[Ташкент]] әміршісі [[Баба сұлтан|Баба сұлтанның]] қолынан қаза болды. Тыным сұлтан [[Ташкент]] уәлаятының әміршісі және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы болған. Кейбір деректерде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] сол Дінмұхаммедтің ұрпағы деп айтылады. == Хандықты басқаруы == [[Бұрындық хан]] [[Самарқан]]ға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза болған соң, Қасым хан билікті өз қолына алды. 1511&nbsp;жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, [[Қазақ хандығы]] Қасым хандығы деп атала бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы саяси ықпалын күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста [[Сырдария]]ның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында [[Түркістан]] қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында [[Жетісу]]дың солтүстік бөлігінің таулары мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша, Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен [[Балқаш]] өзенінің жағалауына дейін, ал солтүстік-батыста [[Жайық]] өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асты. == Қасым хан жайында == [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] кезінде былай деп жазыпты: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшіліксүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан халықтар арасында ерекше әйгілі болды.'' </blockquote> Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді." == Қасым ханның қасқа жолы == «[[Қасым ханның қасқа жолы|Қасқа жол]]» — деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар: *Қасым ханның билігі тұсында [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан|Жәнібек]] және [[Бұрындық хан|Бұрындық]] хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді; *Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді; *Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты; *Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс бұзылып отыратын тайпалық талас-тартыстарға тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал жайылыстарынан мерзім бойынша тиімді пайдалануын, кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді өсірді. == Қосымша == Бізге белгілі, «''Қaсым ханның қасқа жолы''», «''Есім ханның ескі жолы''» және Тәуке ханның «''жеті жарғы|жеті жарғысы''» осы хан кеңесінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. [[Жәңгір хан]]ның ұлы Қасым «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер «''Тәуке ханның Жеті жарғысы''» («''Жеті жарлығы''») аталып кеткен делінеді. *Бірінші жарлығы: «''Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін''». *Екінші жарлығы: «''Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің, пірдің тұқымы деп) екі кісінің құны төленуі тиіс''». *Үшінші жарлығы: «''Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек «ат-тон» айып тартады''». *Төртінші жарлығы: «''Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады''». *Бесінші жарлығы: «''Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек''». *Алтыншы жарлығы: «''Құда түсіп, құйрық-бауыр жегеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін'''». *Жетінші жарлығы: «''Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа – атан, тайға – ат, қойға – тана төлетеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді''». ''Н. Өсерұлы «Жеті жарғы» Алматы «Жеті жарғы» [[1995]] жыл'' == Қасым хан жазба деректерде == [[Тегеран]]дағы [[Қажы Хусейн Малек]] кітапханасынан табылған қолжазбалардың бірі «[[Тарих-и Сафавие]]» (Сефевидтер әулетінің тарихы) деп аталады. Бұл қолжазбаның авторы – [[Исмаил Хусейни Мараши Табризи]]. Ол өз ортасына [[Мир Мулайим Бек]] деген атпен танылған. Сондай-ақ оның «Да‘ва» деген лақап аты да белгілі. Аталмыш қолжазба [[Сефевидтер әулеті]]нің (XVI-XVIII ғасыр) та­рихы мен осы әулеттің көршілес елдермен арадағы қарым-қатынасы туралы сыр шертеді. Бұл қолжазба – 372 парақтан тұратын қомақты еңбек. Беттер саны түгел емес, басында және соңында беттері түсіп қалған. Жазуы «наста‘лиқ» үлгісінде таңбаланған. Қолжазбаның алғашқы бөлімдерінде Сефевидтер әулетінің билікке келу тарихы мен билік құруы туралы әңгіме болады. Ал қолжазбаның соңғы бөлімінде осы әулеттің [[Орталық Азия]] хандарымен қарым-қатынасы, олардың бір-бірімен арадағы өзара дипломатиялық қатынасы әңгіме болады. «Тарих-и Сафавие» қолжазбасының авторы осы еңбекті жазу үшін бірнеше тарихи еңбекке («''Раузат ас-сафа''», «''Тарих-и алам арайи Аббаси''», «''[[Хабиб ас-Сийар (шығарма)|Хабиб ас-Сийар]]''») сүйенгендігін және сондай-ақ шығарманы жазу барысында ауызша жеткен деректер мен әңгімелерді пайдаланғандығын тілге тиек етеді. «''Тарих-и Сафавие''» қолжазбасының бірнеше жерінде Қасым ханның аты аталады. Шығарманың авторы Қасым ханды [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың «ханы» кейде «патшасы» деп, бірнеше жерде атап көрсеткен. Аталмыш қолжазбадағы деректерге сүйенсек, Иран шахтары мен Орталық Азия хандарының арасындағы шиеленіске толы оқиғалар әңгіме болады. [[Қазақ хандығы]]на қатысты дерек Қасым ханның атымен тығыз байланысты. Автор Дешті Қыпшақ ханы Қасым хан мен [[Шахи бек]]тің арасындағы тартысты баяндайды. Шахи бек Бұқара ханы Абдолланың немере інісі болып табылады. Оқиға Иран шахы [[І Исмаил]]дің Дешті Қыпшақ ханы Қасым ханға хат жазуынан басталады. Ол Қасым ханға жолдаған хатында Шахи бектің өзінің атына арнайы теңге соқтырғанын хабарлап, оған қарсы әрекет қолданбаса, мәселенің бетін алу қиынға соғатынын ескертеді. Қасым хан Иран шахына жазған жауап хатында Шахи бектің атын өшіріп, оның орнына өзінің атын жаздыртып, теңге соқтыруға бұйрық бергендігін хабарлайды. Хаттардағы мәліметтерге қарап, Иран шахтарының Қасым ханмен қатты санасып, мәмілеге жүгініп отырғанын байқаймыз. Мұның барлығы Қасым ханның ресми хан көтерілгеніне дейін болған оқиғалар екендігін ескергеніміз абзал. Қасым ханның есімі таққа отырғанға дейін де танымал болғандығын және саяси сахнада беделі жоғары болғандығын осы қолжазбадағы деректер дәлелдеп береді. Осы уақытқа дейін бұл қолжазба туралы Ч. Стори «Персидская литература» каталогында атап көрсеткен, бірақ ол аталмыш қолжазба туралы атап қана өткен. Жалпы, «Тарих-и Сафавие» деген атпен сақталған қолжазбалар көп, бірақ солардың ішінде аталған нұсқа Орталық Азия елдерінің тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Қазақ тарихына қатысты қолжазбалардың бірі Тегерандағы Қажы Хусейн Малек атындағы ұлттық кітапханадан табылды. [[Мұхаммад Тахир Вахид Қазвини]] жинақтаған [[Аббас шах]]тың көрші елдердің патшалары мен хандарына жазған дипломатиялық хаттарының көшірмелері – «''Муншаат''» жинағында Иран шахтары мен өзбек хандығы арасында жазысқан хаттардың қазақ тарихын зерттеуге қосар үлесі орасан мол. Себебі сол кездегі өзбек хандарының Иран патшаларымен арадағы дипломатиялық хат алмасуларында [[Хорасан]], [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] және [[Ташкент]] аймағында орын алған тарихи оқиғалар әңгіме болған. Дәлірек айтқанда, күш алып, қанатын кеңге жайып келе жатқан Қазақ хандығы туралы өзбек хандары Иран шахтарына жазған хаттарында баяндап отырған. Мысалы, Абдулмумин ханның Аббас шахқа жазған хатында «Дешті Қыпшақты мекендеген қазақтардың саны күннен-күнге артып, күшейіп келе жатыр, осы жайды ескеру керек» деп жазады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Жерленуі == [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дың жазбаларына қарағанда, Қасым хан [[1518 жыл]]ы қайтыс болған. Ал [[Тахир Мұхаммед]] өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1521 жыл деп көрсетеді. [[Қадырғали Жалайыр]]дың сөзі бойынша, Қасым хан [[Сарайшық]] қаласында қаза болған. Тарихшы А.П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазарының 17 ғасыр басында кұламай аман тұрғанын жазады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_history_kasym_khan_manuscript_iran_malek_library/24178550 Қасым хан туралы жаңадан табылған дерек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.testent.ru/load/ucheniku/istorija/asym_khan_t_synda_y_aza_khandy_y_asym_khanny_os_a_zholy_za_dary/21-1-0-923 Қасым ханның “Қосқа жолы"] {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұрындық хан]] | ізбасары = [[Мамаш хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1511 жыл|1511]] — [[1521 жыл|1521]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] augf2274px6bz2fqx1dews9af49iq7d 3692108 3692106 2026-11-05T15:59:29Z Кабылбек Алихан 188060 Сөз қолданысы: қалыптасқан тіркес — «тойтарыс беру». 3692108 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = | Суреті = Kasymkhan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 4-ханы | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1511 жыл|1511]] | Басқаруын аяқтады = [[1521 жыл|1521]] | Ізашары = [[Бұрындық хан]] | Ізбасары = [[Мамаш хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1445 | Туған жері = Алтын Орданың Сол Қанаты | Қайтыс болған күні = 1518 немесе 1521 | Қайтыс болған жері = [[Сарайшық]] | Жерленді = [[Сарайшық]] | Діні = [[Ислам]], [[суннизм]] | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = Жаған-бегім Ханым | Жұбайы = Ханық сұлтан Ханым, Сұлтан Нігар Ханым | Балалары = [[Мамаш хан]], [[Хақназар хан]], [[Әбілқайыр сұлтан]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ([[1445 жыл|1445]]—[[1521 жыл|1521]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы хандарының бірі, [[Қазақ хандығы]]ның негізін қалаушылардың бірі — [[Жәнібек хан]]ның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы [[Мұхаммед Шайбани]] ханның бөлесі. Шешесі [[Жаған-бегім Ханым]] Шайбани әулетінің атақты ханы [[Мұхаммед Шайбани]]дің інісі [[Махмұд сұлтан]]ның шешесінің туған сіңілісі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Өмірбаяны == Қасым хан (1445 – 1521 жылдары) – Қазақ хандығының ханы ([[1511 жыл|1511]] – [[1521 жыл|1521]]), [[Жәнібек хан]]ның ұлы. Тарихта Қасым ханның есімі [[Қазақ хандығы]]ның күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың [[1570 жыл|70 – 90]] жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Бұл кезде қазақ ханы— [[Керей хан|Керей]]дің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық]], ал қазақ әскерінің қолбасшысы Қасым хан болды. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан мен [[Жәнібек хан]]ның басқа да ұлдары [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Отырар]], [[Сайрам]] түбінде бірнеше рет [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] әскерін тас-талқан етіп жеңеді. 15 ғасырдың 90-жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] өтеді. Бұл қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. 15 ғасыр басында Мәуереннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болған [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] [[1506 жыл|1506 – 1510]] жылдары үздіксіз төрт рет қазақтарға жорық ұйымдастырады. [[Бұрындық хан]] Шайбани ханның алғашқы үш жорығына тойтарыс бере алмайды. Оның беделі төмендейді. Ал жазба деректерде «бұл кезде Қасым хандық билікте болмаса да, оның беделі ханнан күшті болды» және «өзін дербес ұстау үшін [[Бұрындық хан]]нан алыста көшіп-қонып жүрді» делінеді. [[1510 жыл]]ы Шайбани ханның соңғы, төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасым ханның ұлысына бағытталады. Қасым хан әскері Шайбани хан әскерін тас-талқан етеді де, жауды Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен соң, ешкім де Бұрындық хан туралы ойламай, Қасым хан билігін мойындайды. Бұрындық болса [[Самарқан]] жаққа кетуге мәжбүр болады. [[1511 жыл|1511 – 1513]] жылдары Қасым хан Шайбанилер ісімен айналысады. [[1512 жыл|1512 – 1513]] жылы ерте көктемде Қараталдағы Қасым ханға [[Сайрам]] қаласының әкімі Қаттабектен адам келіп, Қасым хан билігін алуын сұрайды. Қасым хан Қаттабектің ұсынысын қабыл алып, ол жаққа бір әмірін жібереді де, өзі [[Тараз]] жаққа бағыт ұстайды. Қаттабектің ұсынысымен Қасым хан [[Ташкент]]ке жорық жасайды. Бірақ жорық сәтсіз болып, Қасым хан Сайрам маңына қайта оралады. [[1513 жыл]]ы жазында Шу бойындағы Қасым хан Ордасына Әндіжаннан моғол ханы Сұлтан Сайд хан елшілікпен келеді. Оның мақсаты – Ташкенттегі Сүйініш ханға, жалпы Мәуереннахрдағы шайбанилар әулетіне қарсы бірігіп күрес ұйымдастыру еді. Қасым хан бұл ұсынысқа дипломатикалық жолмен жауап береді. Сұлтан Сайд хан мақсатына жетпесе де, Қасым ханның көрсеткен құрметіне өте риза боп қайтады. [[1517 жыл|1517 – 1521]] жылдары Қасым хан Қазақ хандығының батысында белсенді саясат жүргізеді. Ноғайлардың бір бөлігі қазақтарға қосылып, шекара [[Еділ]]ге дейін жетеді. Орыс деректері бойынша Қасым хан 1521 жылы қыста қайтыс болады. Денесі [[Сарайшық]]та жерленеді. Қасым хан тұсында қазақ атты әскерінің саны 300 мың, халқының саны 1 млн-ға жетеді. Шекара батыста – Еділге, оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлерді қамтыды. Қасым хан өз тұсында берік және адал хандардың бірі болды. == Ұрпақтары == Қасым ханның тарихта үш ұлының аты қалған. Олар: [[Момыш хан|Мамаш]], [[Хақназар хан]]дар және [[Әбілқайыр сұлтан]]. Мамаш хан [[Қазақ хандығы]]ның тарихындағы аласапыран кезеңде билік етіп, қақтығыс кезінде қаза тапқан. Ал Хақназар хан қазақ халқының тарихында ұлы билеуші ретінде қалғаны белгілі. Әбілқайыр сұлтан Әзірбайджан шахы Исмаилмен болған шайқаста [[1511 жыл]]ы қаза болған. Ал Қасымның немерелеріне келсек, [[Мамаш хан|Мамаш ханның]] ұрпақтары туралы белгісіз. Әбілқайырдың ұрпағы жоқ. [[Хақназар хан|Хақназардың]] үш ұлы бар олар: Мыңғатай, Дінмұхаммед (Тыным) және Бозғыл. Мыңғатай мен Бозғыл сұлтандар [[1579 жыл|1579 жылы]] [[Ташкент]] әміршісі [[Баба сұлтан|Баба сұлтанның]] қолынан қаза болды. Тыным сұлтан [[Ташкент]] уәлаятының әміршісі және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы болған. Кейбір деректерде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] сол Дінмұхаммедтің ұрпағы деп айтылады. == Хандықты басқаруы == [[Бұрындық хан]] [[Самарқан]]ға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза болған соң, Қасым хан билікті өз қолына алды. 1511&nbsp;жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, [[Қазақ хандығы]] Қасым хандығы деп атала бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы саяси ықпалын күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста [[Сырдария]]ның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында [[Түркістан]] қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында [[Жетісу]]дың солтүстік бөлігінің таулары мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша, Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен [[Балқаш]] өзенінің жағалауына дейін, ал солтүстік-батыста [[Жайық]] өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асты. == Қасым хан жайында == [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] кезінде былай деп жазыпты: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшіліксүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан халықтар арасында ерекше әйгілі болды.'' </blockquote> Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді." == Қасым ханның қасқа жолы == «[[Қасым ханның қасқа жолы|Қасқа жол]]» — деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар: *Қасым ханның билігі тұсында [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан|Жәнібек]] және [[Бұрындық хан|Бұрындық]] хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді; *Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді; *Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты; *Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс бұзылып отыратын тайпалық талас-тартыстарға тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал жайылыстарынан мерзім бойынша тиімді пайдалануын, кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді өсірді. == Қосымша == Бізге белгілі, «''Қaсым ханның қасқа жолы''», «''Есім ханның ескі жолы''» және Тәуке ханның «''жеті жарғы|жеті жарғысы''» осы хан кеңесінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. [[Жәңгір хан]]ның ұлы Қасым «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер «''Тәуке ханның Жеті жарғысы''» («''Жеті жарлығы''») аталып кеткен делінеді. *Бірінші жарлығы: «''Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін''». *Екінші жарлығы: «''Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің, пірдің тұқымы деп) екі кісінің құны төленуі тиіс''». *Үшінші жарлығы: «''Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек «ат-тон» айып тартады''». *Төртінші жарлығы: «''Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады''». *Бесінші жарлығы: «''Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек''». *Алтыншы жарлығы: «''Құда түсіп, құйрық-бауыр жегеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін'''». *Жетінші жарлығы: «''Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа – атан, тайға – ат, қойға – тана төлетеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді''». ''Н. Өсерұлы «Жеті жарғы» Алматы «Жеті жарғы» [[1995]] жыл'' == Қасым хан жазба деректерде == [[Тегеран]]дағы [[Қажы Хусейн Малек]] кітапханасынан табылған қолжазбалардың бірі «[[Тарих-и Сафавие]]» (Сефевидтер әулетінің тарихы) деп аталады. Бұл қолжазбаның авторы – [[Исмаил Хусейни Мараши Табризи]]. Ол өз ортасына [[Мир Мулайим Бек]] деген атпен танылған. Сондай-ақ оның «Да‘ва» деген лақап аты да белгілі. Аталмыш қолжазба [[Сефевидтер әулеті]]нің (XVI-XVIII ғасыр) та­рихы мен осы әулеттің көршілес елдермен арадағы қарым-қатынасы туралы сыр шертеді. Бұл қолжазба – 372 парақтан тұратын қомақты еңбек. Беттер саны түгел емес, басында және соңында беттері түсіп қалған. Жазуы «наста‘лиқ» үлгісінде таңбаланған. Қолжазбаның алғашқы бөлімдерінде Сефевидтер әулетінің билікке келу тарихы мен билік құруы туралы әңгіме болады. Ал қолжазбаның соңғы бөлімінде осы әулеттің [[Орталық Азия]] хандарымен қарым-қатынасы, олардың бір-бірімен арадағы өзара дипломатиялық қатынасы әңгіме болады. «Тарих-и Сафавие» қолжазбасының авторы осы еңбекті жазу үшін бірнеше тарихи еңбекке («''Раузат ас-сафа''», «''Тарих-и алам арайи Аббаси''», «''[[Хабиб ас-Сийар (шығарма)|Хабиб ас-Сийар]]''») сүйенгендігін және сондай-ақ шығарманы жазу барысында ауызша жеткен деректер мен әңгімелерді пайдаланғандығын тілге тиек етеді. «''Тарих-и Сафавие''» қолжазбасының бірнеше жерінде Қасым ханның аты аталады. Шығарманың авторы Қасым ханды [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың «ханы» кейде «патшасы» деп, бірнеше жерде атап көрсеткен. Аталмыш қолжазбадағы деректерге сүйенсек, Иран шахтары мен Орталық Азия хандарының арасындағы шиеленіске толы оқиғалар әңгіме болады. [[Қазақ хандығы]]на қатысты дерек Қасым ханның атымен тығыз байланысты. Автор Дешті Қыпшақ ханы Қасым хан мен [[Шахи бек]]тің арасындағы тартысты баяндайды. Шахи бек Бұқара ханы Абдолланың немере інісі болып табылады. Оқиға Иран шахы [[І Исмаил]]дің Дешті Қыпшақ ханы Қасым ханға хат жазуынан басталады. Ол Қасым ханға жолдаған хатында Шахи бектің өзінің атына арнайы теңге соқтырғанын хабарлап, оған қарсы әрекет қолданбаса, мәселенің бетін алу қиынға соғатынын ескертеді. Қасым хан Иран шахына жазған жауап хатында Шахи бектің атын өшіріп, оның орнына өзінің атын жаздыртып, теңге соқтыруға бұйрық бергендігін хабарлайды. Хаттардағы мәліметтерге қарап, Иран шахтарының Қасым ханмен қатты санасып, мәмілеге жүгініп отырғанын байқаймыз. Мұның барлығы Қасым ханның ресми хан көтерілгеніне дейін болған оқиғалар екендігін ескергеніміз абзал. Қасым ханның есімі таққа отырғанға дейін де танымал болғандығын және саяси сахнада беделі жоғары болғандығын осы қолжазбадағы деректер дәлелдеп береді. Осы уақытқа дейін бұл қолжазба туралы Ч. Стори «Персидская литература» каталогында атап көрсеткен, бірақ ол аталмыш қолжазба туралы атап қана өткен. Жалпы, «Тарих-и Сафавие» деген атпен сақталған қолжазбалар көп, бірақ солардың ішінде аталған нұсқа Орталық Азия елдерінің тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Қазақ тарихына қатысты қолжазбалардың бірі Тегерандағы Қажы Хусейн Малек атындағы ұлттық кітапханадан табылды. [[Мұхаммад Тахир Вахид Қазвини]] жинақтаған [[Аббас шах]]тың көрші елдердің патшалары мен хандарына жазған дипломатиялық хаттарының көшірмелері – «''Муншаат''» жинағында Иран шахтары мен өзбек хандығы арасында жазысқан хаттардың қазақ тарихын зерттеуге қосар үлесі орасан мол. Себебі сол кездегі өзбек хандарының Иран патшаларымен арадағы дипломатиялық хат алмасуларында [[Хорасан]], [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] және [[Ташкент]] аймағында орын алған тарихи оқиғалар әңгіме болған. Дәлірек айтқанда, күш алып, қанатын кеңге жайып келе жатқан Қазақ хандығы туралы өзбек хандары Иран шахтарына жазған хаттарында баяндап отырған. Мысалы, Абдулмумин ханның Аббас шахқа жазған хатында «Дешті Қыпшақты мекендеген қазақтардың саны күннен-күнге артып, күшейіп келе жатыр, осы жайды ескеру керек» деп жазады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Жерленуі == [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дың жазбаларына қарағанда, Қасым хан [[1518 жыл]]ы қайтыс болған. Ал [[Тахир Мұхаммед]] өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1521 жыл деп көрсетеді. [[Қадырғали Жалайыр]]дың сөзі бойынша, Қасым хан [[Сарайшық]] қаласында қаза болған. Тарихшы А.П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазарының 17 ғасыр басында кұламай аман тұрғанын жазады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_history_kasym_khan_manuscript_iran_malek_library/24178550 Қасым хан туралы жаңадан табылған дерек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.testent.ru/load/ucheniku/istorija/asym_khan_t_synda_y_aza_khandy_y_asym_khanny_os_a_zholy_za_dary/21-1-0-923 Қасым ханның “Қосқа жолы"] {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұрындық хан]] | ізбасары = [[Мамаш хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1511 жыл|1511]] — [[1521 жыл|1521]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] sz1k04m8pvowq7g9yx6gqczvh9yzkz7 3692110 3692108 2026-11-05T16:01:33Z Кабылбек Алихан 188060 Тыныс белгісі: «болса» сөзі арқылы жасалған құрылымнан кейін үтір қойылады. 3692110 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = | Суреті = Kasymkhan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 4-ханы | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1511 жыл|1511]] | Басқаруын аяқтады = [[1521 жыл|1521]] | Ізашары = [[Бұрындық хан]] | Ізбасары = [[Мамаш хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1445 | Туған жері = Алтын Орданың Сол Қанаты | Қайтыс болған күні = 1518 немесе 1521 | Қайтыс болған жері = [[Сарайшық]] | Жерленді = [[Сарайшық]] | Діні = [[Ислам]], [[суннизм]] | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = Жаған-бегім Ханым | Жұбайы = Ханық сұлтан Ханым, Сұлтан Нігар Ханым | Балалары = [[Мамаш хан]], [[Хақназар хан]], [[Әбілқайыр сұлтан]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ([[1445 жыл|1445]]—[[1521 жыл|1521]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы хандарының бірі, [[Қазақ хандығы]]ның негізін қалаушылардың бірі — [[Жәнібек хан]]ның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы [[Мұхаммед Шайбани]] ханның бөлесі. Шешесі [[Жаған-бегім Ханым]] Шайбани әулетінің атақты ханы [[Мұхаммед Шайбани]]дің інісі [[Махмұд сұлтан]]ның шешесінің туған сіңілісі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Өмірбаяны == Қасым хан (1445 – 1521 жылдары) – Қазақ хандығының ханы ([[1511 жыл|1511]] – [[1521 жыл|1521]]), [[Жәнібек хан]]ның ұлы. Тарихта Қасым ханның есімі [[Қазақ хандығы]]ның күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың [[1570 жыл|70 – 90]] жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Бұл кезде қазақ ханы— [[Керей хан|Керей]]дің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық]], ал қазақ әскерінің қолбасшысы Қасым хан болды. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан мен [[Жәнібек хан]]ның басқа да ұлдары [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Отырар]], [[Сайрам]] түбінде бірнеше рет [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] әскерін тас-талқан етіп жеңеді. 15 ғасырдың 90-жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] өтеді. Бұл қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. 15 ғасыр басында Мәуереннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болған [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] [[1506 жыл|1506 – 1510]] жылдары үздіксіз төрт рет қазақтарға жорық ұйымдастырады. [[Бұрындық хан]] Шайбани ханның алғашқы үш жорығына тойтарыс бере алмайды. Оның беделі төмендейді. Ал жазба деректерде «бұл кезде Қасым хандық билікте болмаса да, оның беделі ханнан күшті болды» және «өзін дербес ұстау үшін [[Бұрындық хан]]нан алыста көшіп-қонып жүрді» делінеді. [[1510 жыл]]ы Шайбани ханның соңғы, төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасым ханның ұлысына бағытталады. Қасым хан әскері Шайбани хан әскерін тас-талқан етеді де, жауды Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен соң, ешкім де Бұрындық хан туралы ойламай, Қасым хан билігін мойындайды. Бұрындық болса, [[Самарқан]] жаққа кетуге мәжбүр болады. [[1511 жыл|1511 – 1513]] жылдары Қасым хан Шайбанилер ісімен айналысады. [[1512 жыл|1512 – 1513]] жылы ерте көктемде Қараталдағы Қасым ханға [[Сайрам]] қаласының әкімі Қаттабектен адам келіп, Қасым хан билігін алуын сұрайды. Қасым хан Қаттабектің ұсынысын қабыл алып, ол жаққа бір әмірін жібереді де, өзі [[Тараз]] жаққа бағыт ұстайды. Қаттабектің ұсынысымен Қасым хан [[Ташкент]]ке жорық жасайды. Бірақ жорық сәтсіз болып, Қасым хан Сайрам маңына қайта оралады. [[1513 жыл]]ы жазында Шу бойындағы Қасым хан Ордасына Әндіжаннан моғол ханы Сұлтан Сайд хан елшілікпен келеді. Оның мақсаты – Ташкенттегі Сүйініш ханға, жалпы Мәуереннахрдағы шайбанилар әулетіне қарсы бірігіп күрес ұйымдастыру еді. Қасым хан бұл ұсынысқа дипломатикалық жолмен жауап береді. Сұлтан Сайд хан мақсатына жетпесе де, Қасым ханның көрсеткен құрметіне өте риза боп қайтады. [[1517 жыл|1517 – 1521]] жылдары Қасым хан Қазақ хандығының батысында белсенді саясат жүргізеді. Ноғайлардың бір бөлігі қазақтарға қосылып, шекара [[Еділ]]ге дейін жетеді. Орыс деректері бойынша Қасым хан 1521 жылы қыста қайтыс болады. Денесі [[Сарайшық]]та жерленеді. Қасым хан тұсында қазақ атты әскерінің саны 300 мың, халқының саны 1 млн-ға жетеді. Шекара батыста – Еділге, оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлерді қамтыды. Қасым хан өз тұсында берік және адал хандардың бірі болды. == Ұрпақтары == Қасым ханның тарихта үш ұлының аты қалған. Олар: [[Момыш хан|Мамаш]], [[Хақназар хан]]дар және [[Әбілқайыр сұлтан]]. Мамаш хан [[Қазақ хандығы]]ның тарихындағы аласапыран кезеңде билік етіп, қақтығыс кезінде қаза тапқан. Ал Хақназар хан қазақ халқының тарихында ұлы билеуші ретінде қалғаны белгілі. Әбілқайыр сұлтан Әзірбайджан шахы Исмаилмен болған шайқаста [[1511 жыл]]ы қаза болған. Ал Қасымның немерелеріне келсек, [[Мамаш хан|Мамаш ханның]] ұрпақтары туралы белгісіз. Әбілқайырдың ұрпағы жоқ. [[Хақназар хан|Хақназардың]] үш ұлы бар олар: Мыңғатай, Дінмұхаммед (Тыным) және Бозғыл. Мыңғатай мен Бозғыл сұлтандар [[1579 жыл|1579 жылы]] [[Ташкент]] әміршісі [[Баба сұлтан|Баба сұлтанның]] қолынан қаза болды. Тыным сұлтан [[Ташкент]] уәлаятының әміршісі және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы болған. Кейбір деректерде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] сол Дінмұхаммедтің ұрпағы деп айтылады. == Хандықты басқаруы == [[Бұрындық хан]] [[Самарқан]]ға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза болған соң, Қасым хан билікті өз қолына алды. 1511&nbsp;жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, [[Қазақ хандығы]] Қасым хандығы деп атала бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы саяси ықпалын күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста [[Сырдария]]ның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында [[Түркістан]] қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында [[Жетісу]]дың солтүстік бөлігінің таулары мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша, Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен [[Балқаш]] өзенінің жағалауына дейін, ал солтүстік-батыста [[Жайық]] өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асты. == Қасым хан жайында == [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] кезінде былай деп жазыпты: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшіліксүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан халықтар арасында ерекше әйгілі болды.'' </blockquote> Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді." == Қасым ханның қасқа жолы == «[[Қасым ханның қасқа жолы|Қасқа жол]]» — деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар: *Қасым ханның билігі тұсында [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан|Жәнібек]] және [[Бұрындық хан|Бұрындық]] хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді; *Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді; *Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты; *Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс бұзылып отыратын тайпалық талас-тартыстарға тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал жайылыстарынан мерзім бойынша тиімді пайдалануын, кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді өсірді. == Қосымша == Бізге белгілі, «''Қaсым ханның қасқа жолы''», «''Есім ханның ескі жолы''» және Тәуке ханның «''жеті жарғы|жеті жарғысы''» осы хан кеңесінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. [[Жәңгір хан]]ның ұлы Қасым «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер «''Тәуке ханның Жеті жарғысы''» («''Жеті жарлығы''») аталып кеткен делінеді. *Бірінші жарлығы: «''Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін''». *Екінші жарлығы: «''Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің, пірдің тұқымы деп) екі кісінің құны төленуі тиіс''». *Үшінші жарлығы: «''Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек «ат-тон» айып тартады''». *Төртінші жарлығы: «''Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады''». *Бесінші жарлығы: «''Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек''». *Алтыншы жарлығы: «''Құда түсіп, құйрық-бауыр жегеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін'''». *Жетінші жарлығы: «''Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа – атан, тайға – ат, қойға – тана төлетеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді''». ''Н. Өсерұлы «Жеті жарғы» Алматы «Жеті жарғы» [[1995]] жыл'' == Қасым хан жазба деректерде == [[Тегеран]]дағы [[Қажы Хусейн Малек]] кітапханасынан табылған қолжазбалардың бірі «[[Тарих-и Сафавие]]» (Сефевидтер әулетінің тарихы) деп аталады. Бұл қолжазбаның авторы – [[Исмаил Хусейни Мараши Табризи]]. Ол өз ортасына [[Мир Мулайим Бек]] деген атпен танылған. Сондай-ақ оның «Да‘ва» деген лақап аты да белгілі. Аталмыш қолжазба [[Сефевидтер әулеті]]нің (XVI-XVIII ғасыр) та­рихы мен осы әулеттің көршілес елдермен арадағы қарым-қатынасы туралы сыр шертеді. Бұл қолжазба – 372 парақтан тұратын қомақты еңбек. Беттер саны түгел емес, басында және соңында беттері түсіп қалған. Жазуы «наста‘лиқ» үлгісінде таңбаланған. Қолжазбаның алғашқы бөлімдерінде Сефевидтер әулетінің билікке келу тарихы мен билік құруы туралы әңгіме болады. Ал қолжазбаның соңғы бөлімінде осы әулеттің [[Орталық Азия]] хандарымен қарым-қатынасы, олардың бір-бірімен арадағы өзара дипломатиялық қатынасы әңгіме болады. «Тарих-и Сафавие» қолжазбасының авторы осы еңбекті жазу үшін бірнеше тарихи еңбекке («''Раузат ас-сафа''», «''Тарих-и алам арайи Аббаси''», «''[[Хабиб ас-Сийар (шығарма)|Хабиб ас-Сийар]]''») сүйенгендігін және сондай-ақ шығарманы жазу барысында ауызша жеткен деректер мен әңгімелерді пайдаланғандығын тілге тиек етеді. «''Тарих-и Сафавие''» қолжазбасының бірнеше жерінде Қасым ханның аты аталады. Шығарманың авторы Қасым ханды [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың «ханы» кейде «патшасы» деп, бірнеше жерде атап көрсеткен. Аталмыш қолжазбадағы деректерге сүйенсек, Иран шахтары мен Орталық Азия хандарының арасындағы шиеленіске толы оқиғалар әңгіме болады. [[Қазақ хандығы]]на қатысты дерек Қасым ханның атымен тығыз байланысты. Автор Дешті Қыпшақ ханы Қасым хан мен [[Шахи бек]]тің арасындағы тартысты баяндайды. Шахи бек Бұқара ханы Абдолланың немере інісі болып табылады. Оқиға Иран шахы [[І Исмаил]]дің Дешті Қыпшақ ханы Қасым ханға хат жазуынан басталады. Ол Қасым ханға жолдаған хатында Шахи бектің өзінің атына арнайы теңге соқтырғанын хабарлап, оған қарсы әрекет қолданбаса, мәселенің бетін алу қиынға соғатынын ескертеді. Қасым хан Иран шахына жазған жауап хатында Шахи бектің атын өшіріп, оның орнына өзінің атын жаздыртып, теңге соқтыруға бұйрық бергендігін хабарлайды. Хаттардағы мәліметтерге қарап, Иран шахтарының Қасым ханмен қатты санасып, мәмілеге жүгініп отырғанын байқаймыз. Мұның барлығы Қасым ханның ресми хан көтерілгеніне дейін болған оқиғалар екендігін ескергеніміз абзал. Қасым ханның есімі таққа отырғанға дейін де танымал болғандығын және саяси сахнада беделі жоғары болғандығын осы қолжазбадағы деректер дәлелдеп береді. Осы уақытқа дейін бұл қолжазба туралы Ч. Стори «Персидская литература» каталогында атап көрсеткен, бірақ ол аталмыш қолжазба туралы атап қана өткен. Жалпы, «Тарих-и Сафавие» деген атпен сақталған қолжазбалар көп, бірақ солардың ішінде аталған нұсқа Орталық Азия елдерінің тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Қазақ тарихына қатысты қолжазбалардың бірі Тегерандағы Қажы Хусейн Малек атындағы ұлттық кітапханадан табылды. [[Мұхаммад Тахир Вахид Қазвини]] жинақтаған [[Аббас шах]]тың көрші елдердің патшалары мен хандарына жазған дипломатиялық хаттарының көшірмелері – «''Муншаат''» жинағында Иран шахтары мен өзбек хандығы арасында жазысқан хаттардың қазақ тарихын зерттеуге қосар үлесі орасан мол. Себебі сол кездегі өзбек хандарының Иран патшаларымен арадағы дипломатиялық хат алмасуларында [[Хорасан]], [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] және [[Ташкент]] аймағында орын алған тарихи оқиғалар әңгіме болған. Дәлірек айтқанда, күш алып, қанатын кеңге жайып келе жатқан Қазақ хандығы туралы өзбек хандары Иран шахтарына жазған хаттарында баяндап отырған. Мысалы, Абдулмумин ханның Аббас шахқа жазған хатында «Дешті Қыпшақты мекендеген қазақтардың саны күннен-күнге артып, күшейіп келе жатыр, осы жайды ескеру керек» деп жазады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Жерленуі == [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дың жазбаларына қарағанда, Қасым хан [[1518 жыл]]ы қайтыс болған. Ал [[Тахир Мұхаммед]] өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1521 жыл деп көрсетеді. [[Қадырғали Жалайыр]]дың сөзі бойынша, Қасым хан [[Сарайшық]] қаласында қаза болған. Тарихшы А.П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазарының 17 ғасыр басында кұламай аман тұрғанын жазады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_history_kasym_khan_manuscript_iran_malek_library/24178550 Қасым хан туралы жаңадан табылған дерек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.testent.ru/load/ucheniku/istorija/asym_khan_t_synda_y_aza_khandy_y_asym_khanny_os_a_zholy_za_dary/21-1-0-923 Қасым ханның “Қосқа жолы"] {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұрындық хан]] | ізбасары = [[Мамаш хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1511 жыл|1511]] — [[1521 жыл|1521]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] 4l0lmwoybdzfd1qhdoq9ace3pxeus8d 3692112 3692110 2026-11-05T16:03:09Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «боп» — ауызекі тілдік қысқарған нұсқа. 3692112 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Қасым хан | Шынайы есімі = | Суреті = Kasymkhan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 4-ханы | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1511 жыл|1511]] | Басқаруын аяқтады = [[1521 жыл|1521]] | Ізашары = [[Бұрындық хан]] | Ізбасары = [[Мамаш хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1445 | Туған жері = Алтын Орданың Сол Қанаты | Қайтыс болған күні = 1518 немесе 1521 | Қайтыс болған жері = [[Сарайшық]] | Жерленді = [[Сарайшық]] | Діні = [[Ислам]], [[суннизм]] | Әкесі = [[Жәнібек хан]] | Анасы = Жаған-бегім Ханым | Жұбайы = Ханық сұлтан Ханым, Сұлтан Нігар Ханым | Балалары = [[Мамаш хан]], [[Хақназар хан]], [[Әбілқайыр сұлтан]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қасым хан''' ([[1445 жыл|1445]]—[[1521 жыл|1521]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы хандарының бірі, [[Қазақ хандығы]]ның негізін қалаушылардың бірі — [[Жәнібек хан]]ның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы [[Мұхаммед Шайбани]] ханның бөлесі. Шешесі [[Жаған-бегім Ханым]] Шайбани әулетінің атақты ханы [[Мұхаммед Шайбани]]дің інісі [[Махмұд сұлтан]]ның шешесінің туған сіңілісі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Өмірбаяны == Қасым хан (1445 – 1521 жылдары) – Қазақ хандығының ханы ([[1511 жыл|1511]] – [[1521 жыл|1521]]), [[Жәнібек хан]]ның ұлы. Тарихта Қасым ханның есімі [[Қазақ хандығы]]ның күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың [[1570 жыл|70 – 90]] жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Бұл кезде қазақ ханы— [[Керей хан|Керей]]дің ұлы [[Бұрындық хан|Бұрындық]], ал қазақ әскерінің қолбасшысы Қасым хан болды. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан мен [[Жәнібек хан]]ның басқа да ұлдары [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Отырар]], [[Сайрам]] түбінде бірнеше рет [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] әскерін тас-талқан етіп жеңеді. 15 ғасырдың 90-жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] өтеді. Бұл қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. 15 ғасыр басында Мәуереннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болған [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] [[1506 жыл|1506 – 1510]] жылдары үздіксіз төрт рет қазақтарға жорық ұйымдастырады. [[Бұрындық хан]] Шайбани ханның алғашқы үш жорығына тойтарыс бере алмайды. Оның беделі төмендейді. Ал жазба деректерде «бұл кезде Қасым хандық билікте болмаса да, оның беделі ханнан күшті болды» және «өзін дербес ұстау үшін [[Бұрындық хан]]нан алыста көшіп-қонып жүрді» делінеді. [[1510 жыл]]ы Шайбани ханның соңғы, төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасым ханның ұлысына бағытталады. Қасым хан әскері Шайбани хан әскерін тас-талқан етеді де, жауды Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен соң, ешкім де Бұрындық хан туралы ойламай, Қасым хан билігін мойындайды. Бұрындық болса, [[Самарқан]] жаққа кетуге мәжбүр болады. [[1511 жыл|1511 – 1513]] жылдары Қасым хан Шайбанилер ісімен айналысады. [[1512 жыл|1512 – 1513]] жылы ерте көктемде Қараталдағы Қасым ханға [[Сайрам]] қаласының әкімі Қаттабектен адам келіп, Қасым хан билігін алуын сұрайды. Қасым хан Қаттабектің ұсынысын қабыл алып, ол жаққа бір әмірін жібереді де, өзі [[Тараз]] жаққа бағыт ұстайды. Қаттабектің ұсынысымен Қасым хан [[Ташкент]]ке жорық жасайды. Бірақ жорық сәтсіз болып, Қасым хан Сайрам маңына қайта оралады. [[1513 жыл]]ы жазында Шу бойындағы Қасым хан Ордасына Әндіжаннан моғол ханы Сұлтан Сайд хан елшілікпен келеді. Оның мақсаты – Ташкенттегі Сүйініш ханға, жалпы Мәуереннахрдағы шайбанилар әулетіне қарсы бірігіп күрес ұйымдастыру еді. Қасым хан бұл ұсынысқа дипломатикалық жолмен жауап береді. Сұлтан Сайд хан мақсатына жетпесе де, Қасым ханның көрсеткен құрметіне өте риза болып қайтады. [[1517 жыл|1517 – 1521]] жылдары Қасым хан Қазақ хандығының батысында белсенді саясат жүргізеді. Ноғайлардың бір бөлігі қазақтарға қосылып, шекара [[Еділ]]ге дейін жетеді. Орыс деректері бойынша Қасым хан 1521 жылы қыста қайтыс болады. Денесі [[Сарайшық]]та жерленеді. Қасым хан тұсында қазақ атты әскерінің саны 300 мың, халқының саны 1 млн-ға жетеді. Шекара батыста – Еділге, оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлерді қамтыды. Қасым хан өз тұсында берік және адал хандардың бірі болды. == Ұрпақтары == Қасым ханның тарихта үш ұлының аты қалған. Олар: [[Момыш хан|Мамаш]], [[Хақназар хан]]дар және [[Әбілқайыр сұлтан]]. Мамаш хан [[Қазақ хандығы]]ның тарихындағы аласапыран кезеңде билік етіп, қақтығыс кезінде қаза тапқан. Ал Хақназар хан қазақ халқының тарихында ұлы билеуші ретінде қалғаны белгілі. Әбілқайыр сұлтан Әзірбайджан шахы Исмаилмен болған шайқаста [[1511 жыл]]ы қаза болған. Ал Қасымның немерелеріне келсек, [[Мамаш хан|Мамаш ханның]] ұрпақтары туралы белгісіз. Әбілқайырдың ұрпағы жоқ. [[Хақназар хан|Хақназардың]] үш ұлы бар олар: Мыңғатай, Дінмұхаммед (Тыным) және Бозғыл. Мыңғатай мен Бозғыл сұлтандар [[1579 жыл|1579 жылы]] [[Ташкент]] әміршісі [[Баба сұлтан|Баба сұлтанның]] қолынан қаза болды. Тыным сұлтан [[Ташкент]] уәлаятының әміршісі және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы болған. Кейбір деректерде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] сол Дінмұхаммедтің ұрпағы деп айтылады. == Хандықты басқаруы == [[Бұрындық хан]] [[Самарқан]]ға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза болған соң, Қасым хан билікті өз қолына алды. 1511&nbsp;жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, [[Қазақ хандығы]] Қасым хандығы деп атала бастады. Қасым хан тұсында Қазақ хандығы саяси ықпалын күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста [[Сырдария]]ның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батысында [[Түркістан]] қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында [[Жетісу]]дың солтүстік бөлігінің таулары мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша, Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен [[Балқаш]] өзенінің жағалауына дейін, ал солтүстік-батыста [[Жайық]] өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асты. == Қасым хан жайында == [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] кезінде былай деп жазыпты: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em; width:60%"> ''Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшіліксүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан халықтар арасында ерекше әйгілі болды.'' </blockquote> Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді." == Қасым ханның қасқа жолы == «[[Қасым ханның қасқа жолы|Қасқа жол]]» — деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар: *Қасым ханның билігі тұсында [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан|Жәнібек]] және [[Бұрындық хан|Бұрындық]] хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді; *Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді; *Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты; *Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс бұзылып отыратын тайпалық талас-тартыстарға тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал жайылыстарынан мерзім бойынша тиімді пайдалануын, кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді өсірді. == Қосымша == Бізге белгілі, «''Қaсым ханның қасқа жолы''», «''Есім ханның ескі жолы''» және Тәуке ханның «''жеті жарғы|жеті жарғысы''» осы хан кеңесінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. [[Жәңгір хан]]ның ұлы Қасым «Қасым ханның қасқа жолын», «Есім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер «''Тәуке ханның Жеті жарғысы''» («''Жеті жарлығы''») аталып кеткен делінеді. *Бірінші жарлығы: «''Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін''». *Екінші жарлығы: «''Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің, пірдің тұқымы деп) екі кісінің құны төленуі тиіс''». *Үшінші жарлығы: «''Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек «ат-тон» айып тартады''». *Төртінші жарлығы: «''Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады''». *Бесінші жарлығы: «''Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек''». *Алтыншы жарлығы: «''Құда түсіп, құйрық-бауыр жегеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін'''». *Жетінші жарлығы: «''Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа – атан, тайға – ат, қойға – тана төлетеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді''». ''Н. Өсерұлы «Жеті жарғы» Алматы «Жеті жарғы» [[1995]] жыл'' == Қасым хан жазба деректерде == [[Тегеран]]дағы [[Қажы Хусейн Малек]] кітапханасынан табылған қолжазбалардың бірі «[[Тарих-и Сафавие]]» (Сефевидтер әулетінің тарихы) деп аталады. Бұл қолжазбаның авторы – [[Исмаил Хусейни Мараши Табризи]]. Ол өз ортасына [[Мир Мулайим Бек]] деген атпен танылған. Сондай-ақ оның «Да‘ва» деген лақап аты да белгілі. Аталмыш қолжазба [[Сефевидтер әулеті]]нің (XVI-XVIII ғасыр) та­рихы мен осы әулеттің көршілес елдермен арадағы қарым-қатынасы туралы сыр шертеді. Бұл қолжазба – 372 парақтан тұратын қомақты еңбек. Беттер саны түгел емес, басында және соңында беттері түсіп қалған. Жазуы «наста‘лиқ» үлгісінде таңбаланған. Қолжазбаның алғашқы бөлімдерінде Сефевидтер әулетінің билікке келу тарихы мен билік құруы туралы әңгіме болады. Ал қолжазбаның соңғы бөлімінде осы әулеттің [[Орталық Азия]] хандарымен қарым-қатынасы, олардың бір-бірімен арадағы өзара дипломатиялық қатынасы әңгіме болады. «Тарих-и Сафавие» қолжазбасының авторы осы еңбекті жазу үшін бірнеше тарихи еңбекке («''Раузат ас-сафа''», «''Тарих-и алам арайи Аббаси''», «''[[Хабиб ас-Сийар (шығарма)|Хабиб ас-Сийар]]''») сүйенгендігін және сондай-ақ шығарманы жазу барысында ауызша жеткен деректер мен әңгімелерді пайдаланғандығын тілге тиек етеді. «''Тарих-и Сафавие''» қолжазбасының бірнеше жерінде Қасым ханның аты аталады. Шығарманың авторы Қасым ханды [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың «ханы» кейде «патшасы» деп, бірнеше жерде атап көрсеткен. Аталмыш қолжазбадағы деректерге сүйенсек, Иран шахтары мен Орталық Азия хандарының арасындағы шиеленіске толы оқиғалар әңгіме болады. [[Қазақ хандығы]]на қатысты дерек Қасым ханның атымен тығыз байланысты. Автор Дешті Қыпшақ ханы Қасым хан мен [[Шахи бек]]тің арасындағы тартысты баяндайды. Шахи бек Бұқара ханы Абдолланың немере інісі болып табылады. Оқиға Иран шахы [[І Исмаил]]дің Дешті Қыпшақ ханы Қасым ханға хат жазуынан басталады. Ол Қасым ханға жолдаған хатында Шахи бектің өзінің атына арнайы теңге соқтырғанын хабарлап, оған қарсы әрекет қолданбаса, мәселенің бетін алу қиынға соғатынын ескертеді. Қасым хан Иран шахына жазған жауап хатында Шахи бектің атын өшіріп, оның орнына өзінің атын жаздыртып, теңге соқтыруға бұйрық бергендігін хабарлайды. Хаттардағы мәліметтерге қарап, Иран шахтарының Қасым ханмен қатты санасып, мәмілеге жүгініп отырғанын байқаймыз. Мұның барлығы Қасым ханның ресми хан көтерілгеніне дейін болған оқиғалар екендігін ескергеніміз абзал. Қасым ханның есімі таққа отырғанға дейін де танымал болғандығын және саяси сахнада беделі жоғары болғандығын осы қолжазбадағы деректер дәлелдеп береді. Осы уақытқа дейін бұл қолжазба туралы Ч. Стори «Персидская литература» каталогында атап көрсеткен, бірақ ол аталмыш қолжазба туралы атап қана өткен. Жалпы, «Тарих-и Сафавие» деген атпен сақталған қолжазбалар көп, бірақ солардың ішінде аталған нұсқа Орталық Азия елдерінің тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Қазақ тарихына қатысты қолжазбалардың бірі Тегерандағы Қажы Хусейн Малек атындағы ұлттық кітапханадан табылды. [[Мұхаммад Тахир Вахид Қазвини]] жинақтаған [[Аббас шах]]тың көрші елдердің патшалары мен хандарына жазған дипломатиялық хаттарының көшірмелері – «''Муншаат''» жинағында Иран шахтары мен өзбек хандығы арасында жазысқан хаттардың қазақ тарихын зерттеуге қосар үлесі орасан мол. Себебі сол кездегі өзбек хандарының Иран патшаларымен арадағы дипломатиялық хат алмасуларында [[Хорасан]], [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] және [[Ташкент]] аймағында орын алған тарихи оқиғалар әңгіме болған. Дәлірек айтқанда, күш алып, қанатын кеңге жайып келе жатқан Қазақ хандығы туралы өзбек хандары Иран шахтарына жазған хаттарында баяндап отырған. Мысалы, Абдулмумин ханның Аббас шахқа жазған хатында «Дешті Қыпшақты мекендеген қазақтардың саны күннен-күнге артып, күшейіп келе жатыр, осы жайды ескеру керек» деп жазады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Жерленуі == [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дың жазбаларына қарағанда, Қасым хан [[1518 жыл]]ы қайтыс болған. Ал [[Тахир Мұхаммед]] өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1521 жыл деп көрсетеді. [[Қадырғали Жалайыр]]дың сөзі бойынша, Қасым хан [[Сарайшық]] қаласында қаза болған. Тарихшы А.П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазарының 17 ғасыр басында кұламай аман тұрғанын жазады.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_history_kasym_khan_manuscript_iran_malek_library/24178550 Қасым хан туралы жаңадан табылған дерек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.testent.ru/load/ucheniku/istorija/asym_khan_t_synda_y_aza_khandy_y_asym_khanny_os_a_zholy_za_dary/21-1-0-923 Қасым ханның “Қосқа жолы"] {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұрындық хан]] | ізбасары = [[Мамаш хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1511 жыл|1511]] — [[1521 жыл|1521]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Төрелер]] nppns1bi68dmw1ccwgg2ej3uvd9ev3h 0 4711 3692433 3589018 2026-11-06T09:44:38Z Шырынханов Нұрали 174393 Мекенделген сөзі бұл контексте табиғи қолданылмаған. Қала халқының тығыздығын сипаттағанда «халық тығыздығы жоғары» деген тіркес дұрыс. Бұл жерде халық саны мен халық тығыздығын шатастырмау керек: - Халық саны — қалада қанша адам тұратыны. - Халық тығыздығы — бір шаршы километрге қанша адам келетіні. 3692433 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы әрі АҚШ-тың алғашқы астанасы болған, мұнда [[Джордж Вашингтон]]ның алғашқы ел президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан аса уақыт бойы әлемнің ең негізгі коммерция және қаржы орталығы болып келеді. Әлемге бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, көңіл көтеру, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша көшбасшы орталық болып есептеледі. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] fo7d1usp3smd7fo1epu60pexbl8wd2z 3692435 3692433 2026-11-06T09:47:25Z Шырынханов Нұрали 174393 Бұл сөйлемде екі түрлі тарихи факт бір сөйлемге біріктірілген. «1970 жылдан бері» тіркесі екі оқиға да 1970 жылдан басталғандай әсер қалдырады. Сондықтан оларды бөлек сөйлемдерге бөлген дұрыс. 3692435 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы болып келеді. Сонымен қатар АҚШ-тың алғашқы астанасы болған. Дәл осы қалада [[Джордж Вашингтон]]ның алғашқы ел президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан аса уақыт бойы әлемнің ең негізгі коммерция және қаржы орталығы болып келеді. Әлемге бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, көңіл көтеру, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша көшбасшы орталық болып есептеледі. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] 2txnajgm40u22m2dlkclhyawgy8ggbh 3692436 3692435 2026-11-06T09:50:48Z Шырынханов Нұрали 174393 «Ел президенті» дегеннен гөрі «АҚШ-тың тұңғыш президенті» нақты әрі түсінікті. - «Тұңғыш» сөзі бірінші болып сайланған немесе қызмет атқарған адамды білдіреді. 3692436 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы болып келеді. Сонымен қатар АҚШ-тың алғашқы астанасы болған. Дәл осы қалада [[Джордж Вашингтон]]ның АҚШ-тың тұңғыш президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан аса уақыт бойы әлемнің ең негізгі коммерция және қаржы орталығы болып келеді. Әлемге бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, көңіл көтеру, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша көшбасшы орталық болып есептеледі. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] t95y7agcegi0c79f3iwisx9r45giewg 3692448 3692436 2026-11-06T10:03:25Z Шырынханов Нұрали 174393 «Коммерция» — орыс және басқа тілдер арқылы енген халықаралық термин. Қазақ тілінде «сауда» сөзі мағынаны табиғи әрі түсінікті жеткізеді.Екі нұсқа да дұрыс. Бірақ ресми және ғылыми мәтінде «бір ғасырдан астам уақыт» тіркесі орындырақ. 3692448 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы болып келеді. Сонымен қатар АҚШ-тың алғашқы астанасы болған. Дәл осы қалада [[Джордж Вашингтон]]ның АҚШ-тың тұңғыш президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Нью-Йорк әлемнің маӊызды сауда және қаржы орталықтарыныӊ бірі болып келді. Әлемге бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, көңіл көтеру, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша көшбасшы орталық болып есептеледі. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] gnh0ekjq5hoc0gvu16vnsdkejjb3hq7 3692450 3692448 2026-11-06T10:05:55Z Шырынханов Нұрали 174393 грамматикалық қате 3692450 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы болып келеді. Сонымен қатар АҚШ-тың алғашқы астанасы болған. Дәл осы қалада [[Джордж Вашингтон]]ның АҚШ-тың тұңғыш президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Нью-Йорк әлемнің маӊызды сауда және қаржы орталықтарыныӊ бірі болып келеді. Әлемге бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, көңіл көтеру, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша көшбасшы орталық болып есептеледі. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] ll9cai5jktshdcgyv9t4gcy48tzb0fd 3692454 3692450 2026-11-06T10:09:18Z Шырынханов Нұрали 174393 Сөйлемнің синтаксистік құрылысы дұрыс қалыптаспаған. «Әлемге» сөзі бұл жерде ойды толық жеткізбейді. «Бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім...» деген бірыңғай мүшелерді «салаларындағы ықпалы бойынша» тіркесімен байланыстыру қажет. 3692454 wikitext text/x-wiki {{мағына|Нью-Йорк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нью-Йорк |шынайы атауы = New York |сурет = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of New York City.svg |ту = Flag of New York City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Нью-Йорк |кестедегі аймақ = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Зохран Мамдани]] |құрылған уақыты = 1624 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Жаңа Амстердам |статус алуы = 1653 |жер аумағы = 1214,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = [[Муссондық субтропиктік климат]] |ресми тілі = ағылшын тілі |тұрғыны = 8,097,282 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1.600 |шоғырлануы = 19,498,249 — Нью-Йорк метрополитен аймағы |ұлттық құрамы = [[Америкалықтар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = нью-йорктық |уақыт белдеуі = -5 |DST = бар |телефон коды = 212, 718, 917, 347, 646 |пошта индексі = |пошта индекстері = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New York City |сайты = http://www.nyc.gov/ |сайт тілі = en }} '''Нью-Йорк''', кейде '''Нью-Йорк сити''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы халық саны ең көп және аумағы жағынан ең ірі қалалардың бірі, сондай - ақ әлемдегі ең [[урбандалған]] қалалардың бірі. Нью-Йорк 1970 жылдан бері АҚШ-тың ең ірі қаласы болып келеді. Сонымен қатар АҚШ-тың алғашқы астанасы болған. Дәл осы қалада [[Джордж Вашингтон]]ның АҚШ-тың тұңғыш президенті ретіндегі инаугурациясы өтті. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Нью-Йорк әлемнің маӊызды сауда және қаржы орталықтарыныӊ бірі болып келеді. Сондай-ақ ол бұқаралық ақпарат құралдары, саясат, білім, ойын-сауық, өнер және сән салаларындағы ықпалы бойынша әлемдегі жетекші орталықтардыӊ бірі болып саналады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан. Нью-Йорк 5 ауданнан тұрады: [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]] және [[Статен-Айленд]]. Негізгі туристік нысандар Манхэттенде орналасқан. Олардың арасында: тарихи биік ғимараттар ([[Эмпайр-Стейт-Билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер-Центр|Рокфеллер-центр]], [[Вулворт-билдинг]], [[Метрополитен (мұражай)|Метрополитен көркем мұражайы]], [[Метрополитен-Опера]], [[Соломон Гуггенхейм мұражайы|Соломон Гуггенхайм замануи өнер мұражайы]], [[Америкалық жантану тарихы мұражайы]] (динозаврлар мен планетарийлер қаңқалары), аты аңызға айналған «[[Челси (қонақ үй)|Челси]]» қонақ үйі, [[БҰҰ]] бас пәтері, [[Гарлем (ықшамаудан)|Гарлем]] және де әлемге танымал [[Бостандық ескерткіші]]. Нью Йоркте көптеген колледждер және университеттер де орналасқан,<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.htm] NYC Colleges and Universities</ref> олардың ішіне әлемдік үздік 50 қатарына кіретін [[Колумбия университеті]], [[Нью-Йорк университеті]], және [[Рокфеллер унверситеті]] де бар.<ref>[http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822192839/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|date=2010-08-22}} Academic Ranking of World Universities</ref> == Діндер == Қалада әлемнің барлық діндері мен діни секталарының өкілдері тұрады. Сан жағынан басым христиан және иудаизм ізбасарлары. Нью-Йоркте барлық негізгі діндердің діни ғимараттары бар. == Климаты == Кеппен климатының жіктелуіне сәйкес, Нью-Йорктің климаты ыстық жазы бар ылғалды субтропикалық ретінде сипатталады. Алисовтың классификациясына сәйкес, қаланың климаты қоңыржай континенталды, бірақ субтропикалық әсерімен. Жауын-шашын жыл бойына салыстырмалы түрде біркелкі бөлінеді. Күн сәулесінің орташа жылдық саны — 2680 сағат. Қала мұхит жағалауында орналасқанына қарамастан, жаз бен қыстың арасындағы температура айырмашылығы айтарлықтай үлкен, өйткені ауа массаларының басым қозғалысы материктен келеді. Мұхиттың әсері шамалы, бірақ температураның ауытқуын біршама жеңілдетеді. Тағы бір фактор-тығыз қала құрылысы, бұл орташа температурасы жоғары микроклиматты құруға ықпал етеді. Қыста Нью-Йоркте орташа температура -2 °C және +5 °C аралығында болады, нормадан жиі ауытқулар болады. Әр қыста дерлік қар жауады, жылына орта есеппен 60 см. Көктем жұмсақ, температурасы 7 °C-тан 16 °C-қа дейін.жазда Нью-Йоркте салыстырмалы түрде ыстық, орташа температура 19 °C-тан 28 °C-қа дейін, жоғары ылғалдылық кезеңдері бар. Көбінесе температура 32 °C-тан асады, ал кейде жылу 38 °C-қа жетеді. Нью-Йорктегі күз жұмсақ, температурасы 10 °C-тан 18 °C-қа дейін. == Экономикасы == [[Сурет:NYC NYSE.jpg|thumb|210px|[[Нью-Йорк қор биржасы]] — әлемдегі капитализыциясы бойынша ең ірі биржа.<ref>http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf |date=2013-07-22 }}</ref>]] Нью-Йорк — Америка Құрама Штаттарының және әлемдегі ең маңызды қаржы экономикалық орталық. Нью-Йорк, [[Лондон]] және [[Токио]]мен қатар әлемдегі үш маңызды экономикалық орталық болып табылады<ref>{{cite book |author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]] |title=The Global City: New York, London, Tokyo |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2 |isbn=0691070636}}</ref>. Қаланың [[Жалпы аймақтық өнімі]] 2007 жылы $1210,2 млрд құраған, осылайша АҚШ мегаполистері ішінде алғашқы орынға шықты<ref>[http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf US Metro Economies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228054104/http://www.usmayors.org/metroeconomies/0608/GMP_Report__June_2008.pdf |date=2008-12-28 }} // usmayors.org {{тексерілген|10|6|2009}}</ref>. [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|210px|[[Уолл-стрит]] — АҚШ қаржылық қуаттылығының нышаны.]] Нью-Йорк қаржы ұйымдары 2008 жыл аяғына қарай 40 % әлемдік қаржыны басқарған<ref name="London vs. New York">{{cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|format=PDF|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yQKWnF|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="New York still World's Financial Capital">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|format=PDF|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yRlAPk|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Нью-Йоркті [[Citigroup]], [[J.P. Morgan Chase & Co.]], [[American International Group]], [[Goldman Sachs Group]], [[Morgan Stanley]], [[Merrill Lynch]] және т.б. ірі қаржылық ұйымдар өз бас пәтері ретінде таңдаған. Сонымен қатар [[Verizon Communications]], [[Pfizer]], [[Alcoa]], [[News Corp.]], [[Colgate-Palmolive]] сияқты ірі мұнай корпорациялар бас кеңселері де осында. Қалада [[NYSE|Нью-Йорк қор биржасы]], [[NASDAQ]], [[Америка қор биржасы]], [[Нью-Йорк тауар биржасы]] және [[:en:New York Board of Trade]]. Нью-Йорк қаржы саласы төменгі Манхэттендегі [[Уолл-стрит]]те шоғырланған. Дәстүрлі өндіріс салалары да маңызды рөлдерін жоғалтпады, дегенмен соңғы кездері олардың үлесі азаюда. Қалада дамыған негізгі өндіріс салалары: [[машинажасау]], [[химия өнеркәсібі]], [[жеңіл өнеркәсіп]], тамақ өнеркәсібі. Жаңа салалар да қарқынды дамуда: [[биотехнология]], бағдарлама жасау, интернет-бизнес<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/imb/downloads/pdf/whitepaper.pdf|format=PDF|title=Protecting and Growing New York City's Industrial Job Base|publisher=The Mayor's Office for Industrial and Manufacturing Business|month=қаңтар|year=2005|accessdate=2008-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yT2llP|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Құрылыс пен [[девелопмент]]тің орны да орасан: Нью-Йорк жылжымайтын мүлкі әлемдегі ең қымбат қала ретінде белгілі<ref>[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{тексерілген|10|6|2009}}</ref><ref>[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Мәскеу на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{тексерілді|10|6|2009}}</ref>. Бастапқыда Нью-Йорк америкалық кинематография орталығы болғанымен оның орнын [[Голливуд]] тартып алды, дегенмен қазір де Нью-Йоркте фильмдер мен телебағдарламалар түсіріледі. Нью-Йорк АҚШ сән астанасы, бұл жерде әлемнің көптеген [[модельер]]лер бас пәтері орналасқан. Нью-Йоркте көп баспалар бар. Туризм де қарқынды дамыған. Нью Йоркқа жыл сайын 50 миллион қонақ келеді екен.<ref>{{cite quick |news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|author=Patrick McGeehan|publisher= The New York Times|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=North Jersey Media Group|date=December 20, 2011|accessdate=2011-12-21}} </ref><ref> {{cite quick |web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=NYC The Official Guide nycgo.com – nyc statistics|publisher=NYC & Company |accessdate=2011-09-16}}</ref> ===Тарихи бауырлас қалалар=== Нью Йорк тарихи он қаламен бауырлас:<ref name = "GlobalOutreach">{{cite quick |web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/partner/partner.shtml|title=NYC's Partner Cities|publisher=The City of New York|accessdate=2012-12-16}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Қала ! Бері |- | {{flagicon|JPN}} [[Токио]], Жапония|| 1960 |- | {{flagicon|PRC}} [[Бейжің]], Қытай|| 1980 |- | {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], Мысыр || 1982 |- | {{flagicon|ESP}} [[Мадрид]], Испания|| 1982 |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]], Доминикан Республикасы || 1983 |- | {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], Мажарстан|| 1992 |- | {{flagicon|ITA}} [[Рим]], Италия|| 1992 |- | {{flagicon|ISR}} [[Иерусалим]], Израиль|| 1993 |- | {{flagicon|GBR}} [[Лондон]], Ұлыбритания || 2001 |- | {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]], Оңтүстік Африка <ref>http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205060611/http://www.iscpa.us/english/zlen00003.html |date=2013-02-05 }}; mention to Johannesburg as a sister city of New York</ref>|| 2003 |} [[Сурет:Pano Manhattan2007 amk.jpg|1060px]] == Қызықты мәліметтер == * 1886 жылы АҚШ тәуелсіздігінің 100 жылдық мерейтойына арнап Франция елі достық қарым-қатынастың құрметіне Бартольдинің «Азаттық мүсінін» сыйға тартқан. * Сары такси – Нью-Йорк қаласының ерекше белгісі. Манхэттенде 11 000 «кэб» айналып жүреді. * 1965 ж 11 қарашасын «Ұрылар мерекесі» деп атайды. Дәл осы күні Нью-Йорк пен АҚШ-тың солтүстік-шығысында 25 млн. тұрғынның 24 сағатқа электржарығы сөндіріп тасталды. == Тағы қараңыз == *[[Азаттық мүсіні]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы астаналары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы штат астаналары]] 4nd41o2qwr1g6vg1hjbgtut7yttwhcw 0 5117 3692101 3357516 2026-11-05T15:50:21Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: бірыңғай мүшелер «пен» жалғаулығы арқылы байланысады. 3692101 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aisha bibi.png|thumb|250px]] '''Айша бибі''' (ХІ - ХІІ ғғ.) Қараханидтер әулетінің негізін қалаушы Қараханның қалыңдығы, қазіргі [[Тараз]] қаласының жанындағы, сонау скифтер заманынан бастап ақ қазақтың қол өнеріне енген, содан бері қолданылып келе жатқан ою-өрнек пен әшекей түрлерінің бәрін қамтитын күрделі архитектуралық әсем ескерткіштің иесі. ==Аңыздар== ===1=== Айша бибінің кім екені жөнінде атадан балаға қалған аңыз болмаса, тарихи деректер жоқ. Ал, аңыз оны төрт түліктің бірі сиыр малының атасы деп есептейтін Зеңгі бабаның қызы еді дейді. <br>Сол аңыздың айтуынша, Айша бибі Түркістанда жас батыр Қараханмен кездесіп, бірін-бірі ұнатқан екі жас бас қосып, өмірлік серік болуға уағдаласады. Жаугершілік заман болса керек, тұс-тұстан анталаған жаумен арпалысып, елін, жерін қорғаумен жүргенде Қараханның уәделі мерзімде Айша бибіге баруға мүмкіндігі болмайды. Арада біраз уақыт өтіп кетеді. Ақыры шыдамы таусылған Айша бибі Қараханның мекені Тараз қаласына өзі іздеп бармақ болып, қасына күтушісі Бабаджа-Хатунды ертіп, жолға шығады. Бірнеше күн жол жүріп, Таразға жетеді. <br>Қаланың төбесі көрінгеннен кейін өзеннің жағасына тоқтап, сол арада суға түсіп, шаң тозаңнан арылып, біраз дем алуға тоқтайды. Күтушісі ас жабдығына кіріседі. <br>Салқын суға шомылып, денесі сергіп шыққан Айша бибі күтушісі ас әзірлегенше дем ала тұрмақ болып, арнайы өзіне төселген төсенішке келіп жатады. Су сабатының салқын ауасына қосылған таудың самал желі ұзақ жолдан шаршаған жас арудың балғын тәнін аялай сипап, рахат құшағына бөлейді. Сүйіктісінің ауылының төбесін көріп көңілі жайланған, енді аз уақыттан кейін онымен кездесетінін ойлап, тәтті қиял бесігінде тербеліп жатып, маужырап ұйықтап кетеді. Осы ұйқыдан оны даланың улы жыланы шағып оятады. <br>Денесін у жайлап, тынысы тарылып бара жатқан Айша бибі дереу Қараханға хабар бергізеді. Қарахан тәуіптерін, молдасын алып жеткенде ару қыз ісіп кеуіп екі дүниенің арасында жатыр екен. Қарахан молдаға екеуінің некесін қиғызады. Содан кейін ол қызды қолына алып, жаны үзіліп бара жатқан Айшаның құлағына: « Айша, сен енді бибі болдың!» деп үш рет айқайлапты. Ханның өлі қызбен неке қиысқаны одан бұрын да, кейін де тарихтан кездеспейді. <br>Қайғырып, қан жұтқан Қарахан сүйген жарының денесін арулап жерлеп, басына әсем күмбез орнатады. Жауын шайып, жел мүжіп, уақыт өз белгісін салғанымен бір бірін шынайы сүйген ғашықтардың махаббатының өшпес белгісіндей болып, сол күмбез әлі тұр Тараз қаласының іргесінде.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ===2=== Айша бибі — шамамен 11-12 ғасырларда өмір сүрген ару қыз. Әкесінің есімі — Айғожа. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бір-бірін ұнатады. Алайда тұтқиылдан елін жау шапқанын естіген Қарахан дереу еліне аттанады. Уәделі кезде хабар болмаған соң, алаңдаған Айша бибі күйеу жігіт еліне барып, бір хабарын білейін, аман болса алдыңызға келіп ақ батаңызды алып қосылармыз деп, әкесінен рұқсат сұрайды. Бірақ қыз әкесі келісімін бермейді. Үш рет өтініп, меселі қайтқан Айша бибі 40 қыз жолдас ертіп, Қараханның еліне өз бетімен аттанады. Ел шетіне таяғанда демалмақшы болып су бойына тоқтап жуынады. Сол кезде сәукеленің ішінде жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып алады. Қыздардың хабарын естіп Қарахан да жетеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Ең болмаса о дүниеде қосылайық деп Қарахан осы жерде Айшамен некесін қидырады. Келін болып босаға аттамаса да, уәдеге берік Айшаның соңғы демі өз қолында шыққанына әрі риза, әрі құса болған Қарахан сол Айша бибі қабірінің үстіне күмбез тұрғыздырады. Халық Айша бибіні әулие санатына қосып, табынады. Айша бибі хикаясын зерттеген тараздық журналист Б.Әбілдаев “Айша бибі” деген пьесасын жазды. ===3=== Бірде Тараз әміршісі Қарахан Мұхаммед (Тараз қаласындағы кесене Шах-Махмұд Харун Бұғра Қарахан құрметіне тұрғызылған) қыз балаға үйленгісі келді, алайда Айшаның әкесі бұған келісім берген жоқ. Екі жастың қосылуына Айша Бибінің әкесі қарсы болып: «Сені Қарасудың бойында қара жылан шағып өлтірсін», – деп теріс батасын береді. Айша Бибі қара судың бойында, уәделескен жерде Қараханды күтіп, суға түсіп, жуынып жатқанда қара жылан шағады, Айша Бибі жан тәсілімін бермей Қараханды күтіп жатады. Жанында болған серігі, тәрбиеші әйел Бабаджа-хатун шапшаң қалаға жетіп, Қарахан батырға хабар береді. Батыр шауып келіп хал үстінде жатқан қалыңдығын көріп, молдаға тездетіп, Айша екеуінің некесін қиюға әмір етеді. Неке рәсімі аяқталған сәтте, ару қыз батырдың қолында жан тапсырады. Осындай қатігездікті түсінбеген көпшілік Айша бибінің әкесінен сұрайды: «Сіз неге өз қызыңызға теріс батаңызды бердіңіз?». Сонда байғұс әке: «Осы сұрақты халқымның қоятынын біліп едім. Себебі, Қарахан батыр – өмірі ат үстінде, елдің шетінде, жаудың бетінде, желдің өтінде, қырғын қантөгісте өтеді. Қарахан соғыста қаза тапса, зиярат етуге бара алмаймын, баламның жастай жесір қалуын қаламап едім, Алла тілеуімді берді»,– деп өкініштен өзегі өртенген сорлы әкенің жауабы осы болыпты. Өкінішке орай, әмірші Айшамен жүздесу мүмкіндігінен мәңгі айырылды, өйткені қыз бала бас киімде жасырынған жыланның шағуынан Аса өзенінің жағалауында қаза тапты. Некелі жарынан айрылған Қарахан батыр дәл сол жерге ерекше сәулетті кесене тұрғызды. Айша Бибінің күтушісі Бабаджа-Хатун өмірінің соңына дейін кесененің сақтаушысы болды. Күтушісі Бабаджа-Хатун кесенесі Айша Бибіден 20 қадам жерде кесенесі орналасқан. == Галерея == <center> <gallery> Image:Bibi khatum.png Image:Aisha_bib_elevation.png Image:Aisha_bibi_corner_detail.png Image:Aisha_bibi_arch_detail.png Image:Aisha_bibi_squinch.png Image:Aisha_bibi_tile_detail.png Image:Aisha_bibi_tile_detail_two.png Image:Bibi_khatum_elevation.png Image:Cupola_detail_bibib_kkhatum.png Image:Aisha_bib_plan.svg </gallery> </center> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Дін]] [[Санат:Ислам]] {{Islam-stub}} 05jj750erh1b5053gz9qaj6tne3gwmp 3692102 3692101 2026-11-05T15:51:20Z Кабылбек Алихан 188060 Сөз қолданысы: қазақша баламасы — «сәулеттік». 3692102 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aisha bibi.png|thumb|250px]] '''Айша бибі''' (ХІ - ХІІ ғғ.) Қараханидтер әулетінің негізін қалаушы Қараханның қалыңдығы, қазіргі [[Тараз]] қаласының жанындағы, сонау скифтер заманынан бастап ақ қазақтың қол өнеріне енген, содан бері қолданылып келе жатқан ою-өрнек пен әшекей түрлерінің бәрін қамтитын күрделі сәулеттік әсем ескерткіштің иесі. ==Аңыздар== ===1=== Айша бибінің кім екені жөнінде атадан балаға қалған аңыз болмаса, тарихи деректер жоқ. Ал, аңыз оны төрт түліктің бірі сиыр малының атасы деп есептейтін Зеңгі бабаның қызы еді дейді. <br>Сол аңыздың айтуынша, Айша бибі Түркістанда жас батыр Қараханмен кездесіп, бірін-бірі ұнатқан екі жас бас қосып, өмірлік серік болуға уағдаласады. Жаугершілік заман болса керек, тұс-тұстан анталаған жаумен арпалысып, елін, жерін қорғаумен жүргенде Қараханның уәделі мерзімде Айша бибіге баруға мүмкіндігі болмайды. Арада біраз уақыт өтіп кетеді. Ақыры шыдамы таусылған Айша бибі Қараханның мекені Тараз қаласына өзі іздеп бармақ болып, қасына күтушісі Бабаджа-Хатунды ертіп, жолға шығады. Бірнеше күн жол жүріп, Таразға жетеді. <br>Қаланың төбесі көрінгеннен кейін өзеннің жағасына тоқтап, сол арада суға түсіп, шаң тозаңнан арылып, біраз дем алуға тоқтайды. Күтушісі ас жабдығына кіріседі. <br>Салқын суға шомылып, денесі сергіп шыққан Айша бибі күтушісі ас әзірлегенше дем ала тұрмақ болып, арнайы өзіне төселген төсенішке келіп жатады. Су сабатының салқын ауасына қосылған таудың самал желі ұзақ жолдан шаршаған жас арудың балғын тәнін аялай сипап, рахат құшағына бөлейді. Сүйіктісінің ауылының төбесін көріп көңілі жайланған, енді аз уақыттан кейін онымен кездесетінін ойлап, тәтті қиял бесігінде тербеліп жатып, маужырап ұйықтап кетеді. Осы ұйқыдан оны даланың улы жыланы шағып оятады. <br>Денесін у жайлап, тынысы тарылып бара жатқан Айша бибі дереу Қараханға хабар бергізеді. Қарахан тәуіптерін, молдасын алып жеткенде ару қыз ісіп кеуіп екі дүниенің арасында жатыр екен. Қарахан молдаға екеуінің некесін қиғызады. Содан кейін ол қызды қолына алып, жаны үзіліп бара жатқан Айшаның құлағына: « Айша, сен енді бибі болдың!» деп үш рет айқайлапты. Ханның өлі қызбен неке қиысқаны одан бұрын да, кейін де тарихтан кездеспейді. <br>Қайғырып, қан жұтқан Қарахан сүйген жарының денесін арулап жерлеп, басына әсем күмбез орнатады. Жауын шайып, жел мүжіп, уақыт өз белгісін салғанымен бір бірін шынайы сүйген ғашықтардың махаббатының өшпес белгісіндей болып, сол күмбез әлі тұр Тараз қаласының іргесінде.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ===2=== Айша бибі — шамамен 11-12 ғасырларда өмір сүрген ару қыз. Әкесінің есімі — Айғожа. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бір-бірін ұнатады. Алайда тұтқиылдан елін жау шапқанын естіген Қарахан дереу еліне аттанады. Уәделі кезде хабар болмаған соң, алаңдаған Айша бибі күйеу жігіт еліне барып, бір хабарын білейін, аман болса алдыңызға келіп ақ батаңызды алып қосылармыз деп, әкесінен рұқсат сұрайды. Бірақ қыз әкесі келісімін бермейді. Үш рет өтініп, меселі қайтқан Айша бибі 40 қыз жолдас ертіп, Қараханның еліне өз бетімен аттанады. Ел шетіне таяғанда демалмақшы болып су бойына тоқтап жуынады. Сол кезде сәукеленің ішінде жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып алады. Қыздардың хабарын естіп Қарахан да жетеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Ең болмаса о дүниеде қосылайық деп Қарахан осы жерде Айшамен некесін қидырады. Келін болып босаға аттамаса да, уәдеге берік Айшаның соңғы демі өз қолында шыққанына әрі риза, әрі құса болған Қарахан сол Айша бибі қабірінің үстіне күмбез тұрғыздырады. Халық Айша бибіні әулие санатына қосып, табынады. Айша бибі хикаясын зерттеген тараздық журналист Б.Әбілдаев “Айша бибі” деген пьесасын жазды. ===3=== Бірде Тараз әміршісі Қарахан Мұхаммед (Тараз қаласындағы кесене Шах-Махмұд Харун Бұғра Қарахан құрметіне тұрғызылған) қыз балаға үйленгісі келді, алайда Айшаның әкесі бұған келісім берген жоқ. Екі жастың қосылуына Айша Бибінің әкесі қарсы болып: «Сені Қарасудың бойында қара жылан шағып өлтірсін», – деп теріс батасын береді. Айша Бибі қара судың бойында, уәделескен жерде Қараханды күтіп, суға түсіп, жуынып жатқанда қара жылан шағады, Айша Бибі жан тәсілімін бермей Қараханды күтіп жатады. Жанында болған серігі, тәрбиеші әйел Бабаджа-хатун шапшаң қалаға жетіп, Қарахан батырға хабар береді. Батыр шауып келіп хал үстінде жатқан қалыңдығын көріп, молдаға тездетіп, Айша екеуінің некесін қиюға әмір етеді. Неке рәсімі аяқталған сәтте, ару қыз батырдың қолында жан тапсырады. Осындай қатігездікті түсінбеген көпшілік Айша бибінің әкесінен сұрайды: «Сіз неге өз қызыңызға теріс батаңызды бердіңіз?». Сонда байғұс әке: «Осы сұрақты халқымның қоятынын біліп едім. Себебі, Қарахан батыр – өмірі ат үстінде, елдің шетінде, жаудың бетінде, желдің өтінде, қырғын қантөгісте өтеді. Қарахан соғыста қаза тапса, зиярат етуге бара алмаймын, баламның жастай жесір қалуын қаламап едім, Алла тілеуімді берді»,– деп өкініштен өзегі өртенген сорлы әкенің жауабы осы болыпты. Өкінішке орай, әмірші Айшамен жүздесу мүмкіндігінен мәңгі айырылды, өйткені қыз бала бас киімде жасырынған жыланның шағуынан Аса өзенінің жағалауында қаза тапты. Некелі жарынан айрылған Қарахан батыр дәл сол жерге ерекше сәулетті кесене тұрғызды. Айша Бибінің күтушісі Бабаджа-Хатун өмірінің соңына дейін кесененің сақтаушысы болды. Күтушісі Бабаджа-Хатун кесенесі Айша Бибіден 20 қадам жерде кесенесі орналасқан. == Галерея == <center> <gallery> Image:Bibi khatum.png Image:Aisha_bib_elevation.png Image:Aisha_bibi_corner_detail.png Image:Aisha_bibi_arch_detail.png Image:Aisha_bibi_squinch.png Image:Aisha_bibi_tile_detail.png Image:Aisha_bibi_tile_detail_two.png Image:Bibi_khatum_elevation.png Image:Cupola_detail_bibib_kkhatum.png Image:Aisha_bib_plan.svg </gallery> </center> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Дін]] [[Санат:Ислам]] {{Islam-stub}} 0z13pfennhjhi4l9sffmy4b87mu74rr 0 5251 3692113 3678161 2026-11-05T16:06:24Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «ханы» сөзіндегі тәуелдік жалғауы артық. 3692113 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] snumzp44zu48yx3isf0yv4tuyeci8ut 3692115 3692113 2026-11-05T16:09:51Z Кабылбек Алихан 188060 Тыныс белгісі: бірыңғай қимылдардың арасына үтір қойылады. 3692115 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп, дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] chly8ca4mvz5nk2oi1kh7ihk9v41aup 3692117 3692115 2026-11-05T16:15:26Z Кабылбек Алихан 188060 Тыныс белгісі: бағыныңқы сөйлемнен кейін үтір қойылады. 3692117 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп, дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң, хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] 7t0uzuz3o25bur8vkekizut5z37lj6g 3692121 3692117 2026-11-05T16:18:40Z Кабылбек Алихан 188060 Тыныс белгісі: көсемше тұлғалы сөзден кейін үтір қойылады. 3692121 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп, дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң, хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп, [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] abtebm7jfgukka78mpmd9qgb5lylh51 3692124 3692121 2026-11-05T16:21:43Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «жағдайлармен есептесу» тіркесі дұрыс қолданылмаған. 3692124 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп, дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң, хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп, [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайларды ескерген Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] e8yezj6hp4vyhrynt7mu9322wmtb0wm 3692126 3692124 2026-11-05T16:23:39Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: көптік мағынадағы бірыңғай мүшелер бірдей тұлғада беріледі. 3692126 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған хан. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп, дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң, хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп, [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайларды ескерген Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынастары мен экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] t7k39l9yn6qf208sppjjdp7bpmcam7m 0 6827 3692127 3566034 2026-11-05T16:24:49Z Қатысушы Апельсин 121973 3692127 wikitext text/x-wiki '''Наймандар''' — [[қазақтар|қазақ]] халқын құрған ежелгі ірі түркі тайпаларының бірі. Наймандардың тарихта ірі мемлекет және сол ғасырдағы беделді тайпа болғаны туралы [[парсылар|парсы]] тарихшысы [[Рашид әд-Дин]] жазады. Найман тайпасы көптеген хандықтардың, ұлы ұлыстар мен қағанаттардың негізін көтерген, соның бірі - [[Моңғол империясы|Шыңғысхан империясы]]. Наймандар тайпасы ХV ғасырдың ортасында [[Әбілхайыр ордасы]]нан бөлініп, [[Қазақ хандығы]]н құрған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандарды бірінші қолдаған тайпа. [[Қытай]] деректерінде [[Орта Азия]]ның және [[Алтай таулары]] мен Саян жотасының ең мықты, көне тайпасы ретінде жазылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Найман | таңбасы = Қасқыр | таңба_сипаттамасы = Найман тайпасының тағы бір ерекшелігі ішіндегі әр рудың өз таңбасы мен ұраны бар. | ұраны = ''[[Ер Қаптағай батыр|Қаптағай]]! - күллі Найман ұрандайтын есім, ішіндегі руларда өз ұраны бар | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = Найман | шығу_тегі = 1-ғасырдан | бөлімдері = Төлегетай,Сарыжомарт,[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Өкіреш]] | тараулары = [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Қаракерей]],[[Төртуыл]], [[Садыр]], [[Бағаналы]], [[Балталы]], [[Қаратай (ру)|Қаратай]] [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]], [[Ергенекті]] , [[Бура (найман)|Бура]], [[Көкжарлы]], [[Сарыжомарт]], [[барлас|Дүрмен-барлас]]<ref>Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ЫСБН 5-89800-123-9, «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ЫСБН 5-89800-123-9, ВЫ том</ref> | ақсақалы = [[Алтын Орда]] биі Найман Аққожа<ref>http://www.elim.kz/article/122/</ref> | қыстаулары = [[Сарыарқа]], [[Алтай таулары|Алтай]], Тарбағатай, [[Шыңғыстау]] | жайлаулары = Ұлытау, Кішітау, Көктоғай, [[Шыңғыстау]] | торабы = [[Ертіс]] пен [[Іле]] |лақап_атауы=Найман}} [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шыңғыс хан қол астындағы наймандардың XIII ғасырда орналасқан жері]]''.]] ==Наймандардың пайда болу тарихы== Тарих [[Еділ қаған]]ның заманынан басталады. Наймандар ІІІ ғасырда [[Теле]] тайпасы ретінде [[Ғұн мемлекет]]інің іргетасын көтергені жайлы [[көнеқытай]] деректерінде жазылған, Найман тайпасының әр руының өз қағандығы мен хандығы болған, мысалға, [[Шан Матай империясы]] (Ежелгі [[Қытай]]) сияқты [[мемлекет]]тер - біздің [[эра]]мызға дейінгі II ғасыр наймандардың әр руынан құрылды. Б.з.д Біздің эрамызға дейін, Закавказьедегі [[Оногор-Найман]] хандығы, Найман-[[Боарикс]] империясы - II ғасыр Б.з.д, Иранның солтүстігіндегі Хан Матаев-Мадия (Медиа) империясы - VI ғасыр Б.з.д д., [[Мысыр]]дағы [[Найман-Гиксос]] [[империя]]сы - шамамен ХVІІІ ғасыр. Б.з.д Б.з.б., Найман [[қағанат]]ы - IX–XIII ғасырлар аралығы Б.з.д Б.з.д., Садыр-наймандар [[Тан империя]]сы (ерте ортағасырлық [[Қытай]]) - V-X ғасырлар, Аттиладағы [[ғұн]]-[[найман]]дар империясы IV–V ғасырлар аралығы, [[Қырым]]дағы [[Оногор-найман]]дар [[мемлекет]]і (княздігі) - VI ғасыр, шығыс [[Қазақстан]]дағы [[Юебань империя]]сы - III–VIII ғасырлар аралығы, Киев қағанаты - X ғасыр, [[Қарахан]]ид қағанаты - IX–XIII ғасырлар аралығы, Жетісудағы [[Күшлік]] хан империясы - XIII ғасыр, Найман [[Ақсақ Темір]] империясы - XIV ғасыр және басқалар. Қытай тарихында сақталынған IX–XІІ-ші ғасырлардағы «Қидан деректері (ляушы, 辽史)» мен «Алтын патшалығының деректерінде (жиншы, 金史)» наймандардың бұрынғы аты «жанбон», «жанбақ», «жәнбагі», «жанбағ» (қытайша: 粘拔恩 немесе 粘八噶) деп жазылған. Найман атауын қидандар Алтай тауларындағы сегіз өзенді айнала орналасқан тайпаларға берген, кейін осы атпен Найман аталып кетті.<ref>[http://baike.baidu.com/view/204931.htm]</ref> Наймандар тайпасының тегі туралы мәселе ертеден-ақ тарихшылардың пікірталасын тудырып келді. Бірқатар зерттеушілер (И.Я. Шмидт, А.М. Позднева, Д.Оссон, В.В. Бартольд, В.П. Васильев, т.б.) Наймандардарды [[моңғол]], басқалары ([[Рашид әд-Дин]], Х.Ховарс, П.Поуха, А.Бобривников, Г.Е. Грумм-Гржимайло, Н.А. Аристов, С.Аманжолов, Ә.Марғұлан) [[түркі]] тегіне жатқызды. Қазіргі уақытта олардың түркі тектес екендігі толық дәлелденген. Көптеген зерттеушілердің пікірінше “найман” атауы моңғолша “сегіз” деген сөзді білдіреді. “Оғыз тайпасынан шыққан наймандар түркі тілдес халық болды. Олар XІІІ-ші ғасырдан бастап “сегіз оғыздар”, кейінірек “[[цзбу-бу]]” одағын құрап келді. “Найман” сөзі оларға көрші халықтардың берген атауы” деп жазды Л.Л. Викторова. [[Әбілғазы]]ның пікірінше: “наймандар – көне жұрттардың бірі, малы мен басы көп өскен халық”. “Селенга тас жазуы” деп аталатын 750 жылы тұрғызылған ұйғыр ескерткішінде, “[[Ляо ши]]” жазбаларында (''VIII ғасыр'') сегіз-[[оғыздар]] туралы мәліметтер кездеседі. Сегіз оғыз жұртын әуелі “найман аймақ” (“сегіз тайпа”) деп X-шы ғасырда қидандар атай бастаған деген топшылау бар. Кейіннен моңғол империясының дәуірлеуі бұл сөздің негізгі атау орнына қолданыла бастауына одан әрі жағдай жасаған. Зерттеушілер бұл тайпа X-шы ғасырдан “найман” деп атала бастаса да, XІІІ-ші ғасырға дейін бұрынғы “сегіз” аты қосарлана айтылып келгенін алға тартады. ==Наймандар өзге мемлекетер құрамында== [[Сурет:Mongol Empire c.1207.png|thumb| left| alt=A.| ''[[Наймандар моңғол империясы құрамында]]''.]] [[Сурет:1687 Sanson - Rossi Map of Asia - Geographicus - Asia-rossi-1697.jpg|left|thumb|Джованни Джакомо Де Россидің картасындағы наймандар (1687)]] Сегіз оғыздар [[Түрік қағанаты]]ның шығыс бөлігінде орналасты. [[Шығыс Түрік қағанаты]] ыдырағаннан кейін олар біраз уақыт [[Ұйғыр қағандығы]]ның, кейіннен Солтүстік [[Қытай]]дан ауып келген қидандардың ([[Ляо]] әулеті) қол астына қарады. Осы кезде сегіз оғыз атауының орнына наймандар сөзі орнықты. XІІ ғасырдың бас кезінде [[қидандар]] [[Цзинь]] әулетінен (шүршіттер) жеңіліп, Жетісуға ауған кезде наймандар жеке ұлыс болып қалыптасуға мүмкіндік алды. XII ғасырдың екінші жартысында олар Орталық Азиядағы ең күшті, жетекші мемлекеттік бірлестіктердің біріне айналып, алыс-жақын елдермен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты (''қ Найман мемлекеті''). Осы кезеңдегі жазба деректерінде наймандар батысында қаңлы, қыпшақ, шығысында керей, меркіт, теріскейінде қырғыз, оңт-нде ұйғыр, таңғұттармен шекаралас, қоңсылас болғаны айтылады. Найман мемлекеті құлап, халқы [[Шыңғыс хан]]<ref>Қинаятұлы З., Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: 9–12 ғасырлар, Аст., 2001</ref> империясына бағынған соң, олардың біраз бөлігі байырғы қоныстарына жақын Ертіс, Алтай алқабында орнығып, [[Үгедей]] ханның ұлысына қарады. Шапқыншылықтан ығысқандары Балқаш төңірегіне, Алакөл маңына, Сыр, Ырғыз алқабына дейін орналасты. ХV ғасырдада едәуір бөлігі [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] ханның, кейіннен [[Мұхаммед Шайбани]] ханның ықпалында болды. Қалған бөлігі Қазақ хандығын құраған негізгі тайпалармен бірге [[Моғолстан]] жеріне ауды. ХVІ – ХVІІ ғасырларда кейбір найман рулары [[Атбасар]], [[Ырғыз]] аймақтарында өмір сүрген. М.Шайбанимен<ref>Маргулан А., Найман // Казахи, Л., 1930</ref> бірге Мауераннахрға ауған наймандар Сырдарияның төмен ағысындағы [[Балық]] пен [[Мерв]] аралығы өңірлерінің саяси-әлеуметтік өмірінде жүзден аса жыл маңызды рөл атқарды. 1620–1625 жылдары Хорезмдегі билік үшін болған тартыстан кейін наймандар бас сауғалап бір тобы қырғыздарға, бір бөлігі [[Еділ]], Жайықтағы [[Ноғай]] ордасына, енді бірі [[Бұхар]] хандығына бағынды. М.Тынышбаевтың<ref>Бейсенбайұлы Ж., [[Қазақ шежіресі]], А., 1994</ref> айтуынша, 1680 ж. наймандардың бір тобы Әулиеатадан Ташкентке дейін, [[Арыс]] пен [[Сырдария]] өңірін,[[Қаратау (тау, Қобда ауданы)|Қаратау]] сілемдерін қоныстана бастаған. “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама”<ref>Муканов М.С., Этническая территория казахов в XVІІІ – начале XX веков, А.-А., 1991</ref> жылдарында наймандардың көпшілігі қырылып, қалғаны [[Самарқанд]], Бұхар өңірлеріне ығысады. 1726 ж. наймандар [[Ресей]] шекарасына жақын келіп, Сәмеке ханның қол астына өткен. Ол қайтыс болғаннан кейін [[Абылай]] билігіне қарай бет бұрып, [[Алакөл (көл)|Алакөл]], [[Зайсан (көл)|Зайсан]], Алтайға дейінгі алқапқа орын тебеді. Олар қазақ халқының жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық күресіне белсене қатысты. Қазақ қолы 1750–1760 жылдары Жетісу мен Алтайды жоңғарлардан азат еткенде наймандар Қара Ертіс, Бұқтырмаға дейінгі бұрынғы ата мекенінің бір шетіне ие болып, сонда түбегейлі орнығып қалды. Бұл қоныстану 1810 жылға дейін жалғасты. 1917 жылы Ресей үкіметі жүргізген санақ бойынша Ресей және Қытай империяларының құрамында 830 мыңдай наймандар өмір сүрген. Наймандар Орталық Азияның өзбек, қарақалпақ, қырғыз, башқұрт, т.б. халықтарының құрамына енген. ==Қазақ халқы құрамындағы наймандар== ===Генадий Волковский<ref>Викторова Л.Л., К вопросу о найманской теории происхождения монгольского литературного языка и письменности (ХІІ – ХІІІ вв.) // Уч. зап. ЛГУ, Серия востоковедческих наук, вып. 12, ғ305, 1961</ref>:=== '''«Наймандар [[Орта жүз]]дің аса ірі тайпасы»''' Қазақ халқының шежіре деректері бойынша наймандар [[Орта жүз]]ге кіреді. Қазақ халқының құрамындағы наймандардан: терістаңбалы (кейде елата), сүгірші, төлегетай деген рулар бірлестіктері тарайды. Терістаңбалыдан: [[мәмбет (ру)|мәмбет]], [[рысқұл]]; сүгіршіден: [[балталы]], [[Бағаналы (ру)|бағаналы]], ергенекті; төлегетайдан: [[қаракерей]], [[мұрын]], [[төртуыл]], [[Матай (ру бірлестігі)|матай]], аталық (кейбір деректерде кенже), [[садыр]]. Келесі бір шежіре нұсқасында наймандардан тоқпан, елата, өкіреш таратылады. Елатадан: [[келбұға]] мен [[кетбұға]]; өкірештен: [[төлегетай]] және сүгірші; төлегетайдан: қаракерей, төртуыл, садыр, матай тарайды. Сүгіршіден: ергенекті, бағаналы, балталы; ергенектіден: көкжарлы, сарыжомарт, бура рулары тарайды. Әр рудың өз рулық таңбасы мен ұраны бар. Наймандардың ортақ таңбасы – Y (бақан), ұраны – [[Қаптағай]]. ==Найман Хандығы== Батысында [[Ертіс өзені]] бойындағы [[қаңлы]]лар, солтүстігінде [[қырғыз]]дар, шығысында Орхон, Селенга бойын алып жатқан [[Керей (тайпа)|керей]], [[меркіт]]термен және оңтүстігінде [[Ұйғыр]], Ся жұртымен іргелес тұрды. Жазба деректер бойынша алғашқы билеушілері 1143 жылдан бастап белгілі. [[Найман мемлекеті]] ХІІ ғасырдың аяғында билік еткен Инаныш Білге Бұқа хан тұсында нығайды. Ұлы Жібек жолында орналасқан. Найман мемлекетінің көрші елдермен саяси, сауда байланыстары жақсарды. [[Рашид әд-Дин]] “Наймандардың хандары қадірлі, қуатты, олардың халқының саны көп, әскері де қуатты болды” деп жазды. Найман мемлекетінің хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Белгілі тайпа билеушілері, батыр, қолбасшылары хан кеңесінің құрамына кірді. Хан ұлыс жасағының бас қолбасшысы болды. Ұлыста іс қағаздары жүргізіліп, хан жарлықтары хатқа түсіріліп, оған ханның төрт бұрышты алтын мөрі (таңба) басылған. ХІІ ғасырдың аяғынан бастап Найман мемлекетінің хандары “Бұйрық”, “Күшлік” деп аталды. Инаныш Білге өлген соң, оның екі ұлы Таян хан мен Бұйрық хан таққа таласып, Найман мемлекетін екіге бөлді. Екі иелікке бөлінген ұлыстың әрқайсысы өз алдына дербес әрекет етіп, өзара қырқысты. Бұл ішкі саяси дағдарыс [[Шыңғысхан]] әскери күшінің артуымен тұстас келді. Шыңғысхан және керейлер ханы Тоғрыл (Уаң хан) бастаған қол 1199 жылы Бұйрық ханның, 1204 жылы Таян ханның ұлысын басып алды. Олардың Жамұқа бастаған тайпалар одағының күшімен бірігіп, моңғолдарға қарсы тұрмақ болған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Жетісу жеріне келіп, Найман мемлекетін саяси-әлеум. жағынан қайта күшейтуге тырысқан Таян ханның ұлы Күшлік ханды Шыңғыс ханның Жебе бастаған қолы өлтірді. ==Найман хандығының хандары== * [[Күшлік хан]] * [[Бұйрық хан]] * Диям хан * Инанш Білге хан * Таян хан * Көксу-Сарыбұқа * Эният хан * Даркеш Даян * Иоан хан Және тағы басқа [[хан]]дар. ==Наймандардың діндері== ===Христиан дініне өтуі:=== Шамамен [[1007]] немесе [[1008]] жылдары Найман ханы Мерв митрополитеніне елшілік жібереді және өз халқымен бірге [[христиан діні|христиан]]дықтың несториан бағытын қабылдайды. [[Керей (тайпа)|Керейлермен]], Онғұттармен және [[Татар]]лармен бірге [[моңғол]] тайпаларының бір бөлігі [[христиан діні|Христиан]] дінін қабылдайды. ===[[Кетбұға]]ның діні=== '''Кетбұға'''([[1184]]-[[1260]]) – ұлы жыршы, қазақ жыраулық өнерінің негізін қалаушы, [[Шыңғысхан]]ның сенімді қолбасшысы, [[домбыра]]ның әкесі. [[Найман]] тайпасының [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] руынан шыққан, [[Христиан діні]]н ұстанған. ===Наймандардың [[Ислам]] дінін қабылдауы=== [[Найман]]дар [[Алтын Орда]]да [[14 ғасыр]]дың басында [[Өзбек хан]]ның тұсында [[Ислам діні]]н қабылдаған. ==Найманнан шыққан Шыңғысханның қолбасшылары== # [[Кетбұға]] бек # [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа бек]] # Жүргетай бек # Тоты-Тұлға # Коксу-Сарыбұқа # Желме-Бұқа # Тақай-Бұқа # Мыңқайыр бек # Дөледей-Бұқа # Бөкен-Бұқа # Ұнғыран бек # Кішілік-Бұқа # Дар-Бұқа бек # Марағай-Бұқа # Тұнғытай бек # Сүзеген-Бұқа # Жедер-Бұқа # Тарбұқа бек # Қадай-Бұқа # Құрбан-Бұқа # Бұқа бек # [[Едіге Танашұлы]] бек Және тағы басқалары, [[Шыңғысхан]]ның мыңдаған қолбасшылары Найман тайпасының бектері және Бұқа деген атауды тек қолбасшылар мен сыйлы адамдарға берген. ==Найман Әмір Темірдің қолбасшылары== # [[Едіге Танашұлы]]-бек # Латифаллах-бек # Тұқай-Темір-бек # Темур ходжа-бек # Еркебулан-мырза # Әмір Әубәкир-бек # Әмір Ақ-Буқа # Әмір Әли-Тұтақ # Саадат-әмір [[Ақсақ Темір]]дің бас қолбасшыларының бәрі Найман тайпасынан болды,ол тек өзінің адамдарына сенген деседі. ==Найман== Аристов «Найман деген Катуни өзенінің бір айрығы еді, сол өзен атыменен қойылған» дейді. Ескі заманда найман көп ел болған, Шыңғыс хан тұсында Таң, Бұйрық деген ағайынды екі хан билеп, екі бөлініп тұрды. Шыңғыс екі ханды да өлтіріп, елін шапқанда, найманның бір бөлегі күнбатысқа барып, осы күнгі моңғол ішінде моңғол болып қалған наймандар - соның нәсілі. Бұл найманның да көбі жер жүзіндегі түрік нәсілдерінде бар. [[Орта жүз]]дегі Найман, біздің қазақтың ескі сөзінше, Софы мырза дегеннің нәсілі. Оны Баба мырза деген інісі өлтіргенде, Софы мырзаның тоқалының жалғыз баласы [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Өкіреш]] қазақ ішіне көшіпті. Осы сөз Әбілғазы ханның сөзіне тура келеді. Себебі Әбілғазының әкесі араб Мұхамедханды өлтіріп, «орнына хан қоямын» деп Софы мырза Самарқандтан Хысырау деген хан нәсілді біреуді алып келгенде, араб Махмұд біліп Хысырауды өлтіріп, Софы мырзаны өзіне [[нөкер]] болып тұрған Софының інісі Баба мырзаға бергенде, «мен ханға дұшпан кісіні аға қылмаймын» деп өз ағасын өзі өлтірді деп жазады. Орта жүздегі найманның бергі аталары туралы жазылған Спасский, Аристов, Маевский деген орыс жазушыларының сөзінде жауынгер болып жазылды. Біздің білуімізше, орта жүздегі [[Найман атасы]] - [[Софы мырза]], оның баласы - [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Өкіреш]], оның үш баласы - [[Домбауыл]], [[Сүгірше]], [[Саржомарт]]. [[Домбауыл]] тұқымы жылқысына теріс жағынан таңба басып [[Терістаңбалы]] атанды. '''Терістаңбалы – Найман елінің ноқта ағасы''', ол ішінен екі руға бөлінеді [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]], [[Балталы]] екеуі ағайынды емес бірақ ата қонысы бір болғандықтан екеуі бірге айтылады, арғы аталары туыстас Найман. Сүгіршенің баласы - Қытай, оның баласы - [[Төлегетай]], оның төрт баласы - [[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртұл]], бұл төртеуі: '''Төлегетайдың төрт арыстаны''' [[Қаракерей]]дің екі баласы - [[Байторы]], [[Ерторы]]. [[Байторының]] баласы - [[Байыс]] және асырап алған [[Ақнайман]] бұл Найман ішінде жеке ру атанды. Ерторының баласы - [[Байсиық]] және асырап алған [[Қарамолда]], Байыстың бәйбішеден төрт баласы - Мәмбетқұл, Сыбанқұл, Ахмедқұл, Сары. Мәмбетқұл жас күнінде өкпешіл болып, қыржиып отыра бергеннен [[Қыржи]] атанды. Сыбанқұл [[Сыбан]] атанып, Ахмедқұл [[Ақымбет]] атанды. Байыстың тоқалынан екі баласы - [[Тума]], [[Тоқбақ]] және тоқалынан екі бала - [[Бошатчы]], [[Байғана]]. Және Байыстың Мақта апай деген бір қызы Тоқтарқожа дегенге тиіп, Байжігіт, Жанжігіт деген екі бала тауып, Жанжігіт әкесімен еріп Түркістанға кетіп, Байжігіт мұнда қалған. Жоғарыдағы Сарының қатынының аты [[Мұрын]] екен, Сарының нәсілі сол шешелерінің атымен [[Мұрын]] атанды; жоғарғы Байсиықтың төрт баласы - [[Жанғұлы]], [[Меңлібай]], [[Төбет]], [[Ақбелбеу]]. Бұл төртеуіменен [[Қарамолда]] және асыранды [[Семіз Найман]] атанды. Жоғырғы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]дың үш баласы - Аталық, [[Кенже]], [[Қаптағай]] - Аталықтың қатыны [[Қызай]] дегеннің атымен тұқымы [[Қызай]] атанды. Найманның тағы бір үлкен елі [[Сарыжомарт]], '''Сары мырза''' еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін '''Сары''' атына '''Жомарт''' жұрнағы қосылып '''Сарыжомарт''' атанды. Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - [[Қаратай (ру)|Қаратай]] және тоқалдың төрт баласы - [[Бұйдалы]], [[Жансары]], [[Баржақсы]], [[Шайгөз]]. Бұл төртеуі нағашысы [[Уақ]] ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті [[уақ]] атанып кетті. Оның себебі, [[Саржомарт]]тың нәсілі Ергенек [[таңба]] салып: '''Ергенекті Найман''' аталды. Сол себептен бұлар [[Ергенекті]] деді. Бірақ халықтың көбі оларды [[Уақ]] деп кетті. Саржомарттың тоқалының балалары - [[Бура]] және [[Көкжарлы]].<ref>Шәкәрім Құдайбердіұлы</ref> == Тарихы == Найман туралы деректер оны әуелде Хинганнан Қарпатқа дейін созылып жатқан Ұлы Даланың Ертіс пен Орхон өзендері аралығында ежелден көшіп жүрген тайпалар қатарында таниды. Ол – сонау жыл санауымызға дейінгі екінші ғасырлардан бастап дәуірлеп, [[Орта Азия|Орта Азиядан]] Сары өзенге дейінгі байтақ аймақты жайлаған Хунну (ғұн) ұлысының, біздің жыл санауымыздың бастапқы ғасырларында қытай жазбаларында «теле» деген атпен әйгеленген байырғы киіз туырлықты қандас тайпалар қауымдастығының кесек бір сынығы. Әбілғазы жазуынша: «Наймандар – көне жұрттардың бірі, малы мен басы көп өскен халық». Бұл ел VI-VII ғасырлардағы айбынды Түрік қағанаты заманында дүниеге келген ата жазуымызда Моңғолиядағы қазақ ғалымы әрі қайраткері Қ.Сартқожаұлының дәлелдеуінше, «Байырқу», «сегіз оғұз» тайпасы түрінде көрініс береді. Бірсыпыра ғалымдардың дәлелдеуінше, «оғұз» сөзінің көне Түрк тіліндегі бір мағынасы тайпа дегенге келеді. ( «оқ» - тайпа, «з» - жиынтық сан есім). Ал «найман» моңғолша сегіз деген сөз. Сегіз оғыұз жұртын әуелі «найман аймақ» ( «сегіз тайпа») деп Х ғасырда моңғол тілдес қидандар атай бастаған екен. Кейіннен моңғол империясының дүниеге келіп дәуірлеуі, бұл сөздің негізгі атау орнында қолданыла бастауына одан әрі жағдай жасаған еді. Зерттеушілер бұл тайпа Х ғасырдан «найман» деп атала бастаса да, ХІІІ ғасырға дейінгі бұрынғы «сегіз» аты да қосарлана байқалып келгенін де ортаға тартады. Кезінде Жапон теңізінен Шығыс Түркістанға дейінгі байтақ өңірді қоластына бағындырып, наймандарға да біраз уақыт билік жүргізген Лияу әулетінің (Ұлы Қидан мемлекеті тарихы туралы жазылған жылнамаларда (Х ғасыр) наймандар батысында (Ертістен ары) қанлы, қыпшақ, шығысында (Орхон, Тола және Оңғын өзенлерінің алқабы) керей, меркіт, теріскейінде (Селеңгеннің салалары) қырғыз, оңтүстігінде ұйғыр, таңғұттармен шекаралас, қоңсылас болғаны айтылады. Рәшид-әд-диннің «Жылнамалар жинағы» мен «Моңғолдың құпия шежіресінің» көрсетуінше, Арғұн өзенінің Хайлар деп аталатын саласы мен Халқын гол өзені алқабында қоңыраттар мекендеді. Екінші мыңжылдықтың бас кезінде осы қоңыраттардан батысқа қарай [[Керей (тайпа)|Керей]], Меркіт жеріне дейінгі аралықта (Онон, Керуленөзендерінің алқабы) хунну, дунхулардың бір сынығы болып табылатын түрк-моңғол жұрттары да қанатын жайып өсіп жатты. Ол тайпаларға өздерімен іргелес, кейіннен моңғол тілі деп ен тағылған тілде сөйлейтін Қидан (осы сөзден «қытай» атауы шыққан) мемлекетінің үстемдігі мен ықпал-әсері тым етене байқалатын. Түркі тайпаларының қақ ортасында жатқан осы жұрттардың соңыра моңғол тілді атанып кетуінің де бір себебі – түп-тегі Ішкі Моңғолиядан шыққан сол қидандардың жегі құрттай дендеп кеткен жойқын ассимиляйиясына тығыз қатысы бар болуы да ғажап емес. (Мұндай мысалды алыстан іздеудің қажеті де жоқ. Орыс тілі шыңдап ене бастаған жарты ғасыр ішінде, қазақтың жартысына жуығының орыс тілді болып шыға келгені көз алдымызда ғой). ХІІ ғасырдың басында Ұлы Қидан (Ляо мемлекеті) ыдырап, қидандардың біраз бөлігі Жетісу мен Орта Азияға өтіп, Қарақытай мемлекетін құрғаны белгілі (1140-1213). Олар кейінірек жергілікті халықтарға сіңісіп кетті. Ал сол ғасырдың соңына таман Онон, Керулен алқабын жайлаған тайпалардың арасынан Темүжин сынды жас көсем бастаған қият тайпасы лау етіп көтеріліп, «тарыдай шашыраған моңғолдың басын қосып», аз уақытта-ақ маңындағы елді ұйыстыра алған моңғол мемлекетіне айналды. Моңғолиялық қазақ ғалымы И.Қабышұлы Темүжинге Шыңғыс (Жеңіс) деген есімді еншілеген керейлердің ханы Торы (Торғыл) екенін айтады. Торыны оған қытайлар берген «Уаң» яки, бір елдің әміршісі лауазымы бойынша Уаң хан деп те атайды. Өзі үлкен бір елдің билеушісі, әрі әкесі Есугейдің андасы болғаннан кейін Торы бұл есімді «жақсы тілек», «жарым ырыс» қылып айтса айтқан шығар. Алайда Шыңғыс хан шапқан сайын төске өрлеп, маңайындағы Татар (тата, тетан) мен Қоңыратты қоластына бағындырып алғаннан кейін, Керей елінің өзіне ауыз салды. Әкесіндей болған Торыны (Уаң ханды) туған жерінен безіндіріп, ақыры ол найман қарауылдарының қолынан кездейсоқ қаза тапты. Ал ауқатты Найман мемлекетінің Шыңғыс ханмен шайқастары тарихи жылнамаларда жан-жақты жазылып қалған бір хикая. Темүжиннің әкесі Есүгей батырдың тұсында Найман елін Инанч Білге қаған билеген еді. «Инанч» - сенімді, «білге» - білгір, кемеңгер деген сөз. Сол Инанч білгенің заманында наймандар Қидан мемлекетінің (қарақытайлардың) қармағынан құтылып, бостандығын алады. Ол өлгеннен кейін Найман ұлысы екі баласы байбұқа (қосалқы аты – Тай, Таян. Қидандар оған Дауаң) «үлкен әмірші» (деген атақ берген, сол сөз келе-келе Таянға айналған) мен Бүйректің таласына түседі. Ақыры ағайынды екеу арасындағы араздық ұлысты екіге бөліп тынады. Тай хан үлкені болғандықтан, әкесінің орнында жазық аймақты, Бүйрек таулы өңірді мекендейді. Наймандар мен Шыңғыс хан әскерінің алғашқы шайқасы 1199 жылы Алтай өңіріндегі Үліңгір көлінің маңында өткен еді. Онда Шыңғыс керей ханы Торының шақыруымен одақтас ретінде көмекке келген. Сол жолы Бүйрек хан ойсырай жеңіліп, өзі Енисей қырғыздарына қашып құтылады. Арада үш жыл өтпей жатып, олар тағы да шайқас даласында бас қосқан. Бірақ бұл жолы да Шыңғыс хан мен Уаң ханның тізе қоса қимылдауы Бүйрек ханның ойсырай жеңілуіне мәжбүр етті. Ол басын әзер сауғалап, тағы да қашып құтылды.Бұдан кейін Шыңғыс ханның керейлермен жауласып, Торы ханның (Уаң ханның) түбіне жеткенін жаңа айттық. Оны өлтірген Бүйрік ханның ағасы Тай ханның жасауылдары болатын. Сол хабарға көзі анық жеткен Тай бойын ашу-ыза кернеп: «Күншығыстағы аз моңғол қыр көрсететінді шығарды. Атасынан асыл жаралған Уаң ханды алуан түрлі қырмен қорқытып, безендіріп, өлімге душар етті. Сөйтіп олар бәрін иеленіп, қаған болмақшы ғой, тегі? Күн мен ай аспанды үнемі жарық етіп тұру үшінжаратылған болар. Ал жерде екі қаған бола алмайды. Ендеше сол аз моңғолды байлап әкелейік», - дейді. («Моңғолдың құпия шежіресі»). Сонда Тай ханның кіші шешесі Кербез: «Қайтпексің, ол моңғолдар қоңырсыған иісті, қомыт-қомыт киімді емес пе? Әкеліп қайтесің. Аулап жүргенің жөн ғой. Тек өңі түзу қыз-қатындарын әкеліп, қол-аяғыңды жуындарап, мал сауғызса жетпей ме?» - дейді.Тай хан маңайындағы әлі де моңғолдарға бағына қоймаған меркіт, қатаған, дүрбет тайпалары және бұрын талқандалған керейлер мен татарлардың біраз бөлігімен одақ құрып, Шыңғыс ханға қарсы жорыққа қамданады. Алайда бұл хабарды алысымен, Шыңғыс ертерек қимылдап, одақтастар әскеріне тұтқиылдан шабуыл жасап, оларды тас-талқан етеді. Тай хан соғыста қаза тауып, оның ұлы Күшлік аман қалған жұртын бастап, бұл кезде Алтайдың солтүстігінде жүрген ағасы Бүйрек ханға келіп паналайды. Осыдан кейін бүкіл найман елінің қонысы моңғолдың қоластына қараған. «Құпия шежіреде» Тай ханның кіші шешесі Кербез (Күрбесу) ханымды Шыңғыс хан алдына әкелдіріп: «Сен моңғолды сасық депсің ғой. Қандай екен», - деп өзіне тоқал етіп алғандығы жазылады. Қанаттас отырған ірі көршілері наймандар мен керейіттерді осылайша жеңгеннен кейін бұл өңірде енді Шыңғыс ханды тоқтата алатын күш те қалмаған еді. Аз уақытта ол қазіргі моңғол жеріне сәйкес келетін аймақты түгел бағындырып алды., 1206 жылы киіз туырлықты көшпелілер Онон жағасына құрылтайға жиналып, «тоғыз сирақты ақ ту көтеріп», Шыңғысты Моңғол империясының ұлы ханы етіп көтерді. (Тарихшы И.Қабышұлы сол империя құрылар қарсаңында моңғолдар 200 мың, керейлер 600 мың, наймандар 800 мың болған екен деген дәйек айтады). Осы құрылтайдан кейін Шыңғыс хан Алтайдың күнгейінде әлі де найманның атамекенін қайтарып алуды ойлап жүрген Бүйрек ханға жорыққа аттанады. Ол бұл кезде ештеңеден хабарсыз Ұлық тау қойнауындағы Сақсу өзенің бойында аз адаммен аң аулап, сейіл құрып жүрген еді. Қас қылғандай қалың әскер дәл оның үстінен түседі де, тұтқынға алынып, ата жауы сол жерде оның басын шабады. Оған паналап жүрген Күшлік аман қалған елді ертіп Ертіске қарай қашады. Алайда Шыңғыс хан наймандарға бұл жерде де тыныштық бермейді. 1208 жылы Ертіс жағасында наймандар мен меркіттердің бірлескен күшін тас-талқан қылады. Одан кейін бұл тайпалар Жетісуға қарай бас сауғалайды. Күшлік хан Бесбалық, Тұрфай аймағы арқылы айналып, бір кезде наймандарды да билеген Қидан мемлекетінің Орта Азияға келіп жаңғырған түрі Қарақытай империясының астанасы Баласағұнға жетеді. Бұл дәуірде Жоңғар тауынан Иранға дейінгі аймақ осы Қарақытай Гурханына (ұлы ханына) қарайтын. Наймандардың Таян сынды ханының баласы Күшлікті Гурхан сарайында ілтипатпен қарсы алады. Жилугу Гурхан оған қызын беріп, жақын адамдарының бірі етеді. Бұл шамада Қарақытай мемлекетінің әлсіреп, бұған дейін оған бағынышты боп келген Хорезм елінің елінің дәуірлей бастаған да кезі еді. Шамасы Гурхан Күшлік төңірегіне жиналуға тиіс наймандарды өз мүддесіне пайдалануды көздеген де болуы керек. Әрі Күшліктің де оған осы тектес уәде бергенін біз Рәшид-әд-диннің «Жылнамалар жинағынан», Қытайдың «Жол қатынас тарихының материалдары» атты еңбегінен ұшырастырамыз. Күшлік хан Жилугуге: «Менің тайпам көп, олар қазір Еміл, Қойлық, Бесбалық жерлеріне келіп қоныстанып отыр. Маған рұқсат берсеңіз, оларды жинап, олардың күшін мен сіздерге көмек беремін», - дейді. Гурхан мұны мақұл көріп, оған қару-жарақ, қаражат береді. Әрине Таян ханның ұлы Күшлік хан Түркістан аймағына келіпті деген хабар осы маңға Шыңғыс ханның қаһарынан ығысып келген наймандарға қатты әсер етті. Олар тез арада Күшлік ханның қоластына жиналып, жойқын күшке айналды. Бұл жағдай енді Күшлікті Гурхан билігін тартып алу ниетіне итермеледі. Және сол кезде талайдан андысулы Мұхаммед Хорезмнің Гурханға қарсы шыққанын естуі мұң екен, Күшлік те ойын жүзеге асырмақ боп Қарақытай әміршісіне қарсы қимылды бастап жіберді. Жасанған әскер қойсың ба, Күшлік көп ұзамай-ақ өз қайын атасының тағына отырды. Осылайша Шыңғыс хан әскерінен күйреген (1204 жыл) Найман мемлекетінің соңғы ханы арада сегіз жыл өтпей жатып, Қарақытай империясының билігін өз қолына алған. Тарихи деректерде наймандар мен керейлердің несториан дінін (христиан дініндегі бір ағым) ұстанғаны айтылады. Күшлік хан Жилугудің қызы Күнкеге үйленгенннен кейін несториан дінінен шығып, будда дініне (пұтқа табынушылық) кіреді. Ол кезде Қарақытай мемлекетіндегі жұрттың дені мұсылман дінін ұстанатын болғандықтан, Күшлік хан тарапынан олар «не несториан, не будда дініне кірсін» деген зомбылық талаптар да қойылып тұрған көрінеді. Атамекенінен көтере қуып жіберген найман ханы Күшліктің байтақ Түркістан аймағында бұлайша дәуірлеп отырғанынан Шыңғыс хан сірә хабарсыз емес-тін. Тек ол бұл кезеңде Қытайды жаулап алу жорықтарының басы-қасында жүрді. Сол жорықтан қайтысымен, Шыңғыс хан 1218 жылы Күшлікке қарсы әйгілі қолбасшысы Жебе ноян басқарған күшті әскерін жіберді. Жебе ноян Қарақытай еліне жетісімен, баршаға дін, сенім бостандығын жариялады. Бұған дейін де өзіне мұсылмандарды қарсы қойып алған Күшлік шайқастарда шыңдалып келген моңғол әскерлерінің екпініне төтеп бере алмады. Тас-талқан болып жеңіліп, Алтай тауларына қарай қашты. Бірақ Жебе ноян оны қойммай қуалап жүріп, ақыры Сарыкөл маңында қолға түсіріп, өлтіріп тынады. Найман елінің Шыңғыс ханға қарсы жиырма жылдай уақытқа созылған қан кешті күресі осылайша аяқталды. Найман мемлекетінің күйреуі атамекендерінде қалың отырған бұл елдің құрамына кірген рулардың жан-жаққа кең ыдырап кетуіне, басқа тайпалар арасына сіңуіне әсер етті. Олардың біраз бөлігі байырғы қоныстарына жақын Ертіс, Алтай алқабында орнығып қалып, Шыңғыс ханның баласы Үгедей ханның қол астына қарады. Шапқыншылықтан ығысқандары Балқаш төңірегіне, Алакөл маңына, Сыр, Ырғыз алқабына орналасты, оңтүстікте Орта Азия хандықтары жеріне дейін жетті. Бұл өңірде қоныстанған наймандар ХV ғасырдың соңында Мұхаммед Шайбани ханның ықпалында болды. 16 ғасырда Марыға найманнан шыққан Қобыз би, Жолым билер әмір жүргізді. Найман Назар би Балхты биледі. Нұраталық көшпелілерді найман Ахметәлі басқарды. Шайбан тұқымы Бабаханның бір әскербасысы найман Жанмұхаммед би болды. Шежіреші Әбілғазы найман Сопыр мырзаның 1604 жылы оның әкесі Араб Мұхаммед ханды өлтіру үшін қастандық ұйымдастырушылардың бірі болғанын тілге тиек етеді. Осы мысалдардан-ақ наймандардың Орта Азия аймағында қабырғалы күштердің бірі ретінде әрекет еткенін байқау қиын емес. Бұл наймандар бірте-бірте жергілікті халыққа сіңісіп, өзбек, қарақалпақ қауымдастығының бір тармағы болып кетті. Өзбектерде қазақ-найман, қарақалпақта бағаналы, терістаңбалы, қырғызда бүйе найман, күн найман, мырза найман, жуанбұт найман руларының кездесуі сол араласудың бір нышаны. Қазақ наймандары 1720 жылдардағы Жоңғар шапқыншылығынан кейін Орталық Қазақстандағы Тоқырауын алқабынан Алтай мен Жоңғар тауларына дейінгі аралыққа орналасты. М.Тынышбайұлының айтуынша, наймандардың 1810 жылы Қарқаралы мен Шыңғыстайды тастап оңтүстікке қарай сырғуы олардың соңғы қоныс аударуы болған еді. Осы тарихшы наймандардың саны 1917 жылдың қарсаңында Бұқара мен Қытайдағы руластарын қосқанда 830 мың адам төңірегінде деп көрсетеді. Орта жүз елдері арасында дәл наймандардағыдай мол таңбаны кездестіре алмайсың. Олардың ірі рулық бірлестігі ғана емес, кейде жеке руларының өзі де дербес ұран-таңбаға ие. Дәл осы ерекшеліктің өзінде оның сонау бірінші мыңжылдықта «сегіз-оғыз» деп көрініс берген сипатының әсері болуы да ғажап емес. «Сегіз тайпа» - демек, найман жұрты осынша тайпадан құралған. Алайда ғылыми деректерде олар туралы анық мәлімет жоқ. Тарихи деректерге сүйенсек, «Найман» - қазақ шежірелерінде айтылғандай жеке адамның аты емес. Алайда халық шығармашылығы оны түп бабаның есімі етіп, өзін найманбыз дейтін бар руды (олардың арасында баяғы аласапыран замандарда басқа елдерден келіп сіңіскен жұрттар бар болса да) сол «шалдан» ғана тарқатып қояды. Қария сөздер бойынша Найманның кешігіп көрген Тоқпан деген ұлы ер жеткен кезде Ұлы жүз Дулат бидің қызы Ақсұлуға үйленген екен дейді. Содан аз уақыт өтер-өтпесте Найманның кемпірі мен ұлы Тоқпан қатар қайтыс болады. Ақсұлу өзі түскен шаңырақтың болашағын ойлап, еліне барып, жақын сіңлілерінің бірі Әлпешті сұрап әкеліп, атасына қосады. Найман Қызейнемен алты айдай ғұмыр кешіп көз жұмады. Екіқабат қалған Әлпеш күн жетіп босанады. Баланың атын Найманнан қалған белгі ғой деп Белгібай қояды. Оның екінші аты - Өкіреш. Найманның әулие келіні Ақсұлу атасының жылын бергеннен кейін Қызынейді Найманның ұлы атасы делінетін Сарманаймен бір туысқан Шумақ дегеннің немересі Елтайға қосады. Оған атамның орнына атам болды деп Ел ата деген ат қояды. Қызыней одан Серкібай деген ұл табады. Ақсұлу Белгібайды тәрбиелеп өсіріп, он бес жасқа толғанда қайным деп оған өзі тиеді. Одан Сүйінше, Сүгірше деген екі ұл табады. Немере сіңлісі Тоқсұлуды кейіннен әпкеме қолқанат болсын деп бір сіңлісі Қаракөзді Белгібайға қосады. Қаракөзден Өтеген туады. Қазақ шежіресінде бар Найман осы төртеуінен тарайды да, тоғыз таңбалы найман аталады. == Қоныстануы == [[File:Kazakh tribes on map (1730).jpg|thumb|left|280px|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] 1730 жылғы картасындағы найман тайпасының (''Tribus Naiman'') қоныстануы]] Жалпы Наймандардың қоныстануы сонау [[Батыс]] [[Моңғолия|Моңғолиядан]] [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]] дейін бастау алады, ал Қазақ жеріне келетін болсақ, Алтай жерінің ең үлкен руы ол Найман және [[Қазақ халқы|Қазақ халқының]] құрамындағы ең үлкен ру, тайпа болып саналады. Найман тайпасының рулары бүкіл Қазақстанда қоныстанды, бірақ олардың мейлінше көп табан тіреген жерлері мыналар: Орталық Қазақстанда Жезқазған, Құланөтпес, Терісаққан, Қума өзендерінің аңғары, Қорғалжын, Теңіз көлдеріпің төңірегі, Нұра өзені мен оның көптеген салаларының бойы; бүкіл Шығыс Қазақстан Наймандардың ғасырлар бойы мекен еткен [[Ата-қоныс|ата-қонысы]], [[Солтүстік]] [[Балқаш]] өңірі, [[Қарқаралы]], [[Көкшетау]] таулары және оның көптеген өзендері бар төңірегі, [[Ащысу]], [[Нұра]] өзендерінің бас жағы, [[Қарасор (көл, Екібастұз)|Қарасор]], [[Қатынкөл]], [[Саумалкөл (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] көлдерінің төңірегі мен [[Ертіс]] бойы; [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік Қазақстанда]] [[Кішіқарой]] және [[Ебейті]] көлдерінен бастап, одан әрі [[Есіл]] мен оның салалары бойымен батысқа қарай, Зеренді, Алабота, Жалбыркөл, Сәулекөл, Ақпан-бөрлі, Тайсары, Жабай, Жыланды өзендерінің т. б. бойы. Наймандар [[Кіші жүз]] жерінде де мекен еткен, ол жерлер: [[Атырау]], [[Ақтау]] жерінде Ақтаз-Найман руы, [[Шошқалы (көл)|Шошқалы]], [[Сарыкөл (көл, Қостанай облысы)|Сарыкөл]], [[Қойбағар (тұзды көл)|Қойбағар]] көлдерінің төңірегі, көптеген шағын өзендердің бойы мен осы көлдер маңындағы алқаптар, [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғайға]] құятын Үлкентамды, Мойылды, Сарыторғай деген шағын өзендердің бойы, сондай-ақ Торғай өзенінің төмен жағы және Сарыкөл төңірегі. [[Оңтүстік Қазақстан|Оңтүстік Қазақстанда]] [[Ұлы жүз]] жерінде: [[Іле]] бойын, [[Сарқант]], [[Лепсі (Алакөл ауданы)|Лепсі]], [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]], [[Талдықорған]], [[Алматы]] облыстарын және [[Шымкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірлерінің солтүстік-шығыс жерлерін мекен еткен. == Ұрандары мен таңбалары == Қазақтың өзге тайпаларына қарағанда наймандардың әр руы жеке ұраны мен таңбасына ие. {| class="wide" ! Тайпа ! Таңбасы ! Ұраны ! Ру |- ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! ! |- | Наймандар: | |Қаптағай, Аққожа, Қабанбай |- |Қаракерей |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]]<ref name=Talasbaeva>{{Cite journal |last=Rogozhinskiy |first=Alexey |title=Таласбаева А.К. Родоплеменные тамги найманов по архивным источникам XVIII-XIX вв. |url=https://www.academia.edu/36861663/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%90_%D0%9A_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC_XVIII_XIX_%D0%B2%D0%B2 |journal=EVO PRESS |lang=ru}}</ref><ref name=steppecode></ref> |Қабанбай |байжігіт, сыбан, байыс, мұрын, семіз, қожан, ақнайман, |- | Матай |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]]<ref name=Talasbaeva></ref> [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]]<ref name=steppecode>{{Cite web |title=STEPPE CODE: IDENTITY SIGNS (TAMGA—TYPE) OF THE NAYMAN TRIBE (SECOND HALF OF 18th— EARLY 20th c.) |url=https://maiask.ru/data/documents/20_02_Kaldybaeva_i_drRUS.htm |access-date=2026-11-04 |website=maiask.ru |lang=ru}}</ref> |Бөрібай |аталық, кенже, қаптағай |- | Терістаңбалы | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]]<ref name=Talasbaeva></ref><ref name=steppecode></ref> | Жарылғап | |- | Сарыжомарт | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] | Ұлан батыр |бораншы, сарғалдақ, шоңмұрын, қожас, қожамберді, беске, дәулет, шеруші, тенеке |- | Садыр | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]]<ref name=Talasbaeva></ref> | Алдияр | |- | Бағаналы | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана<ref name=Talasbaeva></ref> | Баянбай |жұртшы, бабас, қоқан, жәлмен, ақтаз, жылкелді |- | Балталы | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта<ref name=Talasbaeva></ref> | Тоғас | |- | Бура | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] | Ақбантай |шеге, алушы, сырдақ |- | Қаратай | [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] | Қаратай батыр | |- | Көкжарлы | [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]] | Көкжал Барақ | |- | Ергенекті | [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]] ергенек | Көкше | |} == Моңғолиядағы наймандар == Моңғолияда төмендегі рулық фамилияларға ие адамдар мекендейді: * Найман — Ұлан-Батыр мен Моңғолияның барлық аймақтарында тіркелген; * Бага Найман — Ұлан-Батыр мен Хэнтий аймағы; * Баруун Найман — Ұлан-Батыр; * Гөөгөө Найм — Ұлан-Батыр және Баянхонгор аймағы; * Их Найм — Хэнтий и Дорнод аймақтары; * Их Найман — Ұлан-Батыр, Орхон, Туве, Хэнтий аймақтары және т.б.; * Найм — Ұлан-Батыр және Дорнод, Дархан-Уул, Булган аймақтары; * Наймаа — Ұлан-Батыр, Уверхангай, Дорнод аймақтары және т.б.; * Наймаан — Ұлан-Батыр, Ховд аймағы және т.б.; * Наймад — Ұлан-Батыр; * Найман Тайж — Ұлан-Батыр мен Сэлэнгэ аймағы; * Найманууд — Ұлан-Батыр; * Наймангууд — Ұлан-Батыр мен Дорнод аймағы; * Наймнууд — Баянхонгор аймағы; * Наймынхан — Ұлан-Батыр мен Ховд, Хувсгел, Уверхангай аймақтары; * Бидгүн — Ұлан-Батыр мен Архангай, Дархан-Уул аймақтары; * Бидгүүн — Ұлан-батыр мен Баянхонгор, Сэлэнгэ аймақтары; * Бидэгүн — Ұлан-Батыр мен Баянхонгор, Сухэ-Батор, Туве, Архангай аймақтары; * Бидэгүүн — Ұлан-Батыр мен Баянхонгор, Дархан-Уул, Говь-Сумбэр, Архангай, Сэлэнгэ, Дундговь аймақтары; * Бэдгүүн — Сэлэнгэ аймағы; * Бэдэгүн — Баянхонгор, Архангай, Уверхангай аймақтары; * Бэдэгүүн — Ұлан-Батыр. == Өзбектердің құрамындағы наймандар == Найман тайпасының кейбір рулары өзбек халқының құрамына кіреді. Кейбір ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, XX ғасырдың басына қарай өзбектердің құрамындағы наймандар 17 бөлімнен құралған: * полатшы (''өзб.''пулатчи) * алты оғұл (''өзб.'' алти огул) * иланлы (''өзб.'' иланли) * қостамғалы (''өзб.'' куштамгали) * қаранайман (''өзб.'' каранайман) * қазақ-найман (''өзб.'' казак-найман) * бұрынсап (''өзб.'' бурунсав) * көзаяқты (''өзб.'' козаякли найман) * қаракөк (''өзб.'' карагук) * ағыран (''өзб.'' агран) * мамай (''өзб.'' мамай) * сағзыл (''өзб.'' сакзил) * шымшықты (''өзб.'' чумчукли) * садырбек (''өзб.'' садирбек) * өкіреш-найман (''өзб.'' укреш-найман) * жағарбайлы (''өзб.'' жагарбайли) * бағаналы (''өзб.'' баганали) * балталы найман (''өзб.'' балтали найман) == Қырғыздардың құрамындағы наймандар == Қырғыздардың құрамындағы наймандар елдің оңтүстік аймағын мекендейді (Тәжікстанмен шекараның бойында): * байбол * боз * боз торгой * бөө найман * кан найман * кара найман * кожо найман * кошон * көн найман * көкө найман * кудайменде * отой * сарыбай * тентек * туума * чыргоо == Нұсқаулар == * [http://www.history.kz/Articles/naiman.php History.kz ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221234402/http://www.history.kz/Articles/naiman.php |date=2008-12-21 }} * [http://www.art-kaz.ru/images/najman.html Наймандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117010629/http://www.art-kaz.ru/images/najman.html |date=2010-01-17 }} * [https://www.facebook.com/groups/1737606993168657/permalink/2216924228570262/ Найман рулары кұрамы сұрақнама бойынша] {{Қазақ рулары}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар]] [[Санат:Моңғолдар]] [[Санат:Ойраттар]] [[Санат:Қалмақтар]] [[Санат:Моңғол рулары]] [[Санат:Қырғыз тайпалары]] [[Санат:Өзбек тайпалары]] [[Санат:Түркі тайпалары]] 9vozl1s27fzkys4ruzskaoknotxfeat 0 11249 3692489 3646765 2026-11-06T10:41:44Z Кабылбек Алихан 188060 Септік жалғауы дурыс колданылмаган 3692489 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ташкент |шынайы атауы = {{lang-uz|Toshkent}} |сурет = {{Photomontage |photo1a = TashkentCity.jpg |photo1b = |photo2a = Minnikhanov on Vladimir Putin's state visit to Uzbekistan (2024-05-27) 01.jpg |photo2b = Minor Mosque Tashkent.jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a= |photo4b = Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG |photo5a = Milliy bog.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Өзбекстан |елтаңба = Emblem of Tashkent.svg |ту = Flag of Tashkent.svg |елтаңба сипаттамасы = Ташкент елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 69|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:UZ |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 аудан <ref>{{cite web |url=https://www.tashkent.uz/oz/menu/rajony-/|title=Ташкент қаласының аудандары}}</ref> |басшының түрi = [[Өзбекстан облыс хәкімдерінің тізімі|Хәкімі]] |басшысы = Шавкат Умрзаков |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = II ғ. б. э. б. |бұрынғы атаулары = Шаш (Мадина-аш-Шаш), Бинкет (Бинкат) |статус алуы = 1930 жыл |жер аумағы = 631.29<ref name="Gorod">{{Cite web |url=http://toshkent.uz/ru/article/8383.html |title=Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент |accessdate=2018-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180330080116/http://toshkent.uz/ru/article/8383.html |archivedate=2018-03-30 |deadlink=yes }} {{ref-ru}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 455 |климаты = қатаң континенталды |ресми тілі = өзбек |тұрғыны = {{өсім}} 3 095 978<ref name="Ташкент қаласының тұрғын саны">{{cite web |url=https://www.toshstat.uz/uz/|title=Ташкент қаласының тұрғын саны}}</ref><ref>[https://kun.uz/97794504 Тошкентда яшовчи доимий аҳоли сони 3 миллиондан ошди]</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 4880.5 |шоғырлануы = 5 000 000 шамасы<ref>{{cite web|url=https://repost.uz/agglomeration|title=Агломерация Ташкента}}</ref> |ұлттық құрамы = [[өзбектер]] — 63,0 %,<br> [[орыстар]] — 20,0 %,<br> [[татарлар]] — 4,5 %,<br> [[Корейлер|кәрістер]] — 3,2 %,<br> [[қазақтар]] — 2,1 %,<br> [[ұйғырлар]] — 1,2 %,<br> басқалары — 7,0 %<ref name="Нацсостав">{{cite web |url=http://toshkent.uz/ru/articles/354/ |title=Сведения о населении города на официальном сайте хокимията г. Ташкент|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022074041/http://toshkent.uz/ru/articles/354/|archivedate=2013-10-22|deadlink=yes}} {{ref-ru}}</ref> |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]], [[Христиандық|христиандар]], [[Атеизм|атеисттер]] және басқалары |этнохороним = ташкенттік, ташкенттіктер |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = +998 71 |пошта индексі = 100000-100214<ref>[http://pochta.uz/ru/component/content/article.html?id=23 Почта Узбекистана. Город Ташкент.] {{ref-ru}}</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = 01-09 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Tashkent |сайты = http://tashkent.uz |сайт тілі = uz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en | add1n = Марапаттары | add1 = {{Мұстақыллық ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} }} '''Ташкент''' ({{lang-uz|Toshkent, Тошкент}}) — [[Өзбекстан]]ның елордасы, [[Ташкент облысы|Ташкент уәлаятының]] әкімшілік орталығы, халық саны жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінде 3-ші орында, [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]]ның ең көне қалалардың бірі. 2024 жылы қаланың ресми түрде тіркелген тұрғын саны 3,1 миллион<ref name="Ташкент қаласының тұрғын саны">{{cite web |url=https://www.toshstat.uz/uz/|title=Ташкент қаласының тұрғын саны}}</ref> болды, бейресми деректер бойынша 5 миллионға дейін жетті. Орта ғасырлар заманында қала «'''Шаш'''» деп аталды. Кейінірек ол «Шаш қаласы» деген мағына беретін «'''Шашкент'''» деп атала бастады. Канд, қанд, кент, кад, кат, куд, осы жалғаулардың бәрі [[көне парсы тілі]]нен алынған, ол "қала" дегенді білдіреді. Мысалы, [[Самарқан]], [[Жаркент]], [[Пенжакент]] сияқты қалалардың аттары осылай пайда болған. [[XVI ғасыр]]дан кейін Шашкент деген атау «Ташкент» деген түрге өзгерді. Түсініксіз ескі атауына қарағанда жаңа атау («Тас қала») халық этимологиясының арқасында түсініктірек бола бастады. Ташкент деген түрі [[орыс тілі]]нің әсерінен қалыптасқан. == Орналасуы == Ташкент қаласы [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының батыс етектеріне жапсарлас жатқан сулы жазықтықта, [[Шымкент]]-[[Самарқан]] жолының бойында орналасқан. Ташкенттің маңында [[Шыршық (өзен)|Шыршық өзені]] тағы бірнеше өзендермен қосылады, сондықтан қаланың өзі қалың (15 метрге дейін) аллювийлі шөгінді жыныстардың үстінде жайғасқан. Тектоникалық жағынан Ташкент өте белсенді жерде тұр, сондықтан жердің сілкінулері сирек емес. 1966 жылы болған зілзаланың күші [[Рихтер кестесі]] бойынша 7.5-ке жетті. Ташкент уақыты [[Гринвич уақыты]]нан 5 сағат алда (UTC/GMT +5). Ташкенттің орналасу координаттары: {{Coord|41|18|N|69|16|E|}} == Тарихы == Ташкент қаласы [[Шыршық (өзен)|Шыршық өзенінің]] бойындағы, [[Гүлістан|Гүлстан]] тауларының етегіндегі [[шұрат]]тағы (оазис) елді мекен ретінде пайда болған. Көне замандарда осы жерде «Бейтиəн», Қангөй конфедерациясының жазғы астанасы орналасқан.<ref>Pulleyblank, Edwin G. 1963. «The consonantal system of Old Chinese.» ''Asia Major 9'' (1963), p. 94.</ref> '''Шаш''' патшалығының б.з.д. 5-ші-3-ші ғасырларда соғылған басты қаласының қамалының пішіні төртбұрышты болған, ол [[Сырдария]] өзенінен 8 километр оңтүстікте орналасқан. Б.з. 7-ші ғасырында Шаш патшалығында шамамен 30 қала мен 50 шақты каналдың желісі болған, соның арқасында ол [[Соғдиана|соғдылықтар]] мен [[түркілердің]] арасындағы сауда орталығына айналды. 8-ші ғасырдыцң алғашқы бөлігінде қала [[мұсылман]]дардың билігіне өтті. [[Суанзаң]] қаланың атын '''«Че-ши»''' деген түрде жазып қалдырды. Қытайдың Суйшу, Бейшу және Таншу деген жылнамаларында 5-ші ғасырдан бері «Ши» немесе «Чеши» атты бір иеліктің болғаны туралы айтылған [Бичурин, 1950. II т.] [[Самани әулеті]]нің заманында қаланың аты '''«Бинкат»''' деген түрге енді. Алайда арабтар Бинкаттың айналасындағы аймақты «Шаш» деген ескі атауымен атай берді. Қаланың қазіргі «Ташкент» (Тас қала) деген түркі тіліндегі атауы [[Қарахандар әулетi]] билік жүргізген 10-шы ғасырдан бері белгілі. [[Хорезмдіктер]] қаланы 1214 жылы тонады, [[Шыңғыс хан]]ның әскерлері 1219 жылы оны қайтара тонады. [[Әмір Темір]] әулеті және одан кейінгі [[Шайбани әулеті]]нің билігінің кезінде қала қайта жанданып, өркендей түсті. 1809 жылы қаланы [[Қоқан хандығы]] қосып алды. Ол кезде Ташкенттің халқы 100 000-ға жетіп, ол [[Орталық Азия]]ның ең бай қаласы болып саналатын. Қала Ресеймен жасалған сауданың арқасында байи берді, бірақ Қоқанның салған салықтары оған ауыр болды. Оның үстіне Ташкенттің дінбасылары Қоқаннан гөрі Бұхараның дінбасыларына оң көзбен қарайтын. Бірақ Бұхараның әмірі бұл жайтты пайдаланып үлгірмеді — орыс әскерлері келіп қалды. 1865 жылдың мамыр айында генерал [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]] қалаға түнгі шабуылды бастады. Қаланың қабырғаларының ұзындығы 25 километр болып, 12 қақпасы<ref>{{cite web |url=https://uzbekistan.travel/uz/o/qadimiy-toshkentning-darvozasi/|title=Ташкенттің 12 қақпасы}}</ref>, қорғаушыларының саны 30 000 болды. Бұл шабуыл патшаның бұйрығына қарама-қайшы жасалды, оның үстіне Черняевтың әскерлері қаланы қорғап жатқандардыкінен 15 есе аз болатын. Кішкене арнайы топ бір жерден шабуыл жасап жатқан кезде басты күш қаланың қамалы арқылы басып кірді, оларды бастаған қолында қресінен басқа түгі жоқ орыс православ священнигі бастап жүрді. Ресей әскері қаланы екі күндік кескілескен ұрыстан кейін қолға түсірді. Орыстың тек 25 жауынгері ғана, қала қорғаушыларынан бірнеше мың адам қаза тапты, солардың арасында — [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі [[Әлімқұл]] да бар. Қаланың ақсақалдарынан «Ташкент арыстаны» деген лақап алған Черняев жергілікті тұрғындардың сеніміне ие болудың шараларын жүзеге асыра бастады. Ол қала халқын бір жылға алым-салықтардан босатты, қаланы қарусыз аралап, көше мен базарларда жай халықпен тілдесті. Ол өзін «Ташкенттің әскери басқарушысы» етіп тағайындап, [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрға]] қаланы Ресейдің қол астындағы тәуелсіз хандық етуге кеңес берді. Патша Черняев пен оның қарамағындағы адамдарға марапат пен сый-сияпаттарды үйіп-төкті, бірақ Черняевтың тұрақсыз мінезін еске алып, көп ұзамай оны генерал [[Константин Петрович фон Кауфман|Константин фон Кауфманмен]] алмастырды. Ташкентке тәуелсіздік берілмек түгілі, ол жаңадан құрылған [[Ресей Түркістаны]] аймағының орталығына айналдырылып, фон Кауфман соның бірінші генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ташкенттің жанында орыс поселениесі құрылып, орыс қоныстанушылары мен саудагерлері ағыла бастады. Ресей мен [[Ұлыбритания]]ның арасындағы «[[Үлкен ойын]]» атты [[Орталық Азия]]ның үстінен билік үшін тайталастың кезінде Ташкент тыңшылықтың орталығына айналды. 1889 жылы Каспий темір жолы салынып, оны салған теміржол жұмысшылары Ташкентте қоныстанды. Бұл 1917 жылғы Қазан революциясына алғышарттар дайындады. === 20-шы ғасырдағы тарихы === Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде Шыңғысхан қазақ даласын жаулап алып, [[Орта Азия]]ға шапқыншылық жасағанда, отырықшыларға айнала бастаған қазақтарды көшіріп ала кеткен: «Сонан соң бұлар бұрынғы Апа тауды қалдырып, Ташкент төңірегіндегі тауларды мекен қылса керек. Шағатай нәсілінің үлкен ханы Ташкентте тұрып. бұларды бір інілері билейді екен...» т. б. тарихи деректер береді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін жарияланған [[Уақытша үкімет|Ресей Уақытша Үкіметі]] Ташкентте өз билігін орнатуға тырысты. Бірақ ол көпке ұзамады, жергілікті мұсылман қарсылығы жойылды. 1918 жылғы сәуірде Ташкент '''Түркістан Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының''' ([[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]]) орталығы болып жарияланды. Бұл жаңа үкімет ақтардың, [[Басмашылар қозғалысы|басмашылардың]] және ішкі жауларының шабуылдарына ұшырады. Ташкент 1924 жылы жаңадан ұйымдастырылған [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-ның үлесіне тиді, ал 1930 жылы [[Самарқан]]ның орнына Өзбекстанның астанасына айналды. 20-шы-30-шы жалдары қаланың өнеркәсібі қарқындап дами бастады, бірақ [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде батыс аудандардан өнеркәсіп орындарының жаппай КСРО-ның шығыс аудандарына көшірілуінің арқасында ерекше қарқынмен дамыды. Сол арқылы қаланың орыс тілді тұрғындарының саны да қатты өсті, соғыс аймақтарынан шамамен 1 миллион адам көшірілді. Орыстардың саны Ташкент тұрғындарының жартысына жетті. 1966 жылғы сәуірдің 26-сында Ташкентте жойқын жер сілкіну болды (Рихтер кестесі бойынша 7.5 балл). 300 000-нан астам адам үйсіз қалды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдыраған кезде Ташкент Кеңес Одағындағы тұрғын саны жағынан 4-ші орында тұрған қала, білім беру, ғылым және техниканың ірі орталығы еді. Ташкент сол кезде басқа кеңес қалаларынан айырмашылығы шамалы болды, өзінің 2000 жылдан астам тарихының немесе [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек Жолының]] бойындағы маңызды қала болғандығын айғақтайтын орындар аз еді. Қазір Ташкент Өзбекстанның ең көп ұлттар тұратын қаласы, [[орыстар|орыс]] тұрғындарының саны әлі де елеулі. Ташкенттің көшелерін жағалай ағаш көп отырғызылған, қалада фонтандар мен саябақтар көптеп кездеседі. 1991 жылдан бері қаланың экономикасы, мәдениеті мен сырт көрінісі зор өзгерістерге ұшырады. Тарихтағы ең биік Ленин ескерткіші Өзбекстанның картадағы бейнесі сызылған глобус ескерткішімен алмастырылды. Кеңес заманында соғылған ғимараттармен бірге жаңа, осы заманғы ғимараттар пайда болды. 2007 жылы тарихи құндылығы бар мешіттер мен басқа діни ғимараттары көптеп кездесетіндіктен Ташкент Ислам дүниесінің мәдени астанасы болып жарияланды<ref>http://mnweekly.ru/world/20070524/55252222.html</ref>. == Қаланың көрнекті орындары == 1917 жылғы төңкерістен кейінгі болған өзгерістердің нәтижесінде және әсіресе 1966 жылғы жер сілкінуден кейін Ташкент көптеген дәстүрлі сәулеттік мұраларынан айырылды. Алайда онда мұражайлар және кеңес дәуірінің ескерткіштері көптеп кездеседі. === Көкілдаш медресесі === [[Сурет:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG|thumb|left|250px|Көкілдаш медресесі]] [[Абдулла хан]]ның билік құрған кезіне (1557-1598) жататын бұл мешітті қазіргі таңда Мауараннахр мұсылмандарының діни басқармасы қалпына келтіріп жатыр. Оны кейін мұражайға айналдыру туралы жоспарлар бар, бірақ қазір ол [[мешіт]] ретінде қолданылуда. === Чорсу базары === Көкілдаш медресесінің жанында орналасқан бұл базар Ташкенттің ескі қаласының орталығы. Қалаған нәрсеңнің бәрін осы базардан табуға болады. === Телашаях мешіті === [[Құран]]ның сақталып отырған ең ескі көшірмесі '''[[Осман құраны]]''' осы жерде сақталған. Өлтірілген халиф Османның қаны құйылған бұл 655 жылғы Құранды [[Самарқан]]ға Ақсақ Темір алып келген, кейін оны орыстар әскери олжа ретінде алып, [[Санкт-Петербург]]қа әкеткен. Ол 1989 жылы Өзбекстанға қайтарылды. [[Сурет:Palace of Grand Prince Nikolai Konstantinovich 12-00.JPG|thumb|left|250px|Князь Романовтың сарайы]] === Жүніс хан мазары === 19-шы ғасырда қалпына келтірілген бірқатар 15-ші ғасыр мазарлары. Солардың ең үлкені — [[Моғолстан|Моғол империясының]] негізін қалаушысы [[Бабур]]дың үлкен атасы [[Жүніс хан]]ның мазары. === Төле би мазары === [[Төле би]] Ташкентте жерленген. Оның мазары қазіргі кезде [[Қарлығаш би]] мазары деп аталады. === Шымыр ата мазары === Сабыр Рақымов ауданы, Фараби көшесі бойында орналасқан мазар, аумағы 4 га. Мұнда Қазақтың [[Ұлы жүз]], [[Дулат]] тайпасының бір атасы [[Шымыр]] руының негізін салушы абыз ата жерленген. Бұл мазар қазіргі кезде Қазақстан үкіметі мен зиялы қауымының демеушілігімен реставрацияланған. === Князь Романовтың сарайы === [[Романовтар әулеті]]нің бір мүшесі ұлы князь [[Николай Константинович Романов|Николай Константинович]] (1850-1918) бір теріс әрекеттері үшін Ташкентке қуылған. Оның сарайы әлі күнге дейін қаланың ортасында тұр. Бір кезде ол мұражай болған, енді ғимарат сыртқы істер министрлігінің қарамағында. === Әлішер Науаи атындағы опера және балет театры === [[Сурет:Theatre Alisher Navoi.JPG|thumb|right|250px|Үлкен Науаи театры]] Бұл ғимарат — Мәскеудегі [[Ленин мавзолейі]]нің авторы сәулетші [[Алексей Викторович Щусев|Алексей Щусевтің]] жобасы бойынша 1940-1947 жылдары салынған. Оған дейін сол орында Воскресенск базары орналасқан болатын. 1947 жылдың қараша айында Әлішер Науаидың 500-жылдығы аталып жатқан кезде театр салтанатты түрде ашылып, оған ұлы ақынның аты берілді. Тетардың көрермендер залының сыйымдылығы 1400 адам, сахнасының ауданы 540 шаршы метр. Көрермендер залының екі жағында үш қабатта орналасқан алты фойе сол кезде Өзбек КСР-інің құрамында болған алты облысқа бағышталған: Ташкент, Самарқанд, Бұхара, Термез, Хиуа және Ферғана облыстарына. Театр ғимаратының залдарын әрлендіру үшін сәулетші әр облыстан шеберлерді шақырды. Осы театрды жасағандағы сіңірген еңбегі үшін Щусев 1948 жылғы КСРО мемлекеттік сыйлығын алды. 1940 жылы басталған құрылыс жұмыстары [[Ұлы Отан соғысы|соғыстың]] басталуымен тоқтап, 1943 жылы жалғасты. Соғыстан кейінгі жылдары театр ғимаратының құрылысы негізінен сол кезде Ташкентте болған жапон соғыс тұтқындарының күшімен жүргізілді. === Өзбекстанның өнер мұражайы === Бұл мұражайда Өзбекстанның көне заманғы өнерінің көптеген үлгілері сақталған, соның ішінде соғдылық қабырға өрнектері, буддалық мүсіндер және зороастризм өнерінің туындылары. 19-20-шы ғасырлардың өнер туындылары, мысалы [[сузани]] деп аталатын тігісті кілемшелері . Ұлы князь Романов [[Эрмитаж мұражайы|Эрмитаждан]] өзінің Ташкенттегі сарайын әрлеу үшін «уақытша» алған, бірақ сол күйі қайтармай қойған суреттер де көрерменнің қызығушылығын тудыра алады. Мұражайдың артқы жағындағы кішкене саяжайда 1917 жылғы төңкерістің кезінде және 1919 жылғы Осипов бүлігінің кезінде қаза тапқан большевиктердің және Өзбекстанның алғашқы басшысы [[Ахунбабаев, Юлдаш|Юлдаш Ахунбабаевтың]] қабірлері бар. === Қолданбалы өнер мұражайы === Бұл музей патша заманындағы бір бай дипломат үшін салынған үйде орналасқан. 19-шы-20-шы ғасырдың қолданбалы өнер туындыларының жиынтығынан гөрі үйдің өзі көбірек назар тартады. [[Сурет:Tashkent museum of applied arts.jpg|thumb|left|250px|Қолданбалы өнер мұражайы]] === Тарихи мұражай === Ташкенттегі ең үлкен мұражай, бұрынғы Ленин мұражайында орналасқан. === [[Әмір Темір мұражайы]] === Жалтыраған көк күмбезді, іші ерекше көркем әсемделген бұл бір зәулім ғимарат (оң жақтағы фотода бейнеленген). Ішінде көрерменнің назарын Әмір Темір мен [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Каримовтың]] көрмесі өзіне тартады. Мұражайдың сыртындағы бақта салт атты Ақсақ Темірдің ескерткіші орнатылған. === Науаи әдеби музейі === Өзбек халқы өзінің көрнекті әдеби тұлғасы ретінде қастерлейтін [[Әлішер Науаи]]дың атындағы бұл мұражайда көне қолжазбалар, [[парсы тілі|парсы]] [[хұснихат]] үлгілері және 15-ші ғасыр миниатюралары сақталған. == Қала мекемелері == * Ташкентте [[Орталық Азия]]дағы [[метро]] желісі орналасқан ([[Астана]] мен [[Алматы]]ның [[метро]] желісі әлі салынып жатыр). * [[Ташкент әуежайы]] Өзбекстандағы ең үлкен әуежай болып табылады. Ол қаланы [[Азия]], [[Еуропа]] және [[америка]] құрлықтарымен байланыстырып тұр. * Ташкенттегі ең үлкен алаң — Тәуелсіздік алаңы, бұрын онда бүкіл Кеңес одағындағы Лениннің ең биік (30 метр) ескерткіші тұрған. 1992 жылы Лениннің мүсіні Өзбекстанның картасы көрсетілген жер шарының бейнесімен алмастырылған. * Бірнеше америкалық және еуропалық консалтинг фирмаларының ғимараттары. * Орталық Азиядағы ең биік ғимарат, [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]]. == Экономикасы == Қала экономикасының басты саласы — машина жасау: «[[Ташкент трактор зауыты]]», «[[Ташсельмаш]]», «[[Узбексельмаш]]», «[[Таштекстильмаш]]», «[[Узбекхлопкомаш]]», «[[Ташкент экскаватор зауыты]]», "[[Ташкент электр машина жасау зауыты]], [[Ташкент тепловоз жөндеу зауыты]], Чкалов атындағы ұшақ жасау зауыты ([[ТАПОиЧ]]) және тағы басқалары. Электронды техника жасап шығаратын зауыттар бар: [[резистор]]лар, [[интегралды схема]]лар және басқа бөлшектерді жасап шығаратын «Фотон», «Спутник», «Миконд» зауыттары, Ташкент радиоэлектронды аппаратура зауыты және Ташкент электронды есептеуіш машиналары зауыты «Алгоритм», автоматтандырылған басқару жүйелері мен байланыс құралдарын жасап шығарушы Ташкент электромеханикалық зауыты<ref>[http://www.igpi.ru/info/people/kulchik/uzb.html КУЛЬЧИК Юрий Генрихович, РЕСПУБЛИКА УЗБЕКИСТАН В СЕРЕДИНЕ 90-х ГОДОВ на сайте IGPI.RU]</ref>. Сонымен бірге [[Жеңіл өнеркәсіп|жеңіл]] (мақта-мата, тоқыма, аяқкиім және т.б. шығаратын), құрылыс, [[Химия өнеркәсібі|химия]], мұнай-химия, химия-фармацевтика, [[тамақ өнеркәсібі|тамақ өнеркәсіптері]] де дамыған. Қала әуе, теміржол және аутокөліктері қатынасының ірі орталығы болып табылады. == Білім беру, мәдениет және ғылым салалары == Қалада 21 [[университет]]тет және басқа жоғары оқу орындары бар: * [[Ташкент мемлекеттік техникалық университеті]] * «Келажак илми» Халықаралық бизнес мектебі * [[Ташкент ақпарат технологиялары университеті]] * [[Ташкенттегі Вестминстер халықаралық университеті]] * Өзбекстан ұлттық университеті (бұрынғы ТашГУ) * [[Дүниежүзілік экономика және дипломатия университеті]] * [[Ташкент мемлекеттік экономикалық университеті]] * [[Ташкент мемлекеттік заң институты]] * Ташкент қаржы институты * Мемлекеттік шет тілдері университеті * Консерватория * Ташкент мемлекеттік дәрігерлік академиясы * Шығыстану институты * 11 [[театр]] * 22 [[мұражай]] [[Өзбекстан Ғылымдар Академиясы]] Ташкентте орналасқан. Ташкентте көптеген ғылыми және конструкторлық мекемелер орналасқан: Өзбекстан ҒА физика-техника институты, Электроника институты, Ұлығбек кентінде орналасқан Ядролық физика институты<ref>[http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1135440 Учёные и конструкторы Узбекистана. О физиках ТашГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728184340/http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1135440 |date=2013-07-28 }}</ref> және тағы көптеген басқалары<ref>[http://tashkbm.narod.ru/index.htm Учёные и конструкторы Узбекистана. Ветераны Ташкентского КБ Машиностроения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118194908/http://tashkbm.narod.ru/index.htm |date=2007-11-18 }}, [http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1141935 О здании Ташкентского КБ Машиностроения]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.. == БАҚ == * [[Өзбек тілі|Өзбек]] тілінде 9 газет, [[ағылшын тілі]]нде 4 газет, [[орыс тілі]]нде 9 жарияланым шығады. * Бірнеше телевизиялық және кабельді телевизиялық ғимараттар, соның ішінде [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]]. == Қала көлігі == * Автобус * Трамвай * Такси * [[Ташкент метросы|Метро]] * Троллейбус == Бауырлас қалалары == * {{Flagicon|Brazil}} [[Каруару]] ([[Бразилия]]) * {{Ту|Түркия}} Ыстамбұл ([[Түркия]]) * {{Ту|АҚШ}} [[Сиэтл]] (АҚШ) * {{Ту|Пәкістан}} [[Карачи]] ([[Пәкістан]]) * {{Ту|Германия}} [[Берлин]] ([[Германия]]) * {{Ту|Украина}} [[Днепр]] ([[Украина]]) == Қала туралы қызықты мәліметтер == * [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]] [[Орталық Азия]]дағыең биік ғимарат болып табылады. Биіктігі 375 метр, дүние жүзіндегі 9-шы орында; * [http://www.skitalets.ru/books/taskent3/index.htm#11 Ташкентте 19-шы ғасырдың екінші жартысына дейін құл базары болған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229013858/http://www.skitalets.ru/books/taskent3/index.htm#11 |date=2008-02-29 }} Онда адамдар еркін сауда-саттыққа салынып, малға, үй мүлігіне айырбас жасалып отырған; * 19-шы ғасырдың соңында Ташкенттің төңірегіндегі өзендердің қамыс тоғайларында [[Тұран жолбарысы|жолбарыстар]] тіршілік еткен<ref>1879 жылдың қаңтарында Бесағаш қақпасының маңында қаңғып жүрген жолбарыс Ташкенттің және көршілес қыстақтардың тұрғындарына көп қиындық туғызған. Қаланың сыртына шығып отын жинау мүлдем мүмкін болмай қалды. Зәңгіата ауылының тұрғындары жыртқыштың көзін құртпақ болып оны аңдып тұрғанда, жолбарыстың өзі оларға бас салып, бір адамды өлтіріп, екі адамды ауыр жарақаттады.</ref>; * Сонау 1895 жылдың өзінде Ташкентте «Туркестанский кружок любителей археологии» («Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі») деген ұйым құрылған болатын. Оның өз алдына қойған мақсаты «Түркістан өлкесі шеңберінде ежелгі заман ескерткіштерін зерттеу, сипаттау және қорғау» болатын. Бұл ғылыми қоғам 20 жыл бойы (1916 жылға дейін) өлкенің тарихы бойынша дүркін-дүркін бюллетендер шығарып отырды<ref>[http://www.snor.ru/?an=sc_482 СПРАВОЧНИК НАУЧНЫХ ОБЩЕСТВ РОССИИ. Туркестанский кружок любителей археологии]</ref>. * [http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1183037 1915 жылы Ташкентте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728184814/http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1183037 |date=2013-07-28 }} '''Орталық Азиядағы алғашқы''' қуатты ұшқынды қабылдау-тарату радиобекеті іске қосылды.<ref>[http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1180261 Радиобекет орналасқан үйдің фотосуреті]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; * 1870 жылғы сәуірдің 28-інде Ташкентте [[Туркестанские ведомости (газета)|«Туркестанские ведомости»]] («Түркістан ведомостары») газеті шыға бастады. Ол 1917 жылға дейін шықты; * 1870 жылдың маусым айында кейін Өзбекстанның Әлішер Науаи атындағы Ұлттық кітапханасына айналған «Түркістан кітапханасы» ашылды. * 1874 жылғы желтоқсан айында Ташкентте қалалық су желісі іске қосылды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t301.html НИВА, 1875, №9, стр.143. Разные известия. Городская хроника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609124124/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t301.html |date=2007-06-09 }}</ref>. * Тұрғын саны жағынан Ташкент [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] қалаларының ішінде 4-ші орында болса да, қаланың алып жатқан аумағы жағынан Мәскеуден кейінгі 2-ші орында болатын. Бұның себебі — қалада 1 қабатты үйлердің көптігі. * 1997 жылы Ташкенттің жаңа хайуанханасы салынды. Оның ауданы 23 гектар, бұнда 415 түрге жататын 3000-нан астам жануарлар жиналған. == Спорт == Атақшы велосипедші [[Адбужапаров, Джамолидин|Джамолидин Абдужапаров]] және футболшы Вассилис Хаципанагис осы қалада туған. Теннисші Денис Истомин осы қалада туып, сонда тұрып жатыр. == Тағы қараңыз == * [[Ташкенттің қақпалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Tashkent}} * [http://www.visituzbekistan.eu/ Ташкентпен танысыңыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831014822/http://www.visituzbekistan.eu/ |date=2018-08-31 }} * [http://photouz.com/ Ташкент фотосуреттерінің жинағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605185930/http://photouz.com/ |date=2008-06-05 }} орысша * [http://gallery.bittabola.com/ Соңғы кездері Ташкентте түсірілген суреттер, ағылшын тіліндегі түсініктемелермен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081110235127/http://gallery.bittabola.com/ |date=2008-11-10 }} * [http://www.dirn.uz/eng/index.php Ташкенттегі мүгедектер ақпаратының орталығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012013326/http://www.dirn.uz/eng/index.php |date=2006-10-12 }} {{Азия елордалары}} [[Санат:Ташкент]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Ташкент облысы қалалары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Киелі қалалар]] [[Санат:Өзбекстан көне қалалары]] fxrntouyhf1dacqokcpfi6xpk1wgbby 3692491 3692489 2026-11-06T10:44:08Z Кабылбек Алихан 188060 Бастауыш пен баяндауыштың жақтық және сандық сәйкестігі сакталмаган 3692491 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ташкент |шынайы атауы = {{lang-uz|Toshkent}} |сурет = {{Photomontage |photo1a = TashkentCity.jpg |photo1b = |photo2a = Minnikhanov on Vladimir Putin's state visit to Uzbekistan (2024-05-27) 01.jpg |photo2b = Minor Mosque Tashkent.jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a= |photo4b = Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG |photo5a = Milliy bog.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Өзбекстан |елтаңба = Emblem of Tashkent.svg |ту = Flag of Tashkent.svg |елтаңба сипаттамасы = Ташкент елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 69|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:UZ |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 аудан <ref>{{cite web |url=https://www.tashkent.uz/oz/menu/rajony-/|title=Ташкент қаласының аудандары}}</ref> |басшының түрi = [[Өзбекстан облыс хәкімдерінің тізімі|Хәкімі]] |басшысы = Шавкат Умрзаков |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = II ғ. б. э. б. |бұрынғы атаулары = Шаш (Мадина-аш-Шаш), Бинкет (Бинкат) |статус алуы = 1930 жыл |жер аумағы = 631.29<ref name="Gorod">{{Cite web |url=http://toshkent.uz/ru/article/8383.html |title=Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент |accessdate=2018-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180330080116/http://toshkent.uz/ru/article/8383.html |archivedate=2018-03-30 |deadlink=yes }} {{ref-ru}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 455 |климаты = қатаң континенталды |ресми тілі = өзбек |тұрғыны = {{өсім}} 3 095 978<ref name="Ташкент қаласының тұрғын саны">{{cite web |url=https://www.toshstat.uz/uz/|title=Ташкент қаласының тұрғын саны}}</ref><ref>[https://kun.uz/97794504 Тошкентда яшовчи доимий аҳоли сони 3 миллиондан ошди]</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 4880.5 |шоғырлануы = 5 000 000 шамасы<ref>{{cite web|url=https://repost.uz/agglomeration|title=Агломерация Ташкента}}</ref> |ұлттық құрамы = [[өзбектер]] — 63,0 %,<br> [[орыстар]] — 20,0 %,<br> [[татарлар]] — 4,5 %,<br> [[Корейлер|кәрістер]] — 3,2 %,<br> [[қазақтар]] — 2,1 %,<br> [[ұйғырлар]] — 1,2 %,<br> басқалары — 7,0 %<ref name="Нацсостав">{{cite web |url=http://toshkent.uz/ru/articles/354/ |title=Сведения о населении города на официальном сайте хокимията г. Ташкент|accessdate=2012-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022074041/http://toshkent.uz/ru/articles/354/|archivedate=2013-10-22|deadlink=yes}} {{ref-ru}}</ref> |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]], [[Христиандық|христиандар]], [[Атеизм|атеисттер]] және басқалары |этнохороним = ташкенттік, ташкенттіктер |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = +998 71 |пошта индексі = 100000-100214<ref>[http://pochta.uz/ru/component/content/article.html?id=23 Почта Узбекистана. Город Ташкент.] {{ref-ru}}</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = 01-09 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Tashkent |сайты = http://tashkent.uz |сайт тілі = uz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en | add1n = Марапаттары | add1 = {{Мұстақыллық ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} }} '''Ташкент''' ({{lang-uz|Toshkent, Тошкент}}) — [[Өзбекстан]]ның елордасы, [[Ташкент облысы|Ташкент уәлаятының]] әкімшілік орталығы, халық саны жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінде 3-ші орында, [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]]ның ең көне қалалардың бірі. 2024 жылы қаланың ресми түрде тіркелген тұрғын саны 3,1 миллион<ref name="Ташкент қаласының тұрғын саны">{{cite web |url=https://www.toshstat.uz/uz/|title=Ташкент қаласының тұрғын саны}}</ref> болды, бейресми деректер бойынша 5 миллионға дейін жетті. Орта ғасырлар заманында қала «'''Шаш'''» деп аталды. Кейінірек ол «Шаш қаласы» деген мағына беретін «'''Шашкент'''» деп атала бастады. Канд, қанд, кент, кад, кат, куд, осы жалғаулардың бәрі [[көне парсы тілі]]нен алынған, ол "қала" деген мағынаны білдіреді. Мысалы, [[Самарқан]], [[Жаркент]], [[Пенжакент]] сияқты қалалардың аттары осылай пайда болған. [[XVI ғасыр]]дан кейін Шашкент деген атау «Ташкент» деген түрге өзгерді. Түсініксіз ескі атауына қарағанда жаңа атау («Тас қала») халық этимологиясының арқасында түсініктірек бола бастады. Ташкент деген түрі [[орыс тілі]]нің әсерінен қалыптасқан. == Орналасуы == Ташкент қаласы [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының батыс етектеріне жапсарлас жатқан сулы жазықтықта, [[Шымкент]]-[[Самарқан]] жолының бойында орналасқан. Ташкенттің маңында [[Шыршық (өзен)|Шыршық өзені]] тағы бірнеше өзендермен қосылады, сондықтан қаланың өзі қалың (15 метрге дейін) аллювийлі шөгінді жыныстардың үстінде жайғасқан. Тектоникалық жағынан Ташкент өте белсенді жерде тұр, сондықтан жердің сілкінулері сирек емес. 1966 жылы болған зілзаланың күші [[Рихтер кестесі]] бойынша 7.5-ке жетті. Ташкент уақыты [[Гринвич уақыты]]нан 5 сағат алда (UTC/GMT +5). Ташкенттің орналасу координаттары: {{Coord|41|18|N|69|16|E|}} == Тарихы == Ташкент қаласы [[Шыршық (өзен)|Шыршық өзенінің]] бойындағы, [[Гүлістан|Гүлстан]] тауларының етегіндегі [[шұрат]]тағы (оазис) елді мекен ретінде пайда болған. Көне замандарда осы жерде «Бейтиəн», Қангөй конфедерациясының жазғы астанасы орналасқан.<ref>Pulleyblank, Edwin G. 1963. «The consonantal system of Old Chinese.» ''Asia Major 9'' (1963), p. 94.</ref> '''Шаш''' патшалығының б.з.д. 5-ші-3-ші ғасырларда соғылған басты қаласының қамалының пішіні төртбұрышты болған, ол [[Сырдария]] өзенінен 8 километр оңтүстікте орналасқан. Б.з. 7-ші ғасырында Шаш патшалығында шамамен 30 қала мен 50 шақты каналдың желісі болған, соның арқасында ол [[Соғдиана|соғдылықтар]] мен [[түркілердің]] арасындағы сауда орталығына айналды. 8-ші ғасырдыцң алғашқы бөлігінде қала [[мұсылман]]дардың билігіне өтті. [[Суанзаң]] қаланың атын '''«Че-ши»''' деген түрде жазып қалдырды. Қытайдың Суйшу, Бейшу және Таншу деген жылнамаларында 5-ші ғасырдан бері «Ши» немесе «Чеши» атты бір иеліктің болғаны туралы айтылған [Бичурин, 1950. II т.] [[Самани әулеті]]нің заманында қаланың аты '''«Бинкат»''' деген түрге енді. Алайда арабтар Бинкаттың айналасындағы аймақты «Шаш» деген ескі атауымен атай берді. Қаланың қазіргі «Ташкент» (Тас қала) деген түркі тіліндегі атауы [[Қарахандар әулетi]] билік жүргізген 10-шы ғасырдан бері белгілі. [[Хорезмдіктер]] қаланы 1214 жылы тонады, [[Шыңғыс хан]]ның әскерлері 1219 жылы оны қайтара тонады. [[Әмір Темір]] әулеті және одан кейінгі [[Шайбани әулеті]]нің билігінің кезінде қала қайта жанданып, өркендей түсті. 1809 жылы қаланы [[Қоқан хандығы]] қосып алды. Ол кезде Ташкенттің халқы 100 000-ға жетіп, ол [[Орталық Азия]]ның ең бай қаласы болып саналатын. Қала Ресеймен жасалған сауданың арқасында байи берді, бірақ Қоқанның салған салықтары оған ауыр болды. Оның үстіне Ташкенттің дінбасылары Қоқаннан гөрі Бұхараның дінбасыларына оң көзбен қарайтын. Бірақ Бұхараның әмірі бұл жайтты пайдаланып үлгірмеді — орыс әскерлері келіп қалды. 1865 жылдың мамыр айында генерал [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]] қалаға түнгі шабуылды бастады. Қаланың қабырғаларының ұзындығы 25 километр болып, 12 қақпасы<ref>{{cite web |url=https://uzbekistan.travel/uz/o/qadimiy-toshkentning-darvozasi/|title=Ташкенттің 12 қақпасы}}</ref>, қорғаушыларының саны 30 000 болды. Бұл шабуыл патшаның бұйрығына қарама-қайшы жасалды, оның үстіне Черняевтың әскерлері қаланы қорғап жатқандардыкінен 15 есе аз болатын. Кішкене арнайы топ бір жерден шабуыл жасап жатқан кезде басты күш қаланың қамалы арқылы басып кірді, оларды бастаған қолында қресінен басқа түгі жоқ орыс православ священнигі бастап жүрді. Ресей әскері қаланы екі күндік кескілескен ұрыстан кейін қолға түсірді. Орыстың тек 25 жауынгері ғана, қала қорғаушыларынан бірнеше мың адам қаза тапты, солардың арасында — [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі [[Әлімқұл]] да бар. Қаланың ақсақалдарынан «Ташкент арыстаны» деген лақап алған Черняев жергілікті тұрғындардың сеніміне ие болудың шараларын жүзеге асыра бастады. Ол қала халқын бір жылға алым-салықтардан босатты, қаланы қарусыз аралап, көше мен базарларда жай халықпен тілдесті. Ол өзін «Ташкенттің әскери басқарушысы» етіп тағайындап, [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрға]] қаланы Ресейдің қол астындағы тәуелсіз хандық етуге кеңес берді. Патша Черняев пен оның қарамағындағы адамдарға марапат пен сый-сияпаттарды үйіп-төкті, бірақ Черняевтың тұрақсыз мінезін еске алып, көп ұзамай оны генерал [[Константин Петрович фон Кауфман|Константин фон Кауфманмен]] алмастырды. Ташкентке тәуелсіздік берілмек түгілі, ол жаңадан құрылған [[Ресей Түркістаны]] аймағының орталығына айналдырылып, фон Кауфман соның бірінші генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ташкенттің жанында орыс поселениесі құрылып, орыс қоныстанушылары мен саудагерлері ағыла бастады. Ресей мен [[Ұлыбритания]]ның арасындағы «[[Үлкен ойын]]» атты [[Орталық Азия]]ның үстінен билік үшін тайталастың кезінде Ташкент тыңшылықтың орталығына айналды. 1889 жылы Каспий темір жолы салынып, оны салған теміржол жұмысшылары Ташкентте қоныстанды. Бұл 1917 жылғы Қазан революциясына алғышарттар дайындады. === 20-шы ғасырдағы тарихы === Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде Шыңғысхан қазақ даласын жаулап алып, [[Орта Азия]]ға шапқыншылық жасағанда, отырықшыларға айнала бастаған қазақтарды көшіріп ала кеткен: «Сонан соң бұлар бұрынғы Апа тауды қалдырып, Ташкент төңірегіндегі тауларды мекен қылса керек. Шағатай нәсілінің үлкен ханы Ташкентте тұрып. бұларды бір інілері билейді екен...» т. б. тарихи деректер береді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін жарияланған [[Уақытша үкімет|Ресей Уақытша Үкіметі]] Ташкентте өз билігін орнатуға тырысты. Бірақ ол көпке ұзамады, жергілікті мұсылман қарсылығы жойылды. 1918 жылғы сәуірде Ташкент '''Түркістан Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының''' ([[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы|Түркістан АКСР]]) орталығы болып жарияланды. Бұл жаңа үкімет ақтардың, [[Басмашылар қозғалысы|басмашылардың]] және ішкі жауларының шабуылдарына ұшырады. Ташкент 1924 жылы жаңадан ұйымдастырылған [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-ның үлесіне тиді, ал 1930 жылы [[Самарқан]]ның орнына Өзбекстанның астанасына айналды. 20-шы-30-шы жалдары қаланың өнеркәсібі қарқындап дами бастады, бірақ [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде батыс аудандардан өнеркәсіп орындарының жаппай КСРО-ның шығыс аудандарына көшірілуінің арқасында ерекше қарқынмен дамыды. Сол арқылы қаланың орыс тілді тұрғындарының саны да қатты өсті, соғыс аймақтарынан шамамен 1 миллион адам көшірілді. Орыстардың саны Ташкент тұрғындарының жартысына жетті. 1966 жылғы сәуірдің 26-сында Ташкентте жойқын жер сілкіну болды (Рихтер кестесі бойынша 7.5 балл). 300 000-нан астам адам үйсіз қалды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдыраған кезде Ташкент Кеңес Одағындағы тұрғын саны жағынан 4-ші орында тұрған қала, білім беру, ғылым және техниканың ірі орталығы еді. Ташкент сол кезде басқа кеңес қалаларынан айырмашылығы шамалы болды, өзінің 2000 жылдан астам тарихының немесе [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек Жолының]] бойындағы маңызды қала болғандығын айғақтайтын орындар аз еді. Қазір Ташкент Өзбекстанның ең көп ұлттар тұратын қаласы, [[орыстар|орыс]] тұрғындарының саны әлі де елеулі. Ташкенттің көшелерін жағалай ағаш көп отырғызылған, қалада фонтандар мен саябақтар көптеп кездеседі. 1991 жылдан бері қаланың экономикасы, мәдениеті мен сырт көрінісі зор өзгерістерге ұшырады. Тарихтағы ең биік Ленин ескерткіші Өзбекстанның картадағы бейнесі сызылған глобус ескерткішімен алмастырылды. Кеңес заманында соғылған ғимараттармен бірге жаңа, осы заманғы ғимараттар пайда болды. 2007 жылы тарихи құндылығы бар мешіттер мен басқа діни ғимараттары көптеп кездесетіндіктен Ташкент Ислам дүниесінің мәдени астанасы болып жарияланды<ref>http://mnweekly.ru/world/20070524/55252222.html</ref>. == Қаланың көрнекті орындары == 1917 жылғы төңкерістен кейінгі болған өзгерістердің нәтижесінде және әсіресе 1966 жылғы жер сілкінуден кейін Ташкент көптеген дәстүрлі сәулеттік мұраларынан айырылды. Алайда онда мұражайлар және кеңес дәуірінің ескерткіштері көптеп кездеседі. === Көкілдаш медресесі === [[Сурет:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG|thumb|left|250px|Көкілдаш медресесі]] [[Абдулла хан]]ның билік құрған кезіне (1557-1598) жататын бұл мешітті қазіргі таңда Мауараннахр мұсылмандарының діни басқармасы қалпына келтіріп жатыр. Оны кейін мұражайға айналдыру туралы жоспарлар бар, бірақ қазір ол [[мешіт]] ретінде қолданылуда. === Чорсу базары === Көкілдаш медресесінің жанында орналасқан бұл базар Ташкенттің ескі қаласының орталығы. Қалаған нәрсеңнің бәрін осы базардан табуға болады. === Телашаях мешіті === [[Құран]]ның сақталып отырған ең ескі көшірмесі '''[[Осман құраны]]''' осы жерде сақталған. Өлтірілген халиф Османның қаны құйылған бұл 655 жылғы Құранды [[Самарқан]]ға Ақсақ Темір алып келген, кейін оны орыстар әскери олжа ретінде алып, [[Санкт-Петербург]]қа әкеткен. Ол 1989 жылы Өзбекстанға қайтарылды. [[Сурет:Palace of Grand Prince Nikolai Konstantinovich 12-00.JPG|thumb|left|250px|Князь Романовтың сарайы]] === Жүніс хан мазары === 19-шы ғасырда қалпына келтірілген бірқатар 15-ші ғасыр мазарлары. Солардың ең үлкені — [[Моғолстан|Моғол империясының]] негізін қалаушысы [[Бабур]]дың үлкен атасы [[Жүніс хан]]ның мазары. === Төле би мазары === [[Төле би]] Ташкентте жерленген. Оның мазары қазіргі кезде [[Қарлығаш би]] мазары деп аталады. === Шымыр ата мазары === Сабыр Рақымов ауданы, Фараби көшесі бойында орналасқан мазар, аумағы 4 га. Мұнда Қазақтың [[Ұлы жүз]], [[Дулат]] тайпасының бір атасы [[Шымыр]] руының негізін салушы абыз ата жерленген. Бұл мазар қазіргі кезде Қазақстан үкіметі мен зиялы қауымының демеушілігімен реставрацияланған. === Князь Романовтың сарайы === [[Романовтар әулеті]]нің бір мүшесі ұлы князь [[Николай Константинович Романов|Николай Константинович]] (1850-1918) бір теріс әрекеттері үшін Ташкентке қуылған. Оның сарайы әлі күнге дейін қаланың ортасында тұр. Бір кезде ол мұражай болған, енді ғимарат сыртқы істер министрлігінің қарамағында. === Әлішер Науаи атындағы опера және балет театры === [[Сурет:Theatre Alisher Navoi.JPG|thumb|right|250px|Үлкен Науаи театры]] Бұл ғимарат — Мәскеудегі [[Ленин мавзолейі]]нің авторы сәулетші [[Алексей Викторович Щусев|Алексей Щусевтің]] жобасы бойынша 1940-1947 жылдары салынған. Оған дейін сол орында Воскресенск базары орналасқан болатын. 1947 жылдың қараша айында Әлішер Науаидың 500-жылдығы аталып жатқан кезде театр салтанатты түрде ашылып, оған ұлы ақынның аты берілді. Тетардың көрермендер залының сыйымдылығы 1400 адам, сахнасының ауданы 540 шаршы метр. Көрермендер залының екі жағында үш қабатта орналасқан алты фойе сол кезде Өзбек КСР-інің құрамында болған алты облысқа бағышталған: Ташкент, Самарқанд, Бұхара, Термез, Хиуа және Ферғана облыстарына. Театр ғимаратының залдарын әрлендіру үшін сәулетші әр облыстан шеберлерді шақырды. Осы театрды жасағандағы сіңірген еңбегі үшін Щусев 1948 жылғы КСРО мемлекеттік сыйлығын алды. 1940 жылы басталған құрылыс жұмыстары [[Ұлы Отан соғысы|соғыстың]] басталуымен тоқтап, 1943 жылы жалғасты. Соғыстан кейінгі жылдары театр ғимаратының құрылысы негізінен сол кезде Ташкентте болған жапон соғыс тұтқындарының күшімен жүргізілді. === Өзбекстанның өнер мұражайы === Бұл мұражайда Өзбекстанның көне заманғы өнерінің көптеген үлгілері сақталған, соның ішінде соғдылық қабырға өрнектері, буддалық мүсіндер және зороастризм өнерінің туындылары. 19-20-шы ғасырлардың өнер туындылары, мысалы [[сузани]] деп аталатын тігісті кілемшелері . Ұлы князь Романов [[Эрмитаж мұражайы|Эрмитаждан]] өзінің Ташкенттегі сарайын әрлеу үшін «уақытша» алған, бірақ сол күйі қайтармай қойған суреттер де көрерменнің қызығушылығын тудыра алады. Мұражайдың артқы жағындағы кішкене саяжайда 1917 жылғы төңкерістің кезінде және 1919 жылғы Осипов бүлігінің кезінде қаза тапқан большевиктердің және Өзбекстанның алғашқы басшысы [[Ахунбабаев, Юлдаш|Юлдаш Ахунбабаевтың]] қабірлері бар. === Қолданбалы өнер мұражайы === Бұл музей патша заманындағы бір бай дипломат үшін салынған үйде орналасқан. 19-шы-20-шы ғасырдың қолданбалы өнер туындыларының жиынтығынан гөрі үйдің өзі көбірек назар тартады. [[Сурет:Tashkent museum of applied arts.jpg|thumb|left|250px|Қолданбалы өнер мұражайы]] === Тарихи мұражай === Ташкенттегі ең үлкен мұражай, бұрынғы Ленин мұражайында орналасқан. === [[Әмір Темір мұражайы]] === Жалтыраған көк күмбезді, іші ерекше көркем әсемделген бұл бір зәулім ғимарат (оң жақтағы фотода бейнеленген). Ішінде көрерменнің назарын Әмір Темір мен [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Каримовтың]] көрмесі өзіне тартады. Мұражайдың сыртындағы бақта салт атты Ақсақ Темірдің ескерткіші орнатылған. === Науаи әдеби музейі === Өзбек халқы өзінің көрнекті әдеби тұлғасы ретінде қастерлейтін [[Әлішер Науаи]]дың атындағы бұл мұражайда көне қолжазбалар, [[парсы тілі|парсы]] [[хұснихат]] үлгілері және 15-ші ғасыр миниатюралары сақталған. == Қала мекемелері == * Ташкентте [[Орталық Азия]]дағы [[метро]] желісі орналасқан ([[Астана]] мен [[Алматы]]ның [[метро]] желісі әлі салынып жатыр). * [[Ташкент әуежайы]] Өзбекстандағы ең үлкен әуежай болып табылады. Ол қаланы [[Азия]], [[Еуропа]] және [[америка]] құрлықтарымен байланыстырып тұр. * Ташкенттегі ең үлкен алаң — Тәуелсіздік алаңы, бұрын онда бүкіл Кеңес одағындағы Лениннің ең биік (30 метр) ескерткіші тұрған. 1992 жылы Лениннің мүсіні Өзбекстанның картасы көрсетілген жер шарының бейнесімен алмастырылған. * Бірнеше америкалық және еуропалық консалтинг фирмаларының ғимараттары. * Орталық Азиядағы ең биік ғимарат, [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]]. == Экономикасы == Қала экономикасының басты саласы — машина жасау: «[[Ташкент трактор зауыты]]», «[[Ташсельмаш]]», «[[Узбексельмаш]]», «[[Таштекстильмаш]]», «[[Узбекхлопкомаш]]», «[[Ташкент экскаватор зауыты]]», "[[Ташкент электр машина жасау зауыты]], [[Ташкент тепловоз жөндеу зауыты]], Чкалов атындағы ұшақ жасау зауыты ([[ТАПОиЧ]]) және тағы басқалары. Электронды техника жасап шығаратын зауыттар бар: [[резистор]]лар, [[интегралды схема]]лар және басқа бөлшектерді жасап шығаратын «Фотон», «Спутник», «Миконд» зауыттары, Ташкент радиоэлектронды аппаратура зауыты және Ташкент электронды есептеуіш машиналары зауыты «Алгоритм», автоматтандырылған басқару жүйелері мен байланыс құралдарын жасап шығарушы Ташкент электромеханикалық зауыты<ref>[http://www.igpi.ru/info/people/kulchik/uzb.html КУЛЬЧИК Юрий Генрихович, РЕСПУБЛИКА УЗБЕКИСТАН В СЕРЕДИНЕ 90-х ГОДОВ на сайте IGPI.RU]</ref>. Сонымен бірге [[Жеңіл өнеркәсіп|жеңіл]] (мақта-мата, тоқыма, аяқкиім және т.б. шығаратын), құрылыс, [[Химия өнеркәсібі|химия]], мұнай-химия, химия-фармацевтика, [[тамақ өнеркәсібі|тамақ өнеркәсіптері]] де дамыған. Қала әуе, теміржол және аутокөліктері қатынасының ірі орталығы болып табылады. == Білім беру, мәдениет және ғылым салалары == Қалада 21 [[университет]]тет және басқа жоғары оқу орындары бар: * [[Ташкент мемлекеттік техникалық университеті]] * «Келажак илми» Халықаралық бизнес мектебі * [[Ташкент ақпарат технологиялары университеті]] * [[Ташкенттегі Вестминстер халықаралық университеті]] * Өзбекстан ұлттық университеті (бұрынғы ТашГУ) * [[Дүниежүзілік экономика және дипломатия университеті]] * [[Ташкент мемлекеттік экономикалық университеті]] * [[Ташкент мемлекеттік заң институты]] * Ташкент қаржы институты * Мемлекеттік шет тілдері университеті * Консерватория * Ташкент мемлекеттік дәрігерлік академиясы * Шығыстану институты * 11 [[театр]] * 22 [[мұражай]] [[Өзбекстан Ғылымдар Академиясы]] Ташкентте орналасқан. Ташкентте көптеген ғылыми және конструкторлық мекемелер орналасқан: Өзбекстан ҒА физика-техника институты, Электроника институты, Ұлығбек кентінде орналасқан Ядролық физика институты<ref>[http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1135440 Учёные и конструкторы Узбекистана. О физиках ТашГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728184340/http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1135440 |date=2013-07-28 }}</ref> және тағы көптеген басқалары<ref>[http://tashkbm.narod.ru/index.htm Учёные и конструкторы Узбекистана. Ветераны Ташкентского КБ Машиностроения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118194908/http://tashkbm.narod.ru/index.htm |date=2007-11-18 }}, [http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1141935 О здании Ташкентского КБ Машиностроения]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.. == БАҚ == * [[Өзбек тілі|Өзбек]] тілінде 9 газет, [[ағылшын тілі]]нде 4 газет, [[орыс тілі]]нде 9 жарияланым шығады. * Бірнеше телевизиялық және кабельді телевизиялық ғимараттар, соның ішінде [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]]. == Қала көлігі == * Автобус * Трамвай * Такси * [[Ташкент метросы|Метро]] * Троллейбус == Бауырлас қалалары == * {{Flagicon|Brazil}} [[Каруару]] ([[Бразилия]]) * {{Ту|Түркия}} Ыстамбұл ([[Түркия]]) * {{Ту|АҚШ}} [[Сиэтл]] (АҚШ) * {{Ту|Пәкістан}} [[Карачи]] ([[Пәкістан]]) * {{Ту|Германия}} [[Берлин]] ([[Германия]]) * {{Ту|Украина}} [[Днепр]] ([[Украина]]) == Қала туралы қызықты мәліметтер == * [[Ташкент телевизиялық мұнарасы]] [[Орталық Азия]]дағыең биік ғимарат болып табылады. Биіктігі 375 метр, дүние жүзіндегі 9-шы орында; * [http://www.skitalets.ru/books/taskent3/index.htm#11 Ташкентте 19-шы ғасырдың екінші жартысына дейін құл базары болған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229013858/http://www.skitalets.ru/books/taskent3/index.htm#11 |date=2008-02-29 }} Онда адамдар еркін сауда-саттыққа салынып, малға, үй мүлігіне айырбас жасалып отырған; * 19-шы ғасырдың соңында Ташкенттің төңірегіндегі өзендердің қамыс тоғайларында [[Тұран жолбарысы|жолбарыстар]] тіршілік еткен<ref>1879 жылдың қаңтарында Бесағаш қақпасының маңында қаңғып жүрген жолбарыс Ташкенттің және көршілес қыстақтардың тұрғындарына көп қиындық туғызған. Қаланың сыртына шығып отын жинау мүлдем мүмкін болмай қалды. Зәңгіата ауылының тұрғындары жыртқыштың көзін құртпақ болып оны аңдып тұрғанда, жолбарыстың өзі оларға бас салып, бір адамды өлтіріп, екі адамды ауыр жарақаттады.</ref>; * Сонау 1895 жылдың өзінде Ташкентте «Туркестанский кружок любителей археологии» («Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі») деген ұйым құрылған болатын. Оның өз алдына қойған мақсаты «Түркістан өлкесі шеңберінде ежелгі заман ескерткіштерін зерттеу, сипаттау және қорғау» болатын. Бұл ғылыми қоғам 20 жыл бойы (1916 жылға дейін) өлкенің тарихы бойынша дүркін-дүркін бюллетендер шығарып отырды<ref>[http://www.snor.ru/?an=sc_482 СПРАВОЧНИК НАУЧНЫХ ОБЩЕСТВ РОССИИ. Туркестанский кружок любителей археологии]</ref>. * [http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1183037 1915 жылы Ташкентте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728184814/http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1183037 |date=2013-07-28 }} '''Орталық Азиядағы алғашқы''' қуатты ұшқынды қабылдау-тарату радиобекеті іске қосылды.<ref>[http://www.fromuz.com/forum/index.php?s=&showtopic=735&view=findpost&p=1180261 Радиобекет орналасқан үйдің фотосуреті]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; * 1870 жылғы сәуірдің 28-інде Ташкентте [[Туркестанские ведомости (газета)|«Туркестанские ведомости»]] («Түркістан ведомостары») газеті шыға бастады. Ол 1917 жылға дейін шықты; * 1870 жылдың маусым айында кейін Өзбекстанның Әлішер Науаи атындағы Ұлттық кітапханасына айналған «Түркістан кітапханасы» ашылды. * 1874 жылғы желтоқсан айында Ташкентте қалалық су желісі іске қосылды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t301.html НИВА, 1875, №9, стр.143. Разные известия. Городская хроника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609124124/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t301.html |date=2007-06-09 }}</ref>. * Тұрғын саны жағынан Ташкент [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] қалаларының ішінде 4-ші орында болса да, қаланың алып жатқан аумағы жағынан Мәскеуден кейінгі 2-ші орында болатын. Бұның себебі — қалада 1 қабатты үйлердің көптігі. * 1997 жылы Ташкенттің жаңа хайуанханасы салынды. Оның ауданы 23 гектар, бұнда 415 түрге жататын 3000-нан астам жануарлар жиналған. == Спорт == Атақшы велосипедші [[Адбужапаров, Джамолидин|Джамолидин Абдужапаров]] және футболшы Вассилис Хаципанагис осы қалада туған. Теннисші Денис Истомин осы қалада туып, сонда тұрып жатыр. == Тағы қараңыз == * [[Ташкенттің қақпалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Tashkent}} * [http://www.visituzbekistan.eu/ Ташкентпен танысыңыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831014822/http://www.visituzbekistan.eu/ |date=2018-08-31 }} * [http://photouz.com/ Ташкент фотосуреттерінің жинағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605185930/http://photouz.com/ |date=2008-06-05 }} орысша * [http://gallery.bittabola.com/ Соңғы кездері Ташкентте түсірілген суреттер, ағылшын тіліндегі түсініктемелермен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081110235127/http://gallery.bittabola.com/ |date=2008-11-10 }} * [http://www.dirn.uz/eng/index.php Ташкенттегі мүгедектер ақпаратының орталығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012013326/http://www.dirn.uz/eng/index.php |date=2006-10-12 }} {{Азия елордалары}} [[Санат:Ташкент]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Ташкент облысы қалалары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Киелі қалалар]] [[Санат:Өзбекстан көне қалалары]] i3q5xnhh8o9q5bvzxg9stfmagbp6u4e 0 13905 3692498 2872896 2026-11-06T10:50:07Z Кабылбек Алихан 188060 Сын есімнің дұрыс тұлғасы қолданылмаган 3692498 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шаңхай |шынайы атауы = {{lang-zh|上海}}, {{lang-zh-pinyin|Shànghǎi}}<br />[[у (тіл)|у]]: 上海<br />{{IPA|zãhe}} Zånhae<br />[[Сурет:Shanghai montage.png|300px]] |ел = Қытай |lat_dir = |lat_deg = 31 |lat_min = 10 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 121 |lon_min = 28 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(17420000)_region:CN |ел картасының өлшемi = 300 |басшының түрi = Мэр |басшысы = Яң Шоң |жер аумағы = 6 340,5 |тұрғыны = 24 152 700<ref name="Pop2015">[http://russian.news.cn/2016-03/01/c_135145435.htm В 2015 году в Шанхае впервые с 2000 года отмечен отрицательный рост численности постоянных жителей]</ref> |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = 3754 |ұлттық құрамы = [[қытайлар]] (99 %), [[дүңгендер]] (0,4 %) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = шаңхайлық(тар) |уақыт белдеуі = +8 |телефон коды = +86&nbsp;21 |пошта индексі = '''2000'''00 — '''2021'''00 |автомобиль коды = 沪A, B, D, E, F, G, H;<br /> 沪C (шалғайдағы қала маңы) |идентификатор түрі = ISO 3166-2 |сандық идентификаторы = CN-31 |ортаққордағы санаты = Shanghai |сайты = http://www.shanghai.gov.cn/ |сайт тілі = zh }} '''Шаңхай''' ({{lang-zh|[[wikt:上|上]][[wikt:海|海]]}}, қытайша - теңіз жағасындағы қала), экономикалық орталықтарының бірі, жол торабы. Халықтың саны 24 млн болып саналады. Мәшине жасау, қара [[металлургия]], [[химия]], жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары шоғырланған. [[Қытай]] ғылым академиясының филиалы, жоғары оқу орындары, көптеген [[музей]]лер, театрлар бар. Елдегі ең ежелгі қалалардың бірі. <br />Ол ескі мен жаңаның ,ол көне мен су жаңаның, шығыс пен батыстың, [[Еуропа]] мен Азияның аралас-құралас кейпіне енген ерекше қала. Оны әлемнің сегізінші кереметіне теңейтіндер, Шығыстың [[Нью-Йорк]]і немесе Шығыстың [[Париж]]і, [[Азия]]ның [[Венеция]]сы, [[Қытай]]дың [[Чикаго]]сы деп атайтындар жетерлік. == Дереккөздер == <references/> {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қытай қалалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] elhvy90pz5dw6labht7htrz8xccfsif 0 14020 3692344 3623523 2026-11-06T05:47:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692344 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Көкшетау |шынайы атауы = {{lang-kk|Kökşetau}} |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кокшетау.jpg |photo2a = |photo2b = |photo3a = |photo3b = |photo4a = |photo4b = Architecture_of_Kokshetau.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 290 |foot_montage = '''Сағат тілімен:''' [[Абылай хан алаңы (Көкшетау)|Абылай хан алаңы]], Тәуелсіздік алаңы, Ақмола облысының әкімдігі, [[Бұқпа тауы|Бұқпа]] төбесінен көрінген [[Көкше]] тауы, «Аққу» ведомствалық балабақшасы, Көкшетау орталығындағы тарихи ғимарат. }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kokshetau seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 53|lat_min= 17|lat_sec= |lon_deg= 69|lon_min= 23|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы |ауданы = Көкшетау қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев|Әнуар Күмпекеев]] |құрылған уақыты = XIX ғасыр ([[29 сәуір]] [[1824 жыл]]) |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көкшетау бекінісі (1868 дейін)'' <br /> ''Кокчетав (1868–1993)'' |статус алуы = [[1862 жыл]] |жер аумағы = 233,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 234 |климаты = қатаң-континенталды, қуаң |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 174 613<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 746 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 59,34 %,<br /> [[орыстар]] — 28,38 %,<br /> [[украиндар]] — 2,75 %,<br /> [[татарлар]] — 2,22 %,<br /> [[немістер]] — 1,98 %,<br /> [[поляктар]] — 1,35 %,<br /> [[ингуштар]] — 1,06 %,<br> [[беларустар]] — 0,78 %,<br /> басқалары — 2,14 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар (негізінен [[Сунниттер|суниттер]])<br /> [[христиандық|христиандар]] ([[Православ шіркеуі|православтар]], [[католицизм|католиктер]]) <br /> және басқалары |этнохороним = көкшетаулық, көкшетаулықтар |телефон коды = 7162xх-xx-xx |пошта индекстері = 020000—020010 |автомобиль коды = C (2013 жылға дейін), 03 (2013 жылдан бастап) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kokshetau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en | add1n = [[Өзен]]дері | add1 = [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]], [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] | add2n = | add2 = }} {{мағына|Көкшетау (айрық)}} '''Көкшетау''' ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|Kökşetau}}; айтылуы {{Audio-IPA|Kk-kokshetau.ogg|[køkɕeˈtɑw]}}; [[1868 жыл]]ға дейін бұрынғы атауы — ''Көкшетау бекінісі'', [[1993 жыл]]ға дейін орыс транскрипциясында — '''Кокчета́в'''; айтылуы {{IPA|[koktɕɪˈtav]}}) — [[Ақмола облысы]]ның әкімшілік орталығы ([[1999 жыл|1999]] жылдан; [[1944 жыл|1944]] – [[1997 жыл|1997]] ж. ''[[Көкшетау облысы]]ның'' орталығы болған), [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігінде]], [[Бұқпа тауы]]ның етегі мен үлкен [[Қопа (көл)|Қопа]] көлінің оңтүстік жағалауындағы (көлге [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] және [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] өзендері құяды) көркем жерде орналасқан қала (''1862 жылдан'').<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласы|url=https://www.inform.kz/ru/kokshetau-zhanalyktary_t11734|access-date=3 January 2023}}</ref> Қала ауданы — 233,97 км². Ал [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Көкшетау әкімшілік-аумақтық]] құрылымының ауданы — 425 км². Қала [[Батыс Сібір жазығы]]ның оңтүстік-батыс бөлігінің шекарасында, [[Есіл даласы|Есіл жазығының]] оңтүстік шетінде, тау бөктері қаланы оңтүстік пен батыстан қоршап тұрған [[Көкшетау қыраты]]ның солтүстік баурайы шегінде орналасқан. Тұрғындарының саны — 150 649 адам (2022).<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref> Көкшетау [[Қазақстан қалалары]]ның арасында халық саны бойынша он сегізінші орында орналасқан. Көкшетауда көптеген ұлт өкілдері өмір сүреді. Саны жағынан ең көп таралған ұлттарға [[қазақтар]] (58,05 %) мен [[орыстар]] (29,41 %) жатады. Негізгі [[дін]]и топтар — [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер|суниттер]]) мен [[Христиандық|христиандар]] ([[православ шіркеуі|православтар]] және [[католицизм|католиктер]]). Әртүрлі діни сенім өкілдерінің ғасырлар бойы қатар өмір сүріп жатқан қаласы ретінде танымал, өзінің дәстүрлі діни түрлілігімен белгілі. [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Қала әкімшілігіне]] бағынышты екі ауылдық округте 12 563 адам өмір сүреді. Көкшетау — Қазақстанның 2021 жылғы мәдени астанасы.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mcs/press/news/details/203580?lang=kk Көкшетау - Қазақстанның 2021 жылғы мәдени астанасы]</ref> Көкшетау қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі, іргетасы 1824 жылы қаланған. [[Ақмола облысы]]ның экономикалық және мәдени бай шаһарларының бірі, сондай - ақ [[Солтүстік Қазақстан]]ның ең ірі қалаларының бірі болып табылады. Қазақстанның аса ірі [[жол торабы]] (шоссе және [[темір жол]]). Ол Бурабай мен Зеренді сияқты табиғаты мен туристік орындарымен танымал. Көкшетау [[Петропавл]]дан шамамен 185 шақырым қашықтықта, [[Астана]]дан солтүстік-батысқа қарай ''A-1'' бойымен 276 шақырым қашықтықта, [[Ресей]]дегі [[Омбы]]дан ''A-13 (Көкшетау—Омбы)'' бойымен 318 шақырым қашықтықта және [[Қостанай]]дан 384 шақырым қашықтықта орналасқан. Қалаға [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] мен [[Көкшетау-1 стансасы]] қызмет көрсетеді. == Этимологиясы == === Атауы === ''Көкшетау'' деген атау қазақтың "көкше" ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|kökşe}}) және "[[тау]]" ([[Қазақ әліпбиі|латын]] — {{lang-kk|tau}}) деген сөздерінен шықты. Көкшетау, бұл – тау. Көкшетау – қазіргі қала орналасқан аумаққа жергілікті халық ежелгі замандарда-ақ қоныс салып, қорғандар тұрғызған. Көкшетау өңіріне халық ежелгі заманда-ақ қоныстана бастаған. Қаладан 60 миль қашықтықта орналасқан Ақмола облысындағы ең биік тауды қазақтар ежелден «Көкше тауы» деп атаған. [[Көкше|Көкше тауы]] – баурайында әйгілі [[Бурабай ұлттық паркі]] орналасқан және осы Бурабай ауданы жеріндегі тау. Орталық бөлігінде Көкшетау қыраты орналасқан. «Көкше» — түркі тілінде өсімдік аты. Көкшенің қалың жері. Немесе бұл сөздің мәнін, екі түрлі концепциядан қарауға болады: 1) «көкшелі тау»; 2) қазақтың осы тауды жайлаған (не қыстаған) ескі ру тобының (Көкшенің) атымен байланысты.<ref>{{cite web |title=Қазақстандағы қала атаулары не білдіреді?|url=https://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/Qazaqstanym/14549/|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкше тауының ең биік нүктесі – Бүркітті шоқысы,биіктігі 947 метр. Бұл атау [[орыс тілі]]нде «синеватая гора» мағынасын білдіргендіктен, кейде Көкшетауды орысша «Синегорье» деп те атайды. Қала атауының қазіргі жазылуы 1940 жылы [[кириллица]] негізінде жасалған әліпби қабылданған кезден бастап қолданыста. Қала әуежайы әлі күнге дейін IATA коды ретінде '''KOV''' сақтайды. == Көкшетаудің рәміздері == === Көкшетау қаласының елтаңбасы: === {{Фотомонтаж|photo1a =Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1858.gif {{!}}1858 г.|photo1b = Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1970.gif{{!}}1970 г.|photo1c = Coat_of_Arms_of_Kokshetau_-_1991.gif{{!}} 1991 — 2002 г.| photo1d = Kokshetau_seal.png{{!}} 2002 г.—н. вр.|position = right|color=#FFFFFF|spacing=2|size=220}} Көкшетаудің ең алғаш [[Елтаңба|таңбасы]] (авторы: В.Н. Сурганов) 1970 жылдың 12 шілде күні бекітілді. === Көкшетау қаласының туы === Тусыз қала. == Әкімшілік бөлінуі == Көкшетау қаласының қарамағында [[Станционный (Ақмола облысы)|Станционный]] кенті мен [[Краснояр ауылдық округі (Ақмола облысы)|Краснояр ауылдық округі]] бар. === Сәулет-жоспарлық аудан-ауданға бөлу === Көкшетау 17 әкімшілік шағын ауданға бөлінген. "Центр" жоспарлық ауданы Горький, "Көкше" және "Бостандық" көшелері бөлінген екі тұрғын ауданынан тұрады. "Көкше" тұрғын ауданы өзіне негізгі әкімшілік-мәдени және сауда объектілерін топтады және қаланың орталық бөлігінің меншікті ортасын көрсетеді. "Бостандық" тұрғын ауданында тұрғын аудандары өнеркәсіптік және коммуналдық-қоймалық объектілермен бірен-сарандап кезектеседі. "Оңтүстік" жоспарлық ауданы сондай-ақ негізінен аз қабатты құрылыстан тұратын "Жайлау" және "Бейбітшілік" екі тұрғын ауданын енгізеді. "Шығыс" жоспарлық ауданы негізінен аз қабатты тұрғын үйден кішігірім стансалық кентпен өнеркәсіптік-қоймалық аймақты ұсынады. Мұнда "Бірлік" кентінің анықталған шекарасына дейін дамиды. "Солтүстік" жоспарлық ауданы "Сарыарқа" шартпен аталған тұрғын ауданы аз қабатты тұрғын үйден тұрады. Қаланың солтүстікке одан әрі жылжуы шарасы бойынша жаңа тұрғын аудандар пайда болады. "Батыс" жоспарлық ауданы "Бұқпа" аз қабатты тұрғын ауданынан және кеңейтілген аумақтық ормансаябақ белдігінен тұрады. {| class="wikitable" |- ! Көкшетау қаласының 17 әкімшілік шағын ауданын көрсететін карта. !! Ақмола облысы [[Зеренді ауданы]]ның картасы. Ортадағы ақ жолақ [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің аумақтық бірлігін білдіреді. |- | [[Сурет:Administrative_microdistricts_of_Kokshetau,_Kazakhstan.png|орта|220px]] || [[Сурет:ATD-ZerendyAKMkz.png|орта|250px]] |} == Билік == Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қала дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Көкшетау қаласының әкімі Бауыржан Ғайса. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 16 депутат бар. Сот билігін Көкшетау қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қалалық соты|url=https://akm.sud.kz/kaz/sub/kokshe/tarihy|access-date=03 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ақмола облысының әкімдігі, кеңестік Көкшетау сәулетінің үлгісі.!! Көкшетау қаласының әкімшілігі (Әкімшілік үйі), қала орталығында орналасқан. !! Ақмола облыстық соты. |- | || || |} == Физико-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орналасуы === Қаланың [[географиялық координаттар]]ы — {{coord|53|17|30|N|69|23|30|E|type:city(400000)_region:KZ|display=inline|yandex=1}}<ref>{{кітап|тақырыбы=Reference World Atlas|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ESXyAAAAQBAJ|баспасы=Penguin|жыл=2013|pages=214|allpages=408|isbn=9781465421180}}</ref>. Көкшетау [[Гамбург]], [[Дублин]], [[Ливерпуль]] және [[Эдмонтон]] қалалары сияқты ендікте орналасқан. [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+6:00|UTC+06:00]]. Көкшетау қаласы [[Астана]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 276 км жерде, [[Көкшетау қыраты]]ның солтүстігінде, Ақмола облысындағы [[Қопа (көл)|Қопа көлі]]нің оңтүстік жағалауындағы көрікті жерде орналасқан. Қаланың аумағы 420,0 км². Көкшетауға жақын орналасқан ірі қала — [[Щучинск]] ([[Бурабай ауданы]], [[Ақмола облысы]]) шипажайлы қаласы (70 км). === Жер бедері === Көкшетау қаласы гидрожелілердің нашар дамуы мен бедерінің тегістелген нысаны бар сипаты Орталық-Қазақстан ұсақ шоқылық солтүстік шеті шегінде орналасқан. Қазіргі заманғы бедер сипаты негізінен [[палеозой]] уақытынан кейін мұраға қалған. Ежелгі элементтері қазіргі заманғы бедердің морфологиясын едәуір дәрежеде айқындады. Бұл бедер нысандары атап айтқанда, қазаншұңқырлар мен аңғарлар бөлігі қазіргі уақытқа үшінші және төртінші кезеңдер қопсытылған шөгінділермен толтырылды. === Гидрография === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"| |- | 1969 жылы 26 қыркүйекте [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Корона спутнигі Көкшетау қаласының және оның маңайының жер серігінен қарағандағы көрген көрінісі. |} Көкшетау қаласына іргелес аумақтың гидрографиялық желісі [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]], [[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]] өзендерімен және Қопа көлімен беріледі. [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] су қоймасы суаруға және Қопа көлін толықтыруға айтарлықтай емес қосымша су алумен Көкшетау қаласын шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау үшін [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] өзенінің ағынын көп жылғы реттеуді жүзеге асырады. Қопа көлі Көкшетау қаласының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Көлдің ұзындығы 5,1 - 5,2 км, ені 3,1 - 3,2 км, айна ауданы 12,3 - 13,1 км 2 , орташа тереңдігі 1,6-2,3 м, су көлемі 19,6 - 47,0 млн.м 3 (1955 жылғы зерттеу). Көлдің су беті негізінен ашық. Көлге [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] және Қылшақты өзендері құяды. === Физикалық-геологиялық үдерістер мен құбылыстар === Кекшетау қаласының аумағы және қаланың жақын төңірегі шегінде мынадай физикалық-геологиялық үдерістер мен құбылыстар дамуын алды: жер үсті мен жер асты суларын жел қақтыру және қызметі. Қопсытылған тау жыныстары сияқты жартастар да солай жел қақтыруға тартылады. Жартас тау жыныстарын жел қақтыру үдерістерінің негізгі нәтижесі бұл жыныстардың физикалық-техникалық қасиеттерін өзгертуге әкелетін жел қақтыру мен жарықтардың қабығының пайда болуы. Қаланың ірі кәсіпорындар аудандарында жер асты суларының көтерілу деңгейі жылына 0,03 - 0,20 м шапшаңдықпен жүріп отырады. Васильковка шағын ауданы, РК-1, РК-2 аумақтарында деңгей 1978 жылдан 1983 жылға дейін жылына 0,13 - 0,20 м жоғарылау қарқынымен 3,8 - 4,0 м 1,1 - 1,2 м дейін жоғарылады. Анағұрлым жиі су басу Чкалов-Чаглинка және Әуезов көшелері шекарасында Қопа көліне және Қылшақты езеніне дейін тартылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы аумақтарын топырақ суларының және олармен байланысты су басу үдерісінің жоғарылау деңгейінің негізгі факторлары: а) Қопа көлі және Қылшақты өзені суларының көп жылдық көтерілу деңгейі есебінен пайда болған топырақты суларды тежеуі; б) ағынды су бетінің қиындығын туғызатын қала аумағының тігінен жоспарлануының болмауы; в) су келетін коммуникациялардан судың жиі апаттық ысырап болуы; г) топырақ суын қосымша қоректендіруге әкелетін су тартқыш тау қыраты қарықтардан қарсуларының жанама сүзілуі болып табылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Топырақтық-өсімдіктік жамылғы === Көкшетау қаласы жерлерінің аумағында мынадай топырақ құрамдары бөлінген: # Орта қуатты кәдімгі қара топырақ. # Сортаң орта қуатты кәдімгі қара топырақ. # Шалғындық-қара топырақтық орта қуатты және аз қуатты топырақ, сортаң топырақ. # Аңғар шалғындық топырақ. # Шалғындық-батпақ топырақ. # Сортаң топырақ. Көкшетау қаласының барлық игерілген аумағы мен қаланың одан әрі дамуының аумағы адамның қызметі нәтижесінде топырақ кескінінің ішінара бұзылатын жерге жатқызылады. Осыған байланысты көгалдандыру аймақтарының едәуір аумақтарында жасанды топырақтық жамылғы жасалған. Көгалдандыру жасанды екпе ағаштарын отырғызу жолымен жүзеге асырылады. == Климаты == Көкшетау қаласының климаты айқын континенттік, жазы жылы және құрғақ, қысы ұзақ және аязды, ұзақ. Қоңыржай белдеудің Батыс Сібір климаттық аймағына жатады. Жылдық орташа температура 3,5&nbsp;°C. Жаздың орташа температурасы шамамен 20,5&nbsp;°C. Жылына үш ай бойы күндізгі орташа температура 20 °С асып түседі. Климат ауданы тез өзгергіш, құрғақшылықты ыстық жазы бар (+40 о С дейін) және қары аз, суық (-45 о С дейін). Ең ыстық - шілде айы (орташа температурасы +19,6 о С), барынша абсолюттік температурасы +40 о С, ең суық - қаңтар айы (орташа температурасы -16,2 о С), ал абсолюттік төменгі температурасы -45 о С құрайды. Жылдың жылы маусымы +10 градус температурамен, орта есеппен 6 мамырдан 21 қыркүйекке дейін 137 күнге созылады. Топырақтың гидротоңазытылу тереңдігі нормативтік 1,85 м, барынша - 2,6 м. Қыста күн суық, қаңтар айындағы жылдық орташа температура мөлшері −14,5&nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты −48&nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 230 – 400 мм. Жауын-шашын негізінен жаз айларында жауады. Күн сәулесі көлемінің орташа жылдық көрсеткіші — 2256 сағат. [[Атмосфералық жауын-шашын]] ең көп түсетін ай — [[шілде]] (69 мм), ең аз түсетін ай — [[ақпан]] (10 мм). * Орташа жылдық температура — +3,5 C° * Орташа жылдық жел жылдамдығы — 3,9 м/с * Орташа жылдық ауа ылғалдылығы — 71 % {{Ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Көкшетау | Дерекнама = {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28879.htm|title=«Ауа райы және Климат» сайтындағы Көкшетау ауа-райы туралы мәліметтер|accessdate=2020-12-23|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://weatherarchive.ru/Temperature/Kokshetau/May-2017}} | Қаң_ор =-14.0 | Қаң_ор_ж-ш =15 | Ақп_ор =-14.5 | Ақп_ор_ж-ш =10 | Нау_ор =-7.0 | Нау_ор_ж-ш =21 | Сәу_ор =5.5 | Сәу_ор_ж-ш =32 | Мам_ор =13.8 | Мам_ор_ж-ш =44 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =56 | Шіл_ор =20.5 | Шіл_ор_ж-ш = 69 | Там_ор =18.5 | Там_ор_ж-ш = 49 | Қыр_ор =12.5 | Қыр_ор_ж-ш = 32 | Қаз_ор =4.8 | Қаз_ор_ж-ш = 26 | Қар_ор =-5.3 | Қар_ор_ж-ш =23 | Жел_ор =-11.5 | Жел_ор_ж-ш =20 | Жыл_ор = 3.5 | Жыл_ор_ж-ш =397 | Қаң_ор_мин =-28.5 | Қаң_ор_макс =-6.0 | Ақп_ор_мин =-30.0 | Ақп_ор_макс =5.6 | Нау_ор_мин =-18.2 | Нау_ор_макс =1.2 | Сәу_ор_мин =-1.3 | Сәу_ор_макс =10.8 | Мам_ор_мин =8.2 | Мам_ор_макс =19.3 | Мау_ор_мин =14.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =15.6 | Шіл_ор_макс =26.7 | Там_ор_мин =14.3 | Там_ор_макс =23.7 | Қыр_ор_мин =7.3 | Қыр_ор_макс =17.9 | Қаз_ор_мин =-1.5 | Қаз_ор_макс =10.2 | Қар_ор_мин =-15.6 | Қар_ор_макс =0.3 | Жел_ор_мин =-26.1 | Жел_ор_макс =-5.1 | Жыл_ор_мин = -1.3 | Жыл_ор_макс =8.6 | Қаң_а_мин =-46.6 | Қаң_а_макс =4.8 | Ақп_а_мин =-48.3 | Ақп_а_макс =6.2 | Нау_а_мин =-35.7 | Нау_а_макс =23.1 | Сәу_а_мин =-24.7 | Сәу_а_макс =31.3 | Мам_а_мин =-8.7 | Мам_а_макс =35.5 | Мау_а_мин =-0.8 | Мау_а_макс =40.4 | Шіл_а_мин =3.4 | Шіл_а_макс = 41.7 | Там_а_мин =-1.3 | Там_а_макс =41.2 | Қыр_а_мин =-7.6 | Қыр_а_макс = 36.2 | Қаз_а_мин =-24.8 | Қаз_а_макс =25.3 | Қар_а_мин =-37.1 | Қар_а_макс =19.2 | Жел_а_мин =-42.3 | Жел_а_макс =6.6 | Жыл_а_мин =-48.3 | Жыл_а_макс =41.7 }} === Экологиялық жай-күйі === Көкшетау қаласының қала құрылысы дамуының экологиялық талаптарына мыналар жатады: оның тұрақты экологиялық қолайсыз аймақтарындағы өмір сүру ортасын түбегейлі сауықтыру; табиғи кешеннің қазіргі бар аумақтарын жағымсыз антропогендік әсерлерден қорғау, жүргізілген шаруашылық қызметі салдарынан жоғалтқан Қопа көлін сауықтыру және жаңғырту, сондай-ақ, резервтік аумақтарда жасыл алқаптар қалыптастыру жөніндегі шараларды іске асыру; өмір сүру ортасының жайлылығын, оның ішінде аумақтарды көгалдандыру және қаланың тұрғын үй және қоғамдық аймақтарындағы микроклиматтық жағдайларды жақсарту жолымен арттыру.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Экологиялық таза курорттық қала ретінде Көкшетау қаласын дамытудың бас жоспарын әзірлеу қауіпті физикалық-геологиялық процестер мен құбылыстардан, сондай-ақ халық өмірінің санитарлық-гигиеналық және экологиялық жағдайларының жақсаруынан аумақты қорғау жөнінде іс-шаралар кешенін шешуді талап етеді. Табиғи жағдайларды, бар картографиялық және жоспарлы материалдарды, инженерлік желілерді қазіргі заманғы жағдайын талдауды және қауіпті физикалық-геологиялық процестерден аумақты қорғау жөнінде жүйелерді, бас жоспар жобасымен әзірленген Көкшетау қаласы аумағын инженерлік дайындауды зерттеу нәтижесінде келесі: аумақты вертикальды жоспарлау; сыртқы төбені ұйымдастыру; аумақты топырақты су басудан қорғау; жасыл екпе ағаштарды суаруды ұйымдастыру; Қылшақты өзені арнасын реттеу; Қопа көлі бойынша гидромелиоративті іс-шараларын енгізеді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Көгалдандыру жүйесін дамыту === Бас жоспармен Көкшетау қаласын кегалдандырудың негізгі принциптері анықталды. Жасыл екпе ағаштары: біртұтас өзара байланысты жүйе түрінде жергілікті табиғи жағдайлар есебімен; қаланың сәулет-жоспар құрылымына және халыққа қызмет етуді ұйымдастыруға сәйкес жобалануы керек. Жасыл екпе ағаштары қала тұрғын үйлері орталықтары мен өндірістік аудандар сәулет ансамблясының кеңістік композициясының құрама бөлігі болып келуі керек. Бұл принциптерді табысты жүзеге асыру көгалдандыру құралдарымен халықтың өмірі үшін қолайлы жағдайлар құруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Халыққа теріс әсерін тигізетін факторлар қатарына: әуе алабын өнеркәсіптік кәсіпорындар мен автокөлік зиянды шығарындыларымен ластануы, қала, әсіресе көлік магистралындағы шу, жазғы және қысқы мерзімдердегі ауыр микроклиматтық жағдайлар мен басқалары жатады. Атап өтілген қолайсыз факторлар қалаларды көгалдандыру жолымен айтарлықтай әлсіреуі мүмкін. Теріс климаттық жағдайларды болдырмау үшін қала аумағының қажетті микроклиматын құрайтын, қорғайтын екпе ағаштары кешенін құру керек. Көгалдандырудың басты міндеті қала әуе алабының жақсарту, оның микроклиматын жақсарту мен сыртқы келбетін байыту, халықтың бұқаралық демалуын ең жақсы ұйымдастыру мақсатында жасыл екпе ағаштарының аса оңтайлы жүйесін құру болып табылады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> == Тұрғыны == Көкшетау қаласы және қала құрамына кіретін елдімекендерді қоса есептегенде халқының саны 165 мың 153 адам болып есептеледі (2022). Халқының тығыздығы — 624 адам/км². Әйел қоғамының үлесі (51.44%) ер адамдарға (48.6%) қарағанда басым. Болашақта демографиялық үрдістердің серпіні қоғамдық дамудың дәстүрлі, бұрыннан бері қалыптасқан, сонымен бірге қоғам өміріндегі көбейіп келе жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістері мен құбылыстары барысында қалыптасатын жаңа факторлардың барлық жиынтығының өзара қатынасымен анықталатын болады. Қаланың әлеуметтік және қала құрылысы дамуының негізгі мақсаты - бұл қаралып отырған аумақта әлеуметтік-психологиялық жайлылық пен тұрғындар өмір сүруінің жоғары деңгейін жасау. Көкшетау қаласы қала құрылысы дамуының негізгі бағыттары тиімділігінің экономикалық индикаторлары 2005 жылмен салыстырғанда, Бас жоспардың есептік мерзімге артуына мынадай көрсеткіштер: жалпы өңірлік өнім өндірісі көлемдерінің 3 есе; халықтың жан басына шаққандағы табыстарын 2 еседен аса өсіру болып табылады. Көкшетау қаласы тұрғындарының болжалды саны орнықты және инерциялық демографиялық беталыстармен белгіленеді. Көкшетау қаласы тұрғындарының перспективалық санын есепке алу қалалық әкімшілік құрамына 19-25 мың адам кіретін елді мекендер саны есебінсіз есептік мерзімге 150,0 - 170,0 мың адам белгіленді. {| |'''Көкшетау қаласы халқының саны'''<ref name="Cities & towns of Kazakhstan">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm Cities & towns of Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221175803/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm |date=2009-12-21 }}</ref>: |- |{{Graph:Chart|width=600|height=240|type=rect|yAxisMin=0 |x=1959,1970,1979,1989,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020 |y=52909,80564,103162,136757,136100,137217,136835,139063,140847,142411,145795,145531,145789,145161,146104 |colors=lightblue|showValues=fontsize:15,fontcolor:black}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="11" | Көкшетау қаласы халқының саны (мың адам)<ref name="Cities & towns of Kazakhstan"/> |- ! width="5%" | Санақ жылы ! width="5%" | [[1897 жыл|1897]] ! width="5%" | [[1959 жыл|1959]] ! width="5%" | [[1970 жыл|1970]] ! width="5%" | [[1979 жыл|1979]] ! width="5%" | [[1989 жыл|1989]] ! width="5%" | [[1991 жыл|1991]] ! width="5%" | [[1999 жыл|1999]] ! width="5%" | [[2004 жыл|2004]] ! width="5%" | [[2005 жыл|2005]] ! width="5%" | [[2006 жыл|2006]] |- ! width="5%" | Саны, адам | 4 962 | {{Өсім}}52 909 | {{Өсім}}80 564 | {{Өсім}}103 162 | {{Өсім}}136 757 | {{Өсім}}143 300 | {{Құлдырау}}123 389 | {{Өсім}}123 640 | {{Өсім}}125 455 | {{Өсім}}127 317 |- ! width="5%" | Санақ жылы ! width="5%"| [[2007 жыл|2007]] ! width="5%"| [[2008 жыл|2008]] ! width="5%"| [[2009 жыл|2009]] ! width="5%"| [[2010 жыл|2010]] ! width="5%"| [[2011 жыл|2011]] ! width="5%"| [[2012 жыл|2012]] ! width="5%"| [[2013 жыл|2013]] ! width="5%"| [[2014 жыл|2014]] ! width="5%"| [[2015 жыл|2015]] ! width="5%"| [[2016 жыл|2016]] |- ! width="5%" | Саны, адам | {{Өсім}}129 244 | {{Өсім}}131 215 | {{Өсім}}135 106 | {{Өсім}}136 100 | {{Өсім}}137 217 | {{Өсім}}136 835 | {{Өсім}}139 063 | {{Өсім}}140 847 | {{Өсім}}142 411 | {{Өсім}}145 795 |- ! width="5%" | Санақ жылы ![[2017 жыл|2017]] ![[2018 жыл|2018]] ![[2019 жыл|2019]] ![[2020 жыл|2020]] ![[2021 жыл|2021]] |- ! width="5%" | Саны, адам | {{Құлдырау}}145 531 | {{Өсім}}145 789 | {{Құлдырау}}145 161 | {{Өсім}}146 104 | {{Өсім}}171630 |} === Ұлттық құрам === Көкшетауда қазақтардан басқа 100-ден аса ұлт пен ұлыс тұрады. Қаланың (қалалық әкімшіліктін аумағы) халқының 58,5% -ын қазақтар, саны бойынша келесі ұлттар — орыстар (29,4 %), украиндар (2,9 %); қалғаны — 9,2 % шамасын құрайды. Қалада «Достық үйі» бар.<ref>{{cite web |title=Қазақстан халқы Ассамблеясы Ақмола облысы|url=https://assembly.kz/region/akmola/pages/dom-druzhby/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan=21| Қаланың ұлттық құрамы (2020 ж. бойынша): |- ! Барлығы (2020 ж. бойынша) ! colspan="2"| [[қазақтар]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы орыстар|орыстар]] ! colspan="2"| [[украиндар]] ! colspan="2"| [[татарлар]] ! colspan="2"| [[Қазақстан немістері|немістер]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы поляктар|поляктар]] ! colspan="2"| [[ингуштар|инғұштар]] ! colspan="2"| [[беларустар]] ! colspan="2"| [[Қазақстандағы корейлер|корейлер]] ! colspan="2"| [[әзербайжандар]] |- ! rowspan="5"|160 341 | 93126 | 58,05 % | 47185 | 29,41 % | 4618 | 2,88 % | 3660 | 2,28 % | 3124 | 1,95 % | 2243 | 1,40 % | 1721 | 1,07 % | 1320 | 0,82 % | 343 | 0,21 % | 332 | 0,21 % |- ! colspan="2"| [[армяндар]] ! colspan="2"| [[башқұрттар]] ! colspan="2"| [[молдовандар]] ! colspan="2"| [[марилер]] ! colspan="2"| [[шешендер]] ! colspan="2"| [[ұдмұрттар]] ! colspan="2"| [[мордвалар]] ! colspan="2"| басқалар |- | 257 | 0,16 % | 226 | 0,14 % | 147 | 0,09 % | 125 | 0,08 % | 86 | 0,05 % | 60 | 0,04 % | 21 | 0,01 % | 1837 | 1,15 % |} ''Қаладағы ұлттық құрамның өзгеруі'' Қала алғаш құрылған кезде орыстар көптеп көшіп келді. Олардан бөлек [[украиндар]], [[немістер]], [[поляктар]], [[татарлар]], [[ингуштар]], [[беларустар]]да келіп қоныстады.<ref>{{cite web |title=Көкшетаудағы Достық үйі|url=https://el.kz/k-kshetauda-y_dosty-_-yi_22420/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ұлттық құрамы !! 1989 !! 1999 !! 2007 !! 2013 !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | [[Қазақтар]] || 18,5% || {{Өсім}} 36,0% || {{Өсім}} 49,0% || {{Өсім}} 56,5% || {{Өсім}} 57,57% || {{Өсім}} 58,05% || {{Өсім}} 58,72% || {{Өсім}} 59,34% |- | [[Орыстар]] || 53,0% || {{Құлдырау}} 42,0% || {{Құлдырау}} 35,0% || {{Құлдырау}} 30,5% || {{Құлдырау}} 29,79% || {{Құлдырау}} 29,41% || {{Құлдырау}} 28,87% || {{Құлдырау}} 28,38% |- | Басқалар || 28,5% || {{Құлдырау}} 22,0% || {{Құлдырау}} 16,0% || {{Құлдырау}} 13,0% || {{Құлдырау}} 12,64% || {{Құлдырау}} 12,54% || {{Құлдырау}} 12,41% || {{Құлдырау}} 12,28% |} === Тілі === Ресми тілі — [[қазақ тілі]] болып табылады, бірақ жергілікті халықтың басым бөлігі [[орыс тілі]]нде сөйлескенді артық көреді, еркін сөйлейді. === Көкшетаудің діні === {{bar box |title=2009 жылғы деректерге сәйкес [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің конфессиялары<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032650 Ақмола облысы бойынша 2009 жылғы Қазақстан Республикасының Ұлттық халық санағының қорытындысы. 2-том]</ref>: |titlebar=#ddd |float=right |width=350px |bars= {{bar percent|[[Мұсылман]]дар|green|56.65}} {{bar percent|[[Христиандық|Христиандар]]|blue|40.85}} {{bar percent|Сенбейтіндер|grey|2.12}} {{bar percent|Иудейлер|blue|0.02}} {{bar percent|Буддистер|red|0.02}} {{bar percent|Басқалар|grey|0.01}} {{bar percent|Белгіленбеген|grey|0.33}} |caption=''Көкшетаудің діні'' }} Қалада түрлі бағыттағы діни бірлестіктер көп. Қаладағы дінге сенушілердің көпшілігін мұсылмандар құрайды. Көкшетауда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Көкшетау және Ақмола епархиясының Епархиалық Басқармасы, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар. Ең ірісі — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы]] (ҚМДБ). 2009 жылғы деректерге сәйкес [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]нің конфессиялары<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032650 Ақмола облысы бойынша 2009 жылғы Қазақстан Республикасының Ұлттық халық санағының қорытындысы. 2-том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120144137/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032650 |date=2023-01-20 }}</ref>: * [[мұсылман]]дар — 83,4 мың адам; * [[Христиандық|христиандар]] — 60,2 мың адам; * сенбейтіндер — 3,1 мың адам; * иудейлер — 33 адам; * буддистер — 23 адам; * басқалар — 17 адам; * белгіленбеген — 488 адам. === Ислам === Халықтың басым көпшілігі сунниттік исламды ұстанады. Көкшетау қаласының діни мекемелері Науан Хазірет ат. (сыйымдылығы 1200—1400 адам) мұсылмандар мешіті және [[Жақия қажы мешіті|Жақия қажы ат. мешіт]] жұмыс жасайды.<ref>{{cite web |title=Науан Хазірет атындағы мешіт|url=https://history-akmola.kz/3dtur/10-nauan-haziret-atyndagy-meshit.html|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title= Жақия қажы мешіт ғимараты|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/zdanie-mecheti-zhakija-kazhy/|access-date=3 January 2023}}</ref> 1996 жылы қаланың шығыс бөлігінде Ғалым атындағы мешіт салынды.<ref>{{cite web |title=“Көкшетау: оқиғалар шежіресі” 1996-1997 жылдар|url=https://museum-kokshetau.kz/2021/02/25/k-kshetau-o-i-alar-shezhiresi-1996-1997-zhyldar/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Жақия қажы мешіті]] — еліміздегі ағаштан тұрғызылған сирек мешіттің бірі. Ғибадатхананың тарихы да ғасырға татиды, мешiтiнің құрылысы Көкшетауда шамамен 1903 жылы басталып, 1904 жылы іргетасы қаланған.<ref>{{cite web |title=Қазақстандағы ерекше жеті мешіт Тағы да оқыңыздар: https://kaz.nur.kz/kaleidoscope/1103356-qazaqstandaghy-erekshe-zheti-meshit/р|url=https://kaz.nur.kz/kaleidoscope/1103356-qazaqstandaghy-erekshe-zheti-meshit/|access-date=3 January 2023}}</ref> Мешітті Шаяхмет, Баязит деген қала байлары жұртшылық қолдауымен салдырған. Мешіт 1920 жылға дейін қызмет атқарып келді. Кеңес үкіметі тұсында қойма, мұражай, көрме залы сияқты қызметтерге пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941—1945 ж.ж.) онда әскери бөлім орналастырылды. Ал 1947 жылдан 1974 жылға дейін Көкшетау облыстық тарихи өлкетану мұражайы, 1975 жылдан республикалық көркем сурет дирекциясының Көкшетаудағы көрме залы қызметін атқарды. 1989 жылы мұсылман қауымының өтініші бойынша мешіт намазхандарға қайтарылды. 1991 жыл күрделі жөндеуден өтті.<ref>{{cite web |title=Ақмола мешіті|url=https://kazislam.kz/eislam-485/|access-date=3 January 2023}}</ref> Ғимараттың мешітке қайтарылуына қазақ елінде қазият төрағасы қызметін атқарып, кейін Көкшетау қаласының бас имамы болған Жақия қажы Бейсембайұлының сіңірген еңбегі зор. Осыған орай, 2016 жылы сәуір айында мешітке Жақия қажының есімі берілді. * Науан Хазірет мешіті — Ақмола облыстағы діни-рухани құндылықтарды насихаттайтын орын болып табылады.<ref name="inform.kz">{{cite web |title=Мұсылман қауымы асыға күткен Көкшетаудағы жаңа мешіт пайдалануға берілді|url=https://www.inform.kz/kz/musylman-kauymy-asyga-kutken-kokshetaudagy-zhana-meshit-paydalanuga-berildi-foto_a2818580|access-date=4 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Ақмола облысында Науан Хазірет атындағы мешіт бар|url=https://baribar.kz/36240/aqmola-oblysynda-nauan-khaziret-atyndaghy-meshit-bar/|access-date=4 January 2023}}</ref> Діни ғимаратта бір мезетте 1200 жуық адам намаз оқи алады. Мешіттің 4 мұнарасының әрбірінің биіктігі 25 метрді құрайды. Шатырдың сәулеті классикалық үлгідегі көп деңгейлі күрделі құрылыс. Шатырында түрлі деңгейдегі 2-і бас күмбез және 15 кіші күмбездер орнатылған. Тамаша сәулет кешенінің ең көз тартар тұсы - ол өзіндік сәулет стилі мен ғимараттың сыртын [[Әзірбайжан]] елінен алдыртқан «Аглай» тасымен қапталғанында деуге болады.<ref name="inform.kz"/> Мешітте ғибадатханалар, неке қию рәсімін өткізуге арналған бөлмелер, Құран оқуға арналған залдар, мешіт қызметкерлеріне арналған кабинеттер, кітапхана, жалпы саны 350 адамға арналған асханасы да бар. Науан хазірет есімі 2015 жылы Көкшетау қаласында ашылған жаңа мешітке беріліп, тарихи тұлғаның Көкше өңіріне сіңірген өлшеусіз еңбегі ел жадында қайта жаңғырды. * Ғалым мешіті — Көкшетау қаласы Ж. Ташенов көшесінде орналасқан. 1992-1995 жылдар аралығында салынған. Сол уақытта қала әкімі болған Асқар Хасенов ғимарат құрылысын қолға алып, біткен соң халыққа пайдалануға берген. Жері 0,3541 га, ғимараттың көлемі 281,6 шаршы метр. 250 кісіге арналған. Биіктігі 10 метр. Іші ақ керамикалық плиткамен безендірілген. Жеке жылытылады. Екі күмбездің түсі көгілдір, шеңберлері 2 метрден. 8 мұнарасы бар, үлкен екі мұнарасының биіктігі 25 метр. Ауласына ағаштар мен гүлдер егілген.<ref>{{cite web |title=«Ғалым» мешіті|url=https://www.muftyat.kz/kk/mosque/2669/|access-date=4 January 2023}}</ref> * Нұр мешіті * Ықылас мешіті * Қазақстан қажылар ассоциациясы Республикалық діни бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы ;Жойылған * Бірінші мешіт. 1846 жылы салынған. Көкшетаудағы алғашқы мұсылман мешіті. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы мұсылман (суннит) мешіттері<ref>{{cite web |title=Қазақстанның діни интерактивті картасы (Ақмола облысы)|url=https://www.muftyat.kz/kk/region/4/?cid=mosques|access-date=4 January 2023}}</ref> |width="20%"|[[Сурет:First_Mosque_in_Kokshetau.jpg|120px]] |- | Қаланың бірінші мешіті |} === Православие === Қалада православие храмы — Архангел Михаил ат. Уәлиханов көшесіндегі православ шіркеуі бар.<ref>{{cite web |title=Біздің күшіміз бірлікте!|url=https://el.kz/bizdi-k-shimiz-birlikte_33744/|access-date=3 January 2023}}</ref> * Архангел Михаил православ шіркеуі — 1895 жылы салынған, 1949 жылы ашылған. * Мәсіхтің қайта тірілу соборы Назарабаев, 71 (бұрын Горький деп аталған) даңғылында орналасқан.<ref>{{cite web |title=Жаңа шіркеу мінәжат етушілерге есігін айқара ашты|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/258583?lang=kk|access-date=3 January 2023}}</ref> Ғибадат орнының құрылысы 2015 жылы басталған. [[Қопа (көл)|Қопа көлі]]нің маңында табиғаты көркем жерде орналасқан бұл шіркеуге кем дегенде 1500 адам сыяды. Собор XIX ғасырдың ортасындағы орыс шіркеуінің негізінде салынған. Ол үшін заманауи технологиялар мен жоғары сапалы материалдар пайдаланылды. Ғибадатхананың жанында жексенбілік мектеп те ашылады.<ref>{{cite web |title=Мәсіхтің қайта тірілу соборы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/церковь-воскресения-христа/|access-date=3 January 2023}}</ref> Бұл ғибадат орны көпшіліктің қолдауымен салынған. Ол үшін арнайы қор құрылып, оған түрлі кәсіпорындар мен ұйымдар, кәсіпкерлер мен қарапайым тұрғындар қаржылай қолдау көрсетті. Бірлескен күш -жігердің арқасында 1 миллиард теңгеден астам қаржы жиналған.<ref>{{cite web |title=Көкшетауда православиелік христиандардың жаңа шіркеуі бой көтерді|url=https://kokshetv.kz/kz/news/27581|access-date=3 January 2023}}</ref> ;Жойылған * Жеңімпаз Қасиетті Георгий соборы. 1851 жылы салынған. 1940 жылы бұзылған. Көкшетаудағы алғашқы христиан шіркеуі. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы православ шіркеулері |width="20%"|[[Сурет:Eukterion_in_Kokshetau.jpg|220px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_1937_-_Cathedral_of_the_Archangel.jpg|220px]] |- | Жеңімпаз Қасиетті Георгий капелласының көрінісі | Михаил-Архангел ғибадатханасы |} === [[Қазақстандағы католицизм|Католицизм]] === * Әулие Энтони Падуя атындағы рим-католиктік шіркеуі — қаладағы жалғыз рим-католиктік шіркеуі. 1997 жылы Ақан сері көшесінде Әулие Энтони Падуя атындағы рим-католиктік шіркеуі (костелы) ғимараты салынды.<ref>{{cite web |title=Көкшетаудағы Рим-Католик шіркеуі жайлы не білеміз|url=https://www.inform.kz/kz/kokshetaudagy-rim-katolik-shirkeui-zhayly-ne-bilemiz_a3972971|access-date=3 January 2023}}</ref> Приходында келушілер 14 дыбысты пневматикалық органнан шығатын әуенді ести алады. Рим-Католик приходы Көкшетаудағы ең әдемі нысандардың бірі саналады және өзге ғимараттардан готика стилімен ерекшеленеді. Кез келген католик шіркеуіндегідей, оның ортасында бір және екі жағында екі құрбандық ошағы бар. «Біреуінде Фатимская Құдай анасының мүсіні тұр. Оны 2001 жылы Қазақстанға келген Рим Папасы Иоанн Павел II қастерлеген еді. === Басқа конфессиялар === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы басқа конфессиялар |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_Presbyterian_Church,_Kazakhstan_(April,_2021).jpg|200px]] |- | Көкшетаудағы пресвитериандық ғибадат орталығы |} == Еңбек нарығы және әлеуметтік қорғау == 2021 жылғы 1 тамызы жағдайы бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің тіркеу есебінде 729 жұмыссыз тұр, бұл 2020 жылғы көрсеткіштен 4,8% төмен. Ағымдағы жылдың басынан халықты жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органның көмегімен 1,474 жұмыссыз жұмысқа орналастырылды, бұл өткен жылдың көрсеткішінен 19,2% төмен. 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша деректер базасында қаланың кәсіпорындары мен мекемелері бойынша 935 бос жұмыс орны тіркелген.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> Еңбек нарығындағы шиеленіс коэффициенті 0,8 құрады. Экономиканың түрлі салаларында 1,536 жаңа жұмыс орны құрылды, бұл 2021 жылға жоспарланған көрсеткіштің 60,7% -ын құрайды. "Жастар тәжірибесі" бағдарламасы аясында 94 адам уақытша жұмысқа орналастырылды. Жастар практикасы негізінен мемлекеттік мекемелерде ұйымдастырылады. Есепті кезеңде әлеуметтік жұмыс орындары 55 жұмыссыз үшін ұйымдастырылған, ол өткен жылдың көрсеткішінен 19,6% жоғары. Қоғамдық жұмыстарға 287 адам жіберілді, бұл 2020 жылғы деңгейден 9,7% төмен.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Қылмыс == 2020 жылдың қаңтар-шілдеде Көкшетау қаласының аумағында сотқа дейінгі тергеудің бірыңғай тізілімінде барлығы 1 612 қылмыс тіркелді, оның ішінде 419 қылмыс ашылды. Сотқа – 225 іс жолданды.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы == === Тұрғын үй құрылысы === Көкшетау қаласының тұрғын үй қоры 2005 жылдың басына 2447,6 мың м 2 құрды. Тұрғын үймен қамтамасыз ету 1 адамға 19,5 м 2 құрайды. Қала тұрғын үй қорының ширек шамасын бір-екі пәтерлі үйлер құрайды, көп пәтерлі үйлер арасында 2/3 аса тұрғын үй қоры 20-шы ғасырдың 50-70 жылдары салынған 4-5 қабатты үйлер үлесіне кіреді. Қабырғалардың материалдары бойынша кірпіш пен темірбетон панелдерінен салынған ғимараттар алады. 2005-2007 жылдары тұрғын үйді іске қосу орта есеппен жыл сайын 60 мың м 2 құрады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Жаңа тұрғын үй құрылысы көлемі есебінде қазіргі заманғы жағдай және тұрғын үймен орта қамтамасыз ету 1 адамға 19,5 м 2 - 22,1 м 2 дейін жеткізумен, барлығы қала тұрғын үй қорының 3434,0 мың м 2 дейін көбейтумен қолайлы тұрғын үй жағдайларының Бас жоспарын есептік мерзімге жеткізу үшін тұрғын үйді жыл сайын біртіндеп өсірудің беталысын ұстау қажеттілігі есептелді. Тұрғын үй саясатына басымдық даму аз қабатты үй-жай типіндегі құрылыс салуды алу. Құрылыс бос және қайта құрылатын аумақтарда да ескі тұрғын үйді бұзу мен бар құрылыс салуды тығыздау есебінен жүргізілетін болады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы тұрғын үй аумақтарын қайта құру және дамытудың басымдық бағдарламалары халықтың барлық әлеуметтік қатары үшін әртүрлі үлгідегі тұрғын үйлермен тұрғын үй аудандарының құрылысын салудың жиынтығы болып табылады, бұл құрылысқа шығынды төмендетуге ықпал етеді және қаланың қазіргі заманғы келбетін қалыптастыруды қамтамасыз етеді. Жаңа тұрғын үй құрылысының аса ірі аудандары - "Сарыарқа", "Көкше", "Бейбітшілік", "Бостандық", "Жайлау", "Бірлік", "Бұқпа" және "Қопа" көлі ауданы. Таңдаулы тұрғын үй құрылысын салу орман екпе ағаштарынан бос учаскелерде "Сарыарқа", "Қопа" көлі ауданында қайта жаңартылған аумақтарда және қаланың аса маңызды қала құрылысы желілерінің сәулет келбетін жақсартуды қалыптастыру мақсатында жалпы қалалық орталықта тұрғын үй массивтері қалыптасатын болады.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Тұрғын үй құрылысы массиві арасында орналасқан бар өндірістік кәсіпорындарды жоғары технологиялық, энергия сыйымдылық және экологиялық өндірістерге біртіндеп бағдарлау керек. Сауда-тұрмыстық кешендер, спорт залдар мен ойын-сауық орталықтарының хауыздары, көп қабатты автопаркингтер түрлерінде қала және жалпы қалалық маңызы бар объектілерге өндірістік ғимараттарды қайта жаңарту үшін жабық аумақтық қорларды аса тиімді қолдану. Өндірістік объектілерін қайта құруды жобалаудың ұқсас практикасы дамыған шет елдерде кең тәжірибеге ие.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> 2021 жылғы қаңтар-шілдеде 119, 781 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, оның ішінде: ЖТҚ — 50, 521 мың шаршы метр, коммерциялық тұрғын үй — 69, 260 мың шаршы метр. === Канализация === Қаланың канализациялық тазарту имараттарының қуаттылығы тәулігіне 32,0 мың м 3 . Су тарту келесі схема бойынша жүзеге асырылды: бағытсыз коллекторлар, канализациялық сорғылық станциялар мен тегеуріндік құбыр желілері шаруашылық-нақақтық және өндірістік ағындылар жүйесімен N 2 және N 7 КТС басты канализациялық тегеурінді станцияларға беріледі.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> Қалада барлығы 15 канализациялық тегеурінді станциялар, соның ішінде тәулігіне 1,2 мың м 3 тәулігіне 32 мың м 3 дейін Красный яр кентінде - 2 бірлік және Станционный кентінде - 1 бірлік бар.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысы Көкшетау қаласының бас жоспары туралы - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 986 Қаулысы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P080000986_|access-date=4 January 2023}}</ref> === Газбен қамтамасыз ету === Қазіргі уақытта Көкшетау қаласының тұтынушыларын темір жол бойынша және Ресей мен Қазақстан мұнай өңдеу зауыттарынан ауыр жүкті автоцистерналармен келетін сұйылтылған көміртегі газын (СКГ) қолдану жүзеге асырылады. СКГ жақын өнім берушісі болып Павлодар МӨЗ табылады. Көп қабатты тұрғын үй секторында ішкі кварталдық газ жүйесінің санын азайтуға байланысты көп жылдан бері орталықтандырылған газбен қамтамасыз етудің жоқтығының салдарынан жаңадан алынып жатқан көп қабатты тұрғын үйлерде (5-9 қабатты) электр плиталарын қондыру қарастыру тенденциясы жоспарланды. Газбен қамтамасыз етудің бар жүйесін табиғи газға ауыстыру мәселесін қайта қарау қажет. Экономикалық тиімділік, ұқсас іс-шаралардың мақсатқа лайықтылығы техникалық-экономикалық есептер негізінде әлденеше дәлелденген болатын. === Жылумен қамтамасыз ету === Қазіргі кезеңде РК-2 жылудың орнатылған қуаттылығы сағатына 282,919 Гкал құрайды, жылуды тұтыну жылына 1 473 442,1 Гкал құрды. Көкшетау қаласының бас жоспарын дамыту бойынша жылумен қамтамасыз ету жүйесін одан әрі дамытудың негізіне бірінші кезекте және есептік мерзімге РК-2 базасында орталықтандырылған жылумен қамтамасыз етуді сақтау қойылды. Есептік мерзімге дейінгі кезеңге өз мерзімінде қызмет көрсеткен барлық бар магистралды жылу желілерін қайта жаңарту мен ауыстыру жоспарланып отыр, бірінші кезекте 38 км. Бірінші кезекте 2010 жылға дейін барлық бар сорғы стансаларын жабдықтарды ауыстырумен жаңарту жоспарлануда. Көкшетау қаласының жалпы жылулық жүктемесі келесі мөлшермен сипатталады: 2010 жылы - сағатына 435,6 Гкал; 2020 жылы - сағатына 661,5 Гкал. 2023 жылда, түрік инвесторы Көкшетауда ЖЭО салуға қызығушылық танытты. Көкшетаудағы жаңа ЖЭО-ның электр қуаты 240 МВт, жылу қуаты – 520 Гкал/сағ. Жобаны қаржыландыру тендерде жеңіп шыққан инвестордың қаражаты есебінен жүзеге асырылады.<ref>{{cite web |title= Түрік инвесторы Көкшетауда ЖЭО салуға қызығушылық танытты |url=https://primeminister.kz/kz/news/turik-investory-kokshetauda-zheo-saluga-kyzygushylyk-tanytty-1903738|access-date=3 January 2023}}</ref> === Электр қуатымен қамтамасыз ету === Қазіргі уақытта Көкшетау қаласында электр қуатын меншікті өңдеуші жоқ. Қаламен тұтынылатын барлық электр энергиясы сатып алынған, осыған байланысты қала және облыс тұтынушылары мерзімінде төлемақы төлемеу салдарынан электр энергия көзін сөндірудің әрдайымғы қоқан-лоққысын көреді. Қазіргі уақытта қалада электр тұтыну деңгейі, әсіресе мәдени-тұрмыстық секторда және өнеркәсіпте жоғарылаудың тұрақты тенденциясы бақыланып отыр. Осыған байланысты электрмен қамтамасыз етудің бар және жаңа жүйелерін қайта жаңарту талап етіледі. === Қаланы санитарлық тазарту === Қазіргі уақытта қатты тұрмыстық қалдықтар және өнеркәсіп кәсіпорындарының өндірістік қоқыстары қаладан 10 км әуежайға жол бойынша орналасқан ҚТҚ полигонына шығарылады. Қалада жоспарлы-жүйелі тазарту халықтың 70% қамтиды. Жобамен жаңа ҚТҚ полигонының құрылысы (жетілдірілген қоқыстар үйіндісі) қарастырылады. Полигон ауданының 0,03 га қоқыстың 1,0 мың тонна оқшаулау нормасында есептік мерзімге 30 га құрайды. == Қаланың құрылу тарихы == ''Көкшетау'' – [[Қазақстан]]ның [[тарих]]ы бай қалаларының бірі. {|class="graytable" style="text-align:center" |+Бұрынғы Көкшетау суреттері<br /><span class="subcaption"></span> |width="25%"|[[Сурет:Eukterion_in_Kokshetau.jpg|180px]] |width="25%"| |width="25%"|[[Сурет:Military_hospital_in_Kokshetau_(Kokchetav),_Kazakhstan.jpg|180px]] |- |1880 жыл: Артқы жағындағы [[Бұқпа тауы]] |Қаланың орталық бөлігі. Көкшетау қаласы. XX ғасыр |1916 жыл: Көкшетаудағы әскери госпиталь |} Маңызды оқиғалар хроникасы: === Ежелгі замандарда === Қазіргі қала орналасқан аумаққа жергілікті халық ежелгі замандарда-ақ қоныс салып, қорғандар тұрғызған; [[Бурабай кеніші]], [[Бурабай (кент)|Бурабай қонысы]]. Көкшетау өңіріне халық ежелгі заманда-ақ қоныстана бастаған. * 6 – 8-ғасырларда [[Түрік қағанаты|Түрік қағандығының]] құрамында, ол ыдырағаннан кейін әр кезеңдерде [[Қимақтар|қимақ]], [[Қыпшақтар|қыпшақ]], т.б. [[Түркілер|түркі тайпаларының]] иеліктерінде болды. * 13 – 15-ғасырларда [[Алтын Орда]] мемлекетінде [[Түркілер|түркі тайпаларының]] өзара сіңісуі нәтижесінде біртұтас этникалық топ – қазіргі қазақ халқы қалыптасты. === Қазақ хандығы === * 1560 – 1564 жылдары [[Қазақ хандығы]] құрылды. * 17-ғасырдың орта тұсында пайда болған [[Жоңғар]] хандығы қазақ халқына үлкен қатер төндірді. Қазақ даласының басқа жерлеріндегі сияқты Көкшетау өлкесінде де жоңғарлармен болған қиян-кескі шайқастарда қазақ батырлары ([[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Сары Қасаболатұлы|Сары]], [[Баян Қасаболатұлы|Баян]], [[Қарасай батыр|Қарасай]], [[Ағынтай батыр|Ағынтай]], [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Олжабай Толыбайұлы|Олжабай]], т.б.) асқан ерлік көрсетті. * 18-ғасырдың 40-жылдарынан бастап ордасын Көкшетауға тіккен [[Абылай хан]] басқарған [[Қазақ хандығы]] өзінің бұрынғы күш-қуатын қалпына келтірді. [[Ресей]], [[Қытай]], [[Ауғанстан|Ауған]] мемлекеттері мен [[Бұхара хандығы|Бұхар]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]], [[Хиуа хандығы|Хиуа]] хандықтары Көкшетаудағы [[Абылай хан|Абылай]] ордасына өз елшілерін жіберіп тұрды. [[Абылай хан]] қайтыс болғаннан кейін Көкшетау жерінде қазақ халқының тарихында үлкен із қалдырған оқиғалар өтті. [[Қазақ хандығы]] тұтастығын жоғалта бастады да, Көкшетау өңірі [[Абылай хан]] әулетінің ([[Уәли хан|Уәли]], [[Кенесары хан|Қасым]], [[Ғұбайдолла Уәлиұлы|Ғұбайдолла]], т.б.) ата қонысына айналды. === Ресей отарлауы: Көкшетау бекінісінің қалануы === * Көкшетау қаласының іргетасы әскери қоныс, Көкшетау сыртқы округінің әкімшілік орталығы ретінде қаланды. Оның ресми ашылуы 1824 жылдың 29 қаңтарында Бурабайда, Көкшетау тауының оңтүстік беткейінде жүзеге асты. * [[1824 жыл|1824]] ж. 30 сәуірде Бұқпаның бөктері, Шағалалының сол қапталындағы Шат шатқалының ішінен (қазіргі ''Көкшетау-Қостанай тас жолымен'') қаладан шыға берістегі [[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]] өзені үстінен өтетін көпірдің тұсы) [[Ресей империясы]]ның шығыстағы шекаралық әскери бекінісінің құрылысы басталды. * [[1824 жыл|1824]] ж. 17 қыркүйекте (жаңа күн санауы бойынша 30 қыркүйекте) [[Ресей империясы]] Сенатының шешімімен Көкшетау бекінісі ({{lang-ru|Кокчета́вская}}) ресми тізімге енгізілді.<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласы 1824 жылы округ ретінде құрылды|url=https://kokshetau.asia/aqmolanews/k-kshetau-alasy-1824-zhyly-okrug-retinde-ryldy/|access-date=6 January 2023}}</ref> * Алайда бірқатар себептерге байланысты бұл жерде қоныс құрылысын жүргізу мүмкін болмады, 1827 жылдың жазында қолайлы орын – Бұқпа тауының етегі, Қопа көлінің жағасында анықталды. * [[1839 жыл|1839]] ж. ''Көкшетауға'' әскери [[гарнизон]]ы әкелініп, казактар станицасы құрылды. * [[1858 жыл|1858]] жылдан бастап қоныстың жанынан мещандық, қалалық бөлігі салына бастады. === Ресей отарлауы: Уездік қала дәрежесінде === * [[1868 жыл|1868]] ж. сыртқы округтер таратылып, Ақмола облысы құрылды. Көкшетау сыртқы округі оған уезд ретінде еніп, ''Көкшетау бекінісі'' оның орталығына айналды. * [[1882 жыл|1882]] ж. жарық көрген ''“[[Сібір]]дегі қалалар мен кенттердің [[экономика]]лық жағдайы”'' деген басылымда мынадай мәліметтер жазылған: “''Көкшетау'' үлкен станица мен соған жалғасқан кенттен тұрады. Станицадағы тұрғындар саны қаладағыдан төрт есе көп. Сондай-ақ, онда шіркеу, көпшілік орындар, уч-ще, жәрмеңкелер мен базар бар. Станицада 300-ге жуық үй, 1800-ден астам адам тұрады. Қалада не бары 60 – 70 үй және 450 мещан мекен етеді. Қалада екі көше ғана болса, станицада жетеу...”. * [[1887 жыл|1887]] ж. ''Көкшетау тұрғыны'' 5 мың адамға жетті. Екі кірпіш зауытында тұрақты 5 – 10 жұмысшы, маусымдық 15 – 20 жұмысшы болды. Шағын арақ-спирт зауыты, шойын құю шеберханасы, 1 бу диірмені мен 20 жел диірмені жұмыс істеді. * [[1895 жыл|1895]] ж. Көкшетау қала мәртебесіне ресми түрде 1895 жылы ие болды. Жалпыресейлік санақ мәліметтері бойынша аталған кезеңде Көкшетауда 5 мың тұрғын өмір сүрді. * [[1898 жыл|1898]] ж. жарық көрген ''“Ресейдегі болыстар мен елді мекендер”'' деген басылымда ''Көкшетау уездік қала'' делініп, “онда 2 мешіт, 1 шіркеу, пошта-телеграф кеңсесі, бастауыш мектеп, 15 орындық аурухана, дәріхана, 2 дәрігер бар” деп жазылған. Үйлердің барлығы да ағаштан қиылып салынатын болған. Соған байланысты ''Көкшетауды'' кезінде ''“ағаш қала”'' деп те атаған. * [[1910 жыл|1910]] ж. шойын құю шеберханасының механигі Захаров қала тұрғындарына тұңғыш рет өз киноаппаратымен дыбыссыз кино көрсетті. * [[1913 жыл|1913]] ж. қаңтарда қала санағы өткізілді. * [[1916 жыл|1916]] ж. ''Көкшетауда'' алғаш рет қуаты 8 кВт/сағ электр станыиясы жұмыс істей бастады. * [[1917 жыл|1917]] ж. Кеңес үкіметі Көкшетау уездінде 1917 жылы желтоқсанда орнады. * [[1917 жыл|1917]] ж. жалпыресейлік санақ мәліметтері бойынша аталған кезеңде Көкшетауда 10 мың тұрғын өмір сүрді. * 19 ғ-дың 60 жылдарынан ''Көкшетау'' қаласының ортасындағы Покров (қазақтар оны Боқырау жәрмеңкесі деп атаған) базарында жәрмеңке өтіп тұрды. Жәрмеңке [[1918 жыл|1918]] жылға дейін жұмыс істеді. === КСРО құрамында === * [[1918 жыл|1918]] жылдың наурызынан Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының ''Көкшетау уездік кеңесі'' [[Бурабай (кент)|Бурабай]] консерві зауытын, Харламовтың сіріңке фабрикасын, ''Көкшетау'' бу диірменін, [[Айдабол спирт зауыты]]н, Бурабайдағы санаторий мен саяжайларды мемлекет меншігіне айналдырып, ''Көкшетаудың'' бүкіл кәсіпорындарын өз қарауына алды. * [[1921 жыл|1921]] ж. 21 ақпанда ''Көкшетау уезінде'' Кеңес үкіметіне қарсы қарулы көтеріліс болды. ''“Есіл бүліншілігі”'' деп аталған бұл бас көтеруді [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл армия]] бөлімшелері күшпен жаныштады. * [[1922 жыл|1922]] ж. Көкшетау – [[Петропавл|Қызылжар]] ([[Петропавл]]овск) темір-жолы (ұзындығы 200 км-ге жуық) іске қосылды. * [[1928 жыл|1928]] ж. әкімшілік реформаларға байланысты уездер таратылып, олардың негізінде аудандар құрылды. Көкшетау уездінен бірнеше аудандар, соның ішінде Көкшетау ауданы құрылды. Көкшетау аудан орталығына айналды. * [[1928 жыл|1928]] ж. элеватор салынды, ағаш өңдейтін және тігін бұйымдары артельдері жұмыс істей бастады. * [[1932 жыл|1932]] - [[1936 жыл|1936]] жылдар аралығында Көкшетау Қарағанды облысы құрамына кірді. * [[1936 жыл|1936]] - [[1944 жыл|1944]] жылдар аралығында Көкшетау Солтүстік Қазақстан облысы құрамына кірді. * [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары қалаға КСРО-ның батыс аумағынан бірнеше зауыттар мен өнеркәсіп орындары көшірілді. Кейін олар қаланың өнеркәсіп кешенінің одан әрі дамуына ықпал етті. ''Көкшетау прибор жасау зауыты'' ([[1917 жыл|1917]] жылға дейін ''Шойын құю цехы'' деп аталған) * [[1942 жыл|1942]] ж. Подольскіден ([[Ресей]]) көшіріліп әкелінген тігін машиналары зауыты қосылғаннан кейін ''Көкшетау'' механикалық зауыты болып аталды. * [[1944 жыл|1944]] жылдың 16 наурызында Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен ''Көкшетау облысы'' құрылып, оның орталығы ''Көкшетау'' қаласы болды.<ref>{{cite web |title= «Шаһарларға саяхат» айдарынан бүгін табиғаты таңғажайып,көрікті де,әсем қала - Көкшетау жайлы деректермен таныстырамыз.|url=https://qazir.kz/article/Qoqshetau_qalasy|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[1954 жыл|1954]] ж. 31 шілдеде ''“Көкшетау қаласын салу және оны көріктендіру туралы”'' Бас жоспар қабылданды. Әуежай ғимараты, темір-жолдар және автовокзалдар салынды. * [[1960 жыл|1960]] - [[1970 жыл|1970]] жылдарға Көкшетауда қалалық инфрақұрылымның жедел өсуі мен дамуы тың және тыңайған жерлерді жаппай игеру сәйкес келді. Аталған жылдары қала қазіргі бет-бейнесіне ене бастады. Осы кезеңде қаланың барлық негізгі нысандары салынды, олардың басым бөлігі: зауыттар, фабрикалар, денсаулық сақтау, мәдениет, білім беру салаларының мекемелері қазіргі уақытта да қызмет етеді. Үй құрылысы белсенді түрде жүргізілді. * [[1989 жыл|1989]] ж. [[19 желтоқсан]]да ''Көкшетау қаласы'' [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың, [[Висконсин]], Уокешо қаласымен бауырлас қала атанды. === Тәуелсіз Қазақстан дәуірі === * [[1993 жыл]]ғы 7 қазан шешім бойынша, орыс тіліндегі атауларды транскрипциялау туралы ҚР Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысы шықты: ұлттық топонимиканы жаңғырту мақсатында қала атауы орыс тілінде Кокчетавтан Көкшетауға болып өзгертілді. * [[1996 жыл]]да Ш.Уәлиханов ат. Көкшетау педагогикалық институты, С.Сәдуақасов ат. ауылшаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институты филиалы негізінде Ш.Уәлиханов ат. Көкшетау мемлекеттік университеті құрылды. * [[1997 жыл|1997]] ж. 3 мамырда ''Қазақстан Республикасы'' Тұңғыш Президентінің Жарлығымен құрамына сол уақытта 16 аудан, 4 қала және 10 қала типтес елдімекен кірген ''Көкшетау облысы'' таратылып, Көкшетау қала облыс орталығы мәртебесінен айырылды және оның аумағы [[Ақмола]] және [[Солтүстік Қазақстан]] облыстарына қосылды, көбісі екі жыл бойы [[Солтүстік Қазақстан]] облысының құрамында болды. * [[1999 жыл|1999]] ж. 8 сәуірде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің Жарлығымен [[Ақмола облысы]]ның орталығы Астана қаласынан Көкшетау қаласына көшірілді: Көкшетау қайтадан облыстық орталық мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web |title= Ақмола облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы|url=https://erulik.kz/region|access-date=6 January 2023}}</ref> == Мемлекеттік бюджет == 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша барлық деңгейдегі бюджеттерге 36 924,6 млн.теңге көлемінде салықтар мен алымдар түсті немесе жоспар-болжамға 105,5%. 2020 жылғы деңгейге қарағанда түсімдер 8644,4 млн. теңгеге азайды. Республикалық бюджетке аударымдар жоспары 100,7%-ға орындалды (15 071,1 млн.теңге). Жергілікті бюджетке 21 853,4 млн. теңге түсті, бұл кезең болжамының 109,0%-ын құрайды.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік–экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> == Экономикасы == 2021 жылдың қаңтар-шілдеде негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 33 074,2 млн. теңге деңгейінде қалыптасты, бұл ретте нақты көлем индексі 93,5%-ы құрады. 2021 жылғы 1 тамыз жағдайы бойынша жұмыс істеп тұрған шағын орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 16 687 бірлікті құрады, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 8,0%-ға жоғары. Көкшетау қаласының шағын бизнес саласындағы жұмыс істеп тұрған және жаңадан құрылған кәсіпорындарында жыл басынан бері 673 жаңа жұмыс орны құрылды. Барлық өткізу арналары бойынша бөлшек сауда тауар айналымының көлемі 85 923,0 млн.теңгені немесе өткен жылдың көрсеткішіне 100,2% құрады. 2021 жылғы қаңтар-шілдеде ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 1 666,2 млн. теңгені құрады, нақты көлем индексі 127,5% құрады.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> === Сауда === Басқа қалалар сияқты Көкшетаудың да тіршілігінде базар саудасы, сауда үйлері үлкен рөл атқарады. Қарақұрым жұрттың көпшілігі күнін «Орталық базар» айналасындағы «Рио», «Рубин», «Армада» сияқты сауда орындарынан бастап орталықтағы ЦУМ-да өткізеді.<ref>{{cite web |title= Арқаның кербез сұлу Көкшетауы...|url= https://aikyn.kz/153907/arkanyn-kerbez-sulu-kokshetauy/|access-date=5 January 2023}}</ref> === Экономикалық қызмет === Көкшетау қаласы аумағында экономикалық қызметтің салааралық құрылымын қайта ұйымдастыру ұсынылып отыр, соның ішінде: ғылымның, білім берудің, мәдениет пен жоғары технологиялық өнеркәсіптің рөлін сақтау; өндірістік, іскерлік және әлеуметтік инфрақұрылымдардың, қызмет көрсету салаларын, туризм мен рекреацияның дамуын ынталандыру; экологиялық қауіпті және ресурстарды қажет ететін өндірістерді тарату, қайта ұйымдастыру. Материалдық өндіріс салаларының қайта құрылымдалуын жүзеге асыру ғылымды қажет ететін және ресурстарды сақтайтын технологиялар пайдасына ұсынылып отыр. Көкшетау қаласының облыстық маңызы бар қала мәртебесін сақтау және ғылыми-техникалық, білім беру, мәдени, әлеуметтік, өндірістік және инфрақұрылымдық әлеуетін, облыстық және республикалық маңызы бар рыноктық инфрақұрылымдар институттарының желісін қарқынды дамыту көзделіп отыр. Экономиканың мемлекеттік және жеке меншік секторларының, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың одан әрі тиімді үйлесімі мен өзара қатынасы жоспарланып отыр. Бас жоспармен аумақтардың экологиялық қауіпсіздігін көтеріп, қала құрылысы әлеуетін қаланы дамыту мүддесінде аса тиімді пайдалану мақсаты бар өндірістік аумақтарды қайта ұйымдастыру ұсынылып отыр. Болашақта Көкшетау қаласы - шағын бизнес орталықтарының қалыптасқан желілерімен туризм орталығы, жоғары қонақ үй, мейрамхана және ауылшаруашылық, машинақұрылыстық өнімдері, жеңіл және тағамдық өнеркәсіп тауарларының халықаралық көрме өткізу үшін көрмелік кешендері ретінде қарастырылады. Көкшетау қаласын дамытудың мақсаты барлық әлеуметтік проблемалардың шешіміне байланысты сенімді инженерлік-көліктік инфрақұрылыммен орнықты және бәсекеге қабілетті қалыптастыру болып табылады. === Өнеркәсіп саласы === Көкшетау — Қазақстанның маңызды экономика орталықтарының бірі. Қазір қалада 2 мыңнан астам түрлі меншіктегі әртүрлі өнеркәсіп жұмыс жасайды. Олардың кейбіреулері белсенді қызмет атқарады және қала ішінде, сонымен қатар Қазақстанның сыртында үлкен беделге ие. Қалада жекеменшік кафе, дүкен, шаштараз, бөлімшелер жұмыс жасайды. Қазақстанның ірі банкілерінің филиалдары қызмет атқарады. 1941 жылы Көкшетауға эвакуациямен Подольск іс машиналарын шығару зауытының жұмысшылары мен құрал-жабдықтары тиелген эшелон келді. Ол қалада жұмыс істеп тұрған механика зауытына келіп орналасты да, бірден әскери-корғаныс өнімдерін шығаруға кірісті. 2005 жылы Көкшетау қаласында облыстық статистикалық басқармасы деректері бойынша 120, соның ішінде орташа және ірі 24 және кіші 96 (50 - адамнан кем емес қызметкерлер санымен) қолданыстағы өнеркәсіп кәсіпорны есептелді. 2004 жылы өнеркәсіптік өнімнің көлемі 11846,8 млн. теңгені құрды. Сала қызметкерлерінің саны 7,72 мың адамды құрды. Орташа және ірі кәсіпорындар үлесіне 9376,9 млн. теңге немесе көлемнің 79% келеді. Саланың валдық өнім көлемі 2010 жылы 32 млрд. теңге шамасын құрайды, бұл бастапқы жылдың деңгейін 3 есе жоғарылатады. 2010 жылы жұмыс орны саны 11 мың астам құрайды, бұл бастапқы жылдан 4 мың орынға артық. Көкшетау қаласында тамақ және жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, металл өңдеу, химия өндірісі, металл емес бұйымдар өндіру, картон мен қағаз өндіру кәсіпорындары, жылу, электр энергиясын, газ және су тарату мекемелері бар. ''Көкшетау қаласындағы'' ірі өнеркәсіп кәсіпорындары: алтын өндіретін “Васильков алтын” бірлескен кәсіпорны, оттектік тыныс алу аппараты, салмақ өлшеу техникасы, су шығынын есептеуіш аспабы, авиация техникасы агрегаттары мен тораптарын жасайтын “Тыныс” акционерлік қоғамы, әуе-ғарыш техникасындағы тіршілікті қамтамасыз ету жүйесіне арналған агрегаттарды өндіретін “Наука-Восток” акционерлік қоғамы.<ref>{{cite web |title= Көкшетау қаласының тарихы|url= http://sc0019.kokshetau.aqmoedu.kz/content/istoriya-goroda|access-date=3 January 2023}}</ref> Қалада ауыл-шаруашылық шикізаттарын өңдейтін кәсіпорындар желісі жақсы дамыған. Мысалы, ет комбинаты, май өнімдерін шығару зауыты, астық қабылдау пункті, сусындар шығаратын, жеңіл өнеркәсіп (тігін және тоқыма өнімдері) кәсіпорындары және фарфор бұйымдарын шығаратын зауыт жұмыс істейді. 1993 жылы 25 қарашада Көкшетауда айырбастау пункттері жұмысын бастады. Қалада 4,5 мың шағын кәсіпорын бар. Шағын бизнес 19,5 мың адамды жұмыспен қамтыған ([[2001 жыл|2001]] ж.). Өнеркәсіп секторында 2021 жылғы қаңтар-шілде бойынша өнеркәсіп өнімі өндірісінің көлемі 124 507,5 млн.теңгені құрады, нақты көлем индексі 188,4%. Жалпы өнеркәсіп бойынша нәтижелерді қалыптастыруға өңдеу өнеркәсібі барынша әсер етеді. Өнеркәсіп өндірісі құрылымында ең көп үлес алатын өңдеу өнеркәсібінде (83,6%) 2021 жылдың қаңтар- шілдеде 104 100,9 млн. теңге сомасына өнім өндірілді.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> {| class="standard" style="text-align:center" |- ! Салалар ! Кәсіпорындар |- | [[Машина жасау]] және метал қорыту | [[АО «КАМАЗ — Инжиниринг»]] | [[АО «Тыныс»]] |- | [[Тау-кен өнеркәсібі]] | «[[Васильков алтын|Алтынтау Көкшетау]]» АҚ |- | Жеңіл өнеркәсіп | [[ТОО «Новопэк»]]. |- | Құрылыс материалдарының өнеркәсібі | [[ТОО «Енки»]]. |- | Азық-түлік өнеркәсібі | [[ТОО «МПЗ БИЖАН»]] | [[Көкшетау минерал су|«Көкшетау минералды сулары» АҚ]]. |} === Таратылған кәсіпорындар === 1960-1970 жылдары ескі, қайта жабдықталған және жаңа өнеркәсіп кәсіпорындары іске қосылды. Радиозауыт, Васильков кен-байыту комбинаты және т.б. жұмыс істей бастады. 1997 жылы экономикалық қиындықтарға байланысты қаланың ертеден келе жатқан прибор жасау зауыты (КПЖЗ) өз жұмысын тоқтатты. == Телекоммуникация жүйесі == === Стационарлық байланыс === Көкшетау телефон нөмірлері 6 саннан тұрады. Қала коды — 7162. Қаладағы стационарлық байланыстың негізгі операторы — «Қазақтелеком» Ақмола бөлімшесі.<ref>{{cite web |title= Ақмола облысының байланыс және коммуникациялар салаларының жағдайы|url=https://kazatu.edu.kz/assets/i/science/sf15-tele-109.pdf|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетаудың телекоммуникациялық жүйесінің негізін жалпы сыйымдылығы 30 мың нөмірлі АТС-тер құрайды. 2005 жылғы 01 қаңтарға Көкшетау қаласының телефон желісі 42,634 нөмір жалпы құрастырылған сыйымдылығы он жеті телефон стансаларымен ұсынылған. Қаланың абонент желісін одан әрі де телефон канализациясында магистралдық кабель салумен шкафтық жүйеде салу ұсынылады. Жобамен жаңа тұрғын үй-азаматтық құрылыс аудандары бағыттарында қосымша кабелді канализацияның құрылғысы және телефон кабелді канализацияға байланыстың әуе желілерін кезең кезеңмен салудың қажеттілігі белгіленеді. Телекоммуникация қызметтерін қанағаттандыру мен кеңейту үшін бар телекоммуникациялық желілерді кезең кезеңмен жаңарту ұсынылады, мұнда телефондардың телефон тығыздылығын (100 тұрғынға) 35 бірінші кезекте қабылдау. === Ұялы байланыс=== * 1999 жылы — Көкшетауда ұялы байланыс пайда болды. Е. Әуелбеков көшесі бойындағы типография ғимаратында «К – Mobile» компаниясының өкілдігі орналасты. * 2000 жылы — ЖШС «Көкше-байланыс» қалада «Kcell» ұялы байланысы өкілдігін ашты. == Көкшетау қаласының ескерткіштері == Көкшетау қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. * [[Шоқан Уәлиханов ескерткіші (Көкшетау)|Шоқан Уәлиханов ескерткіші]] - ескерткіштің авторлары - мүсінші Т. Досмағамбетов, сәулетші К. Абдалиев.<ref>{{cite web|title=Ш. Ш. Уәлиханов ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-sh-sh-ualihanovu/|access-date=3 January 2023}}</ref> * 1991 ж. XIX ғасырдың белгілі ақындары Біржан сал мен Ақан сері ескерткіштері ашылды. Авторлары – сәулетші А. Қайнарбаев, мүсінші Т. Досмағамбетов. Ақан сері ескерткіш портреттік кескіндерді өңдей отырып, риалистік мәнерде шешілген. Ақан сері шапанмен, тақиямен және етікпен, домбырасымен отырған күйде бейнеленген. Мүсінші жаңа ән шығару алдындағы ойға шому күйін жеткізген. Ақан сері 1913 жылы қыркүйек айында қайтыс болды. Ақан сері өмірінің соңына өшпес үлкен мұра қалдырды. Оның «Сырымбет», «Мақпал», «Қараторғай», «Алтыбасар», «Құлагер» және басқа да әндерін халық әлі күнгі дейін айтып жүр.<ref>{{cite web|title=Ақан сері ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-akanu-serje/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Абылай хан ескерткіші]] - 1999 жылы Көкшетау қаласы Ақмола облысының орталығы болды. Осы жылдары Көкшетау қаласының орталық алаңында Абылай ханға ескерткіш орнату туралы шешім қабылданды. Ескерткіш Көкшетау қаласының орталық алаңында орналасқан. Ашылу салтанатына 1999 ж. 5 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Абылай ханның жерленген жер - Түркістаннан Қожа Ахмет Яссауи кесенесінен әкелінген жерді қойды. 1999 жылы 5 қарашада Абылай ханның ескерткішінің ашылу салтанатында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев: “ Абылай –біздің ұрпақтарымыз үшін- алып күш. Бұл есіммен қазақ халқының мемлекеті мен тәуелсіздігі тығыз байланыста болып келеді, ал Қазақстанда алғашқы болып Абылай ханға арналған ескерткіштің ашылуы- тарихи әділеттілік болып саналады” деп атады. Аталмыш ескерткіштің авторы - Ю.Д. Баймукашев және сәулетші Т.М. Жұмағалиев. Ақсақалдардың айтуынша, автор бейбітшілік, даналық және халықтардың бірілігін бейнелеген. Басы жоғары көтеріңкі, бір қолы бүйіріне таянып тұр, екінші қолы тізесінде. Биікке көтерілген төбесінді қанатын жайған лашын бар үш қосылған діңгектен құралған «өмір ағаш» халықтың бірлігін бейнелейді. 2000 жылдар Абылайхан алаңы аты берілген сәулеттік кешені- Көкшетау қаласы тұрғындарының демалатын орын болып саналады. Қазіргі таңда бір де бір мерекелік іс-шара Абылай хан ескерткішінің алдына гүл шоқтарын қоюмен өткізілмейді, ескерткіш алдында гүлзарлар мен газондар, әрі қарай фонтанмен жалғасады. Монументі қызықтап көру үшін қала қонақтар мен жастар келеді. Орталық алаң - міндетті жас жұбайлардың орны болып саналады, өйткені неке рәсімінен кейін, барлығы осы алаңға келіп Абылай ханға құрмет көрсетеді.<ref>{{cite web|title= Абылай хан ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-abylaj-hana/|access-date=3 January 2023}}</ref> * «Ананың ақ тілегі» - монументалды-скульптуралық композициясы 2001 жылы Қазақстан Республикасының Тәуілсіздігінің 10 жылдығына арнап қойылды. Қолын жоғары көтеріп, түрегеп тұрған әйелдің ана бейнесі вокзалға қарап, Көкшетау жеріне келгендерге ақ батасын беген кейіпте бейнеленген. «Ананын ак тiлегi» монументальді мүсіннің авторлары Ленин және комсомол, сәулет сыйлығының лауреаты, СССР суретшілер Одағының мүшесі, Қазақстан Республикасының сәулетшілер Одағының мүшесі - Ж.К. Молдабаев, сәулетшілер Т.М. Жұмағалиев пен А.Ш. Шаяхметов.<ref>{{cite web|title= «Ананың ақ тілегі» монументалды-скульптуралық композициясы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/monumentalno-skulpturnaja-kompozicija-anany-a-tilegi/|access-date=3 January 2023}}</ref> Ескерткіштің жалпы биіктігі-13,9 м., мүсіннің биіктігі - 4,45 м., тастұғырдың төменгі диаметрі - 9 м. құрайды. Мүсіннің материалы- қоладан жасалған, тастұғыры алюкобондпен қапталған. * [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинге]] арналған 3 ескерткіш бар. * Ұлы Отан соғысының мемориалы - күміс бес бұрышты жұлдыз және қолында төмен туы бар солдат бейнесі өлгендерді еске алды. Мемориал 1977 жылы қарашада ашылды. Жақын жерде-Мәңгілік алау және Ақмола облысының 47 тумасы, Кеңес Одағының Батырлары. Жыл сайын 9 мамыр мен 22 маусымда қала тұрғындары қайтыс болғандарды еске алу үшін гүлдер қалдырады.<ref>{{cite web|title=Кеңес Одағы Батырларының Аллеясы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/alleja-geroev-sovetskogo-sojuza/|access-date=3 January 2023}}</ref> * Кеңес одағының батыры М. Ғабдуллин ескерткіші - Ескерткіштің ашылуы жазушының 100-жылдығына және Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына арнайы ашылды. Авторы: мүсінші - Ермеков Т.Т. Ескерткіште майдангер-жазушы майданнан жаңа келген, өзінің халқы үшін еңбектенетін күш–қуатты, қолына кітап ұстап тұрған жас жазушының суреті бейнеленген. Ескерткіш қоладан жасалған, биіктігі - 3,5 метр, куртиндік граниттен жасалған тұғырда орнатылған, биіктігі 2,4 метр. Айналасында (гүлзарлар мен орындықтар) орнатылған. Ескерткіш құрылысының бастамашысы: Ақмола облысының қоғамы мен әкімшілігі.<ref>{{cite web|title=Кеңес одағының батыры М. Ғабдуллин ескерткіші|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/pamjatnik-geroja-sovetskogo-sojuza-m-gabdullina/|access-date=3 January 2023}}</ref> == Қалада қарауға тұрарлық жерлер == * [[Абылай хан алаңы (Көкшетау)|Абылай хан алаңы]] * Тәуелсіздік алаңы {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Қаланың көрікті орындары |width="20%"|[[Сурет:Кокшетау.jpg|орта|250px]] |- | Абылай-хан алаңы |} == Транспорт == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудағы қала транспортының түрлері |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_traffic_interchange_in_May_2016.jpg|center|135px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau_airport.jpg|center|195px]] |width="20%"|[[Сурет:Kokshetau-1_Railway_Station_(Kokshetau,_Akmola_Region,_Kazakhstan).jpg|center|195px]] |- | Көкшетау маңындағы жол айрығы. Қаланың кіре берістегі көрінісі. |[[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] қаланың солтүстік-шығысқа қарай 12.5 шақырым қашықта орналасқан. | Көкшетау вокзал маңы ауданы |} Көкшетау қаласы — автомобиль, әуе және темір жолдарының ірі торабы. Бас жоспарда сыртқы көлік жүйесінің дамуы (әуе, теміржол, су, автомобиль және құбыр) және қалалық көше-жол желісінің құрылыстары мен жаңа құрылыс нысандарын салу және қалпына келтіру, көлік жолдарының, көпірлер мен қала көлігінің дамуы бойынша өткізілетін іс-шаралар көрсетілген. === [[Сурет:Aircraft Airport ecomo.svg|50px]] Әуежай === {{Толық мақала|Көкшетау Халықаралық Әуежайы}} Қала маңында ұшып-қону жолдары бар әуежай кешені орналасқан. Халықаралық Көкшетау әуежайы ({{lang-en|Kokshetau International Airport}}) — Көкшетау қаласында орналасқан [[әуежай]]. 1945 жылы салынған. Ол Көкшетау орталығынан солтүстік-шығысқа қарай 12.5 шақырым қашықта, [[Ақкөл (Зеренді ауданы)|Ақкөл]] ауылы мен А-13 автожолының арасында орналасқан. 2018 жылы әуежай 21,427 жолаушыға қызмет көрсеткен (2017 жылмен салыстырғанда 2.7%-тік кему). Көкшетау әуежайы халықаралық әуежай мәртебесіне ие, барлық халықаралық талаптарға және ICAO 1 санатына сәйкес келеді. Қазіргі уақытта көптеген жылдардан бері ұйымдастырылған хабарламалар: [[Алматы]] мен [[Ақтау]].<ref>{{cite web |title= Қазақстанның 20 әуежайынан қандай рейстер қолжетімді|url=https://kaz.tengritravel.kz/my-country/kazakstannyin-20-auejayyinan-kanday-reyster-koljetmd-327576/|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау әуежайында "ашық аспан" режимі қолданылды.<ref>{{cite web |title= Қазақстанда "ашық аспан" режимі ұзартыла ма?|url=https://kaz.tengritravel.kz/my-country/kazakstanda-ashyik-aspan-rejim-uzartyila-ma-346941/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Көкшетау көшелері === Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының көше атауларын өзгерту туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08BA000082|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының көше атауларын өзгерту туралы|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09BA000106|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау - көшелері толық қазақшаланған Қазақстандағы бірінші қала.<ref>{{cite web|title=Көкшетау - көшелері толық қазақшаланған Қазақстандағы бірінші қала|url=https://halyq-uni.kz/news/8742-kokshetau-kazakstandagy-kosheleri-tolyk-kazakshalangan-1-kala-boldy/|access-date=3 January 2023}}</ref> Қазіргі таңда Көкшетау қаласында 250 жуық көше бар. Көше-жол желілерін дамыту жоспарында Горький, Ғабдуллин, Мир, Әуелбеков, Ақан сері және тағы басқа көшелерін одан әрі абаттандыру және жолды кеңейту ұсынылып отыр. Әуезов көшесін шығыс бағытында темір жол сызықтары арқылы ұсынылған айналма магистралына дейін тесіп шығу керек, "Сұңқар" шағын ауданы жанындағы Ғабдуллин көшесін Уәлиханов көшесі қиылысына дейін және одан әрі Чкалов көшесі бойынша оңтүстік айналма жолына дейін жалғастыру керек. === [[Сурет:Motorway Sign Black.png|36px]] Автокөлік; такси === ''Көкшетау қаласындағы'' автомобиль жолдарының ұзындығы 267 км. Жүк тасымалының басым бөлігін автомобиль көлігі атқарады. Шоссе жолдарының ірі торабы. Қаланың негізгі автокөлік магистральдері: * [[File:CH-Hinweissignal-Autobahn.svg|15px]] '''А-1''': [[Астана]] — [[Петропавл]] трассасы өтеді. * '''А-13''' (бұрынғы '''Р393'''): Көкшетау — Кішкенекөл — Бидайық — [[Ресей]] шегарасы — [[Омбы]] бағыты * '''P-11''': Көкшетау — [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] ([[Қостанай]]ға дейінгі '''M-36''' трассасына қосылады, [[Челябі]]ге шығады). * '''P-12''': Көкшетау — [[Атбасар]] * Айналып өтетін жол === [[Сурет:Bahn aus Zusatzzeichen 1024-15 A.png|45px]] Теміржол көлігі === {{Толық мақала|Көкшетау-1 стансасы}} Көкшетау теміржол вокзалы — [[Ақмола облысы]]сының әкімшілік қаласында орналасқан [[Қазақстан темір жолы]]ның Көкшетау аймағының теміржол вокзалы.<ref>{{cite web |title= Көкшетау станcасының теміржол вокзалының жұмыскерлерімен кездесу|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/departament-kkbtu-na-transporte/press/news/details/195757?lang=kk|access-date=3 January 2023}}</ref> Көкшетау қаласы Орта Сібір теміржол магистралы, сонымен қатар Транс-Қазақстан, Петропавл-Астана-Қарағанды теміржолы кесіп өтеді. Көкшетау үшін темір жол көлігінің маңызы өте зор. Темір-жол магистралі ''Көкшетауды'' Ресейдің сібір облыстарын және Қазақстанның Темір [[Алматы]], [[Астана]], [[Қостанай]], [[Петропавл]], [[Павлодар]], [[Қарағанды]] сияқты ірі қалаларымен байланыстырады. Көкшетау қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. === [[Сурет:Bus stop symbol.svg|45px]] Автобустар === Жол жүру құны - 80 тенге. 1998 жылда «СейНұр» ЖШС фирмасы құрылды. === Автобекет === Көкшетауда бір автобекет бар. == Денсаулық сақтау мекемелері == Қаладағы денсаулық сақтау мекемелерінің жалпы саны 34. 17 емдеу-сауықтыру мекемесі, 13 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, жедел көмек станциясы жұмыс істейді. Мемлекеттік емес денсаулық сақтау секторында 1 емхана, 1 аурухана, 48 дәріхана бар. Көкшетау қаласының денсаулық сақтау саласының маңдай алды мекемелері: Ақмола облыстық ауруханасы, қалалық аурухана, туберкулезге қарсы, психоневрологиялық, наркологиялық, тері-венерологиялық диспансерлері, Қан орталығы, ЖҚТБ-ға қарсы күрес және алдын алу бойынша орталық.<ref>{{cite web |title=Аурухана туралы|url=https://amob.kz/kk/urukh-n-tur-ly/biz-tur-ly|access-date=03 January 2023}}</ref> Жекеменшік медициналық мекемелер жүйесі әрекет етеді. 1992 жылы, Пролетарская (қазіргі Ақана-сері) көшесінде Облыстық тері-венерологиялық диспансер жаңа ғимарат алды. 1993 жылда, “Болашақ” балаларды қайта оңалту орталығына Горький көшесі (қазіргі Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы) бойында 100 орындық ғимарат бөлінді. 1995 жылы, Көкшетауда медициналық-әлеуметтік мекеме - 75 мүгедек баланың тәулік бойы тұрақты тұруына арналған Көкшетау балалар психоневрологиялық диспансері ашылды. {| class="wikitable" |- ! Авиценна Көкшетау !! Виамедис Көкшетау |- | || |} == Оқу орындары == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудың оқу орындары |width="20%"|[[Сурет:One_of_the_first_schools_in_Kokshetau,_Akmola_Region.jpg|center|200px]] |- | Көкшетаудағы алғашқы мектептердің бірі. |} Жалпы білім беру мекемелерінің желісі Көкшетауда 78 білім беру ұйымы бар, оның ішінде: 24 жалпы орта білім беру мектебі (күндізгі), 1 негізгі жалпы білім беру мектебі, 48 мектепке дейінгі ұйым (27 мемлекеттік балабақша, 4 шағын орталық (3 мемлекеттік және 1 жеке), 17 жеке меншік балабақша), "Мейірім" балаларды түзету дамыту орталығы және 5 балаларға қосымша білім беру мекемесі ("Әулет" мектептен тыс жұмыс орталығы, "Балалар музыка мектебі" МКҚК. "Балалар көркемөнер мектебі" МКҚК. "Көкшетау дарыны" еңбекке баулу оқу кәсіпорыны, дарынды балаларды дамыту орталығы. Жалпы білім беретін мектептердегі оқушылар саны 26,446 оқушыны құрайды. Мектепке дейінгі тәрбиемен 1 жастан 6 жасқа дейінгі 7,487 бала қамтылған, бұл 63,3%, 3 жастан 6 жасқа дейін – 100% немесе 6,976 қамтылған бала (01.10 жағдай бойынша жылына 1 рет есептеледі.). Білім беру процессі екі ауысымдық және үш ауысымдық режимде жүзеге асырылады. Қаланың барлық мектептері компьютерлендірілген, интернет желісіне қол жеткізе алады. === Жоғары оқу орындары === Ақмола облысында 4 жоғары оқу орны жұмыс істейді (Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті, жеке меншік А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті, Гуманитарлық-техникалық академия және Төтенше жағдайлар министрлігінің Мәлік Ғабдуллин атындағы азаматтық қорғау академиясы. Барлығы Көкшетау қаласында орналасқан), онда 885-ке жуық профессорлар мен оқытушылар еңбек етеді, 12 мыңнан астам студент білім алады.<ref>{{cite web |title=ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі өңірлік жоғары оқу орындарын жаңғыртуға басымдық береді — С. Нұрбек|url=https://primeminister.kz/kz/news/reviews/mon-rk-udelyaet-pervostepennoe-znachenie-modernizacii-regionalnyh-vuzov-s-nurbek-3192636|access-date=4 January 2023}}</ref> Негізгі жоғарғы оқу орындары: * [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] атындағы [[Көкшетау мемлекеттік университеті]] - өңіріміздегі 45 жылдан астам көне тарихы бар Қазақстан Республикасындағы алдыңғы қатарлы, оқу нарығында беделді орны бар оқу орындарының бірі. Университет, әлемдік білім стандартына сай, жоғары білікті мамандар даярлайды.<ref>{{cite web |title= Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi - Негізгі ақпарат|url=https://univision.kz/kk/univ/73-sh-ualihanov-atyndafy-kokshetau-universiteti/|access-date=3 January 2023}}</ref> Қазіргі уақытта университет құрамында күндізгі бөлімді оқытатын сегіз факультеті, сырттай оқыту факультеті, [[аспирантура]] мен магистратура, ғылыми-зерттеу зертханалары, Мемлекеттік тілді оқыту, инновациялық технологиялар және біліктілікті жетілдіру орталығы, Халықаралық алтаистика мен түркология орталығы, редакциялық-баспа бөлімі, компьтерлік технологиялар және телекоммуникациялар орталығы, мұражайлар мен кітапханасы және тағы басқа құрылымдық бөлімдері бар ірі ғылыми-оқу-өндірістік кешен болып табылады. Бүгінгі күні университетте бакалавриат бойынша 45 мамандықта сегіз мыңнан астам студент білім алуда. Сапалы маман дайындау мақсатында университетте қосарлы оқыту жүйесі, менеджмент сапасының жүйесі, ''«Platonus»'' автоматтандырылған ақпараттық басқару жүйесі қосылған. * Абай Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті — 2000 жылы құрылды және студенттер қабылдауды бастады.<ref>{{cite web |title=Абай Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті|url=https://univision.kz/kk/univ/74-abay-myrzahmetov-atyndafy-kokshetau-universiteti/|access-date=3 January 2023}}</ref> * ҚР ТЖМ Көкшетау техникалық институты * Бірқатар мемлекеттік емес ЖОО қызмет етеді. 1993 жылы тұңғыш мемлекеттік емес университетке (қазіргі “Көкше” академиясы, ректор Ж.Қасымов) студенттер қабылданып, қазақ лицейі және фольклорлық-этнографиялық театр-студиясымен біріге отыра эксперименталды оқу кешенін құрды. === Мектепке дейінгі мекемелер === * Мектепке дейінгі бірнеше [[Ясли – балабақша|балалар бақшасы]] бар. 1999 жылы, желтоқсанда «Көкшетаусельстрой №2» трестінің «Аққу» ведомствалық балабақшасы пайдалануға берілді. === Мектептегі білім === * Жалпы білім беретін 34 [[мектеп]] бар. * Көкшетау болашақ сарайы - студенттерге өнер, спорт, ғылым, технология және IT саласындағы қабілеттері мен дарындарын дамытуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |title= Көкшетау болашақ сарайы|url=https://bolashaqsaraiy.kz|access-date=3 January 2023}}</ref> * Назарбаев Зияткерлік мектебі Қазақстан Республикасы Үкіметінің жарлығы бойынша «Тұңғыш Президенттің 20 интеллектуалды мектебі» жобасының аясында, 2009 жылы Көкшетау қаласында физика-математика бағытындағы мектеп ашылды. Көкшетау Физика-математикалық бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің бірінші басшысы – Абдильдина Жанар Нұрбапашевна. 2012 жылы 10 тамызда, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ақмола облысына жұмыс сапары аясында, Физика-математика бағытындағы Зияткерлік Мектепті қарап шықты. Көкшетау қаласының зерек балаларын математика, физика, информатиканың терең оқытумен қатар оқушыларға өз бетімен ғылыми ойлануды, Қазақстандық қоғамның Зияткерлiк элитасының бәсекеге түсе алатындай және өзін қазіргі заманда iске асыратындай болуына көмектесу. Қазақстан Республикасының зияткер элитасын тәрбиелеу. Көкшетау қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің ерекшелігі - физика-математика пәндерін тереңдетіп оқыту.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласындағы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі|url=https://www.nis.edu.kz/kz/schools/nis-kok/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Колледждері === Көкшетауда істейтіндер: * "АРНА" Көкшетау жоғары колледж мекемесі<ref>{{cite web |title=«Арна» Көкшетау Жоғары колледжі|url=http://pt0015.kokshetau.aqmoedu.kz|access-date=3 January 2023}}</ref> * Ақан сері атындағы жоғары мәдениет колледжі<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласы, Ақан сері атындағы жоғары мәдениет колледжі|url=https://vkkas.edu.kz|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Колледж туралы ақпарат|url=https://college.snation.kz/kz/akm/college/11340/about|access-date=6 January 2023}}</ref> * 1993 жылы автомеханикалық және механикалық техникум негізінде жаңа оқу орны – политехникалық колледж құрылды. == Архитектура және қаланың көз тартар жерлері == Көкшетаудың архитектуралық «маржаны» – ол қаланың қақ төрінде орналасқан Науан Хазірет мешіті мен Қопа көлінің жағалауынан орын тепкен Воскресения Христова кафедаральды соборы. Көкшетау қаласының қала құрылысы дамуының негізгі бағыттары қаланың тарихи-мәдени мұрасын сақтауды және қайта өңдеуді қамтамасыз етуі тиіс. Сәулет ескерткіштері мен құнды құрылыс салудың көпшілігі қаланың жеке келбетін айқындайтын қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Бульварлар мен гүл бақтары түрінде ескерткіштер орналасқан аумақтар үлкен тарихи және қала құрылысы құндылығын білдіреді. Олар сақтауды, қалпына келтіруді және абаттандыруды талап етеді. Іргелес төбелермен Қопа көлі сақтауды қажет ететін қалаға ашық жеке келбет беретін теңдесіз табиғи қоршау болып табылады. Қылшақты өзені арнасын қайта жаңартумен және тазалаумен Қопа көлі жағалау алқабына айрықша назар аударылған. Бас жоспармен қала маңы орман саябақтарына шығумен жасыл бульварлармен болашақта өзара байланыстыруды қажет ететін қаланың оңтүстік бөлігі төбелерінің аумақтарында ормансаябақ аймақтарын ұйымдастыру қарастырылды. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетаудың архитектурасы |width="20%"|[[Сурет:Old_and_New_-_Architecture_of_Kokshetau.jpg|center|200px]] |width="20%"|[[Сурет:Architecture_of_Kokshetau.jpg|center|200px]] |width="20%"|[[Сурет:Architecture_of_the_city_of_Kokshetau_in_May_2016.jpg|center|200px]] |- | Көкшетаудың тарихи орталығының көрінісі | Көкшетау орталығындағы тарихи ғимарат (1904) | Қаланың типтік шағын ауданы |} == Мәдениеті == Қаланың мәдениет ұйымдарының мемлекеттік желісі 15 мекемеден тұрады, оның ішінде: 12 кітапхана, 1 тілдерді оқыту орталығы, "Көкше" МҮ, "Достар"МҮ. Ағымдағы жылдың басынан бөлімнің жұмыс жоспарына сәйкес 1 971 іс-шара өткізіліп, оған 987,6 мың адам қатысты.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> === Кітапханалар === Қалалық ақпараттық кiтапхана жүйесi мәдениеттiк қоғамның маңызды бiр саласы болып табылады. Қазiргi кезде кiтапхана жүйесiнде 12 филиал оқырмандарға қызмет көрсетедi, кiтапханалар арнайы бағыттар бойынша және кiтапхана жанындағы аудандарға қызмет көрсете бастады<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының Қалалық ақпараттық кiтапхана жүйесi|url=http://gibs.kokshe.kz/page/read/Gorodskaya_informacionno__bibliotechnaya_sistema_goroda_Kokshetau.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Қалалық ақпараттық кітапханалар жүйесі |url=http://culture-kokshetau.kz/page/read/Gorodskaya_informacionnobibliotechnaya_s.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref>: * «Қалалық ақпараттық кітапханалар жүйесі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі (Гастелло көшесі, 13а) * 12 [[кітапхана]] (оның ішінде көпшілікке арналған [[Ақмола облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы|М.Жұмабаев атындағы Ақмола облысының әмбебап ғылыми кітапханасы]])<ref>{{cite web |title=Мағжан Жұмабаев атындағы Ақмола облыстық кітапханасына – 75 жыл|url=https://aqmolanews.kz/kk/2021/02/15/мағжан-жұмабаев-атындағы-ақмола-облы/|access-date=03 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=«Көкшетау қаласының мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі» мемлекеттік мекемесіне қарасты мекемелер мен кәсіпорындардың тізімі|url=http://culture-kokshetau.kz/page/read/Organizacii.html?lang=kz|access-date=05 January 2023}}</ref> * 2000 жылда Көкшетау қаласында Бауыржан Момышұлы көшесі, 55 мекен жайында тұңғыш қазақ кітапханасы ашылды. * Орталық қалалық үлгілі кітапхана (Гастелло көшесі, 13а) * Орталық қалалық балалар және жасөспірімдер үлгілі кітапханасы (Момышұлы көшесі, 41) * Застанциондық қалалық үлгілі кітапханасы (Станционный п. Маяковский көшесі, 49) * Краснояр үлгілі кітапханасы (Красный Яр с., Cоветская көшесі, 5) * Станциондық қалалық үлгілі кітапханасы (Первомайская көшесі, 3) * «Достар» МС жанындағы қалалық үлгілі кітапхана (Сүлейменов көшесі, 10) * Арнайы қалалық үлгілі кітапхана (Қанай би көшесі, 37) * Бірлік қалалық үлгілі кітапханасы (Солтүстік өндірістік аймақ 1 өткел №25) * «Салтанат» сарайы жанындағы қалалық үлгілі кітапхана (М. Әуезова көшесі 119/1) * Электрондық қалалық кітапхана (Потанина көшесі, 53) * Балалар кітапханасы (Ж. Сайн көшесі, 28) === Архивтер === * Ақмола облыстық мемлекеттік архиві – ғылыми-құжаттық мекеме. 1924 ж. ұйымдастырылған.<ref>{{cite web |title=Ақмола облысының мемлекеттік архиві|url=https://obl-archive.akmo.gov.kz/?lang=kz|access-date=03 January 2023}}</ref> * Көкшетау қаласының мемлекеттiк архивi<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының мемлекеттiк архивi|url=http://kokshetau-archive.akmo.gov.kz|access-date=03 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласы мемлекеттік мұрағатының қызметі тарихы туралы ақпарат|url=http://kokshetau-archive.akmo.gov.kz/page/read/Informaciya_ob_istorii_sozdaniya_Gosudarstvennogo_arhiva_g._Kokshetau.html|access-date=03 January 2023}}</ref> === Мәдени орталықтары === 2021 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша Көкшетаудағы этномәдени бірлестіктер<ref>{{cite web|title=2021 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша этномәдени бірлестіктер туралы мәлімет|url=https://ddakmo.kz/10310-2/information-about-ethnocultural-associations-of-akmola-region-as-of-2021/|access-date=4 January 2023}}</ref> : * «Ақмола облысының «Қазақ тілі мен мәдениеті» ҚБ * «Ақмола облысының Орыс қауымдастығы» ҚБ * «Чуваш этномәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының татарлар және башқұрттар бірлестігі»ҚБ * «Чинсон» кәріс мәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысы поляктарының бірлестігі» ҚБ * «Ақмола облысының «Вайнах» шешен-ингуш қоғамы» ҚБ * «Ақмола облысының «Wiedergeburt» немістер қоғамы» ҚБ * «Ақмола облысының өзбек ұлттық-мәдени орталығы» ҚБ * «БАРИ» армян мәдени орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының қазақ-түрік мәдениеті мен достығын дамыту орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының «Хатиква» еврей мәдениет орталығы» ҚБ * «Санги-Кабуд» тәжік ұлттық-мәдени орталығы» ҚБ * «Қазақстан халқы Ақмола ассамблеясы жанындағы «Рідний кут» украин этномәдени орталығы» ҚБ * «Көкшетау татар мәдениет орталығы» ҚБ * «Ақмола облысы Әзербайжан мәдени орталығы» ҚБ * «Исток» славян мәдениеті орталығы» ҚБ * «Ақмола облысының «Арарат» армян мәдени орталығы» ҚБ * Ақмола облысы бойынша «Әзербайжандар қауымдастығы» РҚБ филиалы * «Қазақстанның орыс, славян және казак ұйымдарының қауымдастығы» ЗТБ Ақмола облыстық филиалы * «Дала өлкесі казактары» өңірлік қоғамдық бірлестіктің Ақмола филиалы * «Лад» республикалық славян қозғалысы» қоғамдық бірлестігінің Көкшетау филиалы * «Лад» облыстық мәдени-ағарту және қоғамдық-саяси славян орталығы» ҚБ * «Истоки» славян мәдени-ағарту орталығы» қоғамдық бірлестігі * «Дала өлкесі казактары» өңірлік қоғамдық бірлестіктің Көкшетау филиалы * «Қазақстанның орыс қауымы» қоғамдық бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы * «Қамқор-Хэсэд Полина орталығы» республикалық еврей қайырымдылық қоғамдық бірлестігінің Көкшетау қаласындағы филиалы * «Ақмола облысындағы «Масис» Қазақстандық армян қоғамы» республикалық қоғамдық бірлестігінің филиалы * «Қазақ Өзбек диаспорасы» Республикалық қоғамдық бірлестігі * «Барбанг» күрдттер ассоциациясы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің Ақмола облыстық филиалы * «Сібір казактарының Ақмола бөлімі» ҚБ === Театрлар мен филармониялар === Театрлық қойылымдар, танымдық-ойын-сауық бағдарламалары, конкурстар өткізілді. * [[Үкілі Ыбырай|Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы]] атындағы [[Көкшетау филармониясы|Ақмола облыстық филармониясы]] – концерттік-сахналық мәдени мекеме.<ref>{{cite web|title=Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы атындағы Ақмола облыстық филармониясы|url=https://ticketon.kz/kz/place/akmolinskaya-oblastnaya-filarmoniya-im-u-ybyraya|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов|Шахмет Құсайынов]] атындағы [[Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облысының қазақ музыкалық-драмалық театры|Ақмола облысының қазақ музыкалық-драмалық театры]] (1996 жылда өз жұмысын бастады).<ref>{{cite web|title=Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры|url=http://madeniportal.kz/article/261|access-date=3 January 2023}}</ref> Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры 1996 жылы 6 наурыз күні [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]]тың «Ақан сері - Ақтоқты» спектаклімен шымылдығын ашқан болатын.<ref>{{cite web|title=Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыкалық драма театрын ашуға Алматыдағы Т.Жүргенов атындағы өнер академиясының бір топ жас түлегі сеп болған |url=https://sputnik.kz/20190316/Shakhmet-Kusayynov-atyndagy-kazak-muzykalyk-drama-teatry-9582331.html|access-date=3 January 2023}}</ref> *''"Көкшетау"'' мәдениет сарайы – қалалық және облыстық масштабтағы барлық қоғамдық-саяси шаралар өтетін Ақмола облысының басты мәдениет орталығы. Көкшетау мәдениет сарайы 1970 жылдан бастап жұмыс істейді. 2001 жылы қайта құру жүргізілді, сарайдың жалпы ауданы 4822 м2 құрады. Сарайда 4 зал жабдықталған: көрермен залы (600 орындық), көрме залы, би және балет залы.<ref>{{cite web|title=Көкшетау мәдениет сарайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/dk-kokshetau/|access-date=3 January 2023}}</ref> * [[Ақмола облыстық орыс драма театры]] - 1977 жылы құрылды. 1977 жылдың 28 қазанында алғашқы театр маусымы жарияланды. Көрермендер пiкiрiне театрдың басты режиссерi, ҚР еңбек сiңiрген өнер қайраткерi Куклинский Яков Аронұлының қойылымында Л.Славинның «Интервенция» спектаклi ұсынылды. Я.А. Куклинский — Карпенко — Карого атындағы Киев ГИТИС –нiң түлегi, мүдделестер тобымен бiрге Қостанайдан Көкшетауға келiп, орыс драма театрын құрды. Я.А. Куклинский 20 жыл бойы (1977—1997 ж.) театрдың ауысымсыз көркемдiк жетекшiсi болып қызмет еттi.<ref>{{cite web|title=Ақмола облысы мәдениет Басқармасы жанындағы «Ақмола облыстық орыс драма театры» МКҚК|url=http://akmol-drama.kz/page/read/Istoriya_teatra.html|access-date=3 January 2023}}</ref> * Ақмола облыстық халық шығармашылық және мәдени демалыс орталығы *''"Достар"'' мәдениет сарайы - қаланың жас мәдениет мекемелерінің бірі. Мекеме қалалық маңызы бар ресми мемлекеттік мерекелерді өткізу мәселесінде базистік болып табылады. Ғимарат 1981 жылы “Ақ бидай” Мәдениет үйі ретінде пайдалануға берілді. 1995 жылы Мәдениет үйі негізінде Ақмола облысындағы алғашқы қазақ драма театры құрылды. “Достар” мәдениет сарайының негізгі қызметі халықтың мәдени бос уақытын қамтамасыз ету, бұқаралық іс-шараларды өткізу, мәдени-ағарту қызметін жүзеге асыру, көркемөнерпаздар, көркем шығармашылықты дамыту болып табылады.<ref>{{cite web|title=“Достар” мәдениет сарайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/достар/|access-date=3 January 2023}}</ref> *''"Истоки"'' мәдениет үйі *''"Көкше"'' мәдениет үйі === Кинотеатрлар === * «Юность» (2014 жылы ғимарат Көкшетау қаласындағы «Әдебиет және өнер» мұражайына берілді). Жұмыс істеп тұрған кинотеатрлар: * «Синема-Әлем» — 2 кинозал, 430 орынға арналған кинотеатры. Ол кеңес үкіметінен қалған, бүгінде күрделі жөндеуден өткен заманауи 21 наурызда 1963 жылы негізі қаланған бұрынғы «Дружба» кинотеатрының қайтадан жаңғыртылуы нәтижесінде 2005 жылда жаңа «Синема-Алем» кинотеатры ашылды.<ref>{{cite web|title=“Cinema Alem” Кинотеатры|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/cinema-alem/|access-date=3 January 2023}}</ref> === Фестивальдар === 2006 жылдың қыркүйек айында қалада ”Көкшетау достарын шақырады“ атты бірінші халықаралық фольклорлық фестиваль өтті. Фестивальге [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Қалмақстан]], [[Татарстан]], [[Чувашия]] және Тюмень қаласының шығармашылық ұжымдары қатысты. === Мұражайлар мен көркем галереялар === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетау мұражайлары |width="20%"|[[Сурет:Акмолинский_областной_историческо-краеведческий_музей,_2.jpg|center|170px]] |- | Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы |} * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы – ғылыми-мәдени мекеме. (қазақ және орыс тілдерінде экскурсиялар жүргізіледі). 1920 жылдан бастап жұмыс істейді.<ref>{{cite web |title=Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі|url=https://akmomuzey.kz/kz/pages/o-muzee.html|access-date=03 January 2023}}</ref> * [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы]] (2000 жылы Чапаев көшесі (қазіргі Қанай би), 32 мекенжайында орналасқан бұрынғы В.В.Куйбышев мемориалдық музейінің негізінде Көкшетау қаласының тарихы мұражайы құрылды). Музей қаланың көне тарихи бөлігінде орналасқан. Нақ осы жерде, Бұқпа жотасы баурайы мен Қопа көлі жағалауында XIX ғасырдың бірінші ширегінде Көкшетаудың іргетасы қаланған. Бөлек орналасқан бірқатар ғимараттардан тұратын музей кешені бүгінгі күні ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы жергілікті ағаш сәулеті үлгісі ретінде ''Республикалық маңызы бар тарих ескерткіштерінің'' қатарына жатады.<ref>{{cite web |title= Көне ғимараттар. Көкшетау қаласының тарихы музейі|url= https://e-history.kz/kz/news/show/2788|access-date=03 January 2023}}</ref> * Көкшетау қаласындағы «Әдебиет және өнер» мұражайы (қазақ және орыс тілдерінде экскурсиялар жүргізіледі). 1883-1885 жылдары қаланың мещендық бөлігіне қоғамдық-сауда орын үшін аумақ бөлінді. Басты алаңда саудагерлер мен мещендердың дүкендері, олардың арасында тоқыма, мата және басқа да кооперативтік және тұтынушы дүкендер болған. Ғимаратты 19 ғасырдың 80-ші жылдары саудагер Устин Игнатьевич Коротков салған. Бұл сауда үйі болды. Онда: «Шамсудинов және К» сауда үйі, «Коротков И.Ю» серіктестігі, «Зингер компаниясы» орналасты. Содан кейін 1934 жылы осы ғимаратта алғашқы «Юность» кинотеатры болды.<ref>{{cite web |title=«Шамсудинов және К» сауда үйлерінің бұрынғы ғимараты|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/torgovyj-dom-shamsudinov-i-k/|access-date=03 January 2023}}</ref> * Кеңес Одағының Батыры, жазушы, академик Мәлік Ғабдуллин мұражайы (1995 ж. 4 қыркүйекте ашылды).<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласының мұражайлары|url=https://el.kz/content-12196_7854/|access-date=03 January 2023}}</ref> Мұражай Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетiнiң 07.05.1993 жылға қарасты № 465 қаулысына сәйкес және 1995 жылдың 4-қыркүйегiне қарасты № 1-39 Көкшетау облысы әкiмiнiң жарлығына байланысты Батыр атамыздың 80-жылдығына орай ашылды. 2004 жылы 116 жыл болған мұражайдың ескi ғимараты пайдалануға жарамсыз деп танылды. Ақмола облысы әкiмдiгi мұражай ғимаратын қайта салу жөнiнде шешiм қабылдады. 2005 жылдың 19 тамызында жаңа мұражайдың салтанатты түрде ашылуына сол кезде Ақмола облысында қызмет бабымен iс-сапарда болған Республикамыздың Президентi Н. Ә. Назарбаев қатысты. Елбасы М. Ғабдуллин ескерткiшiне гүл шоқтарын қойып, Батыр аруағына тағзым еттi. «Мәлiк Ғабдуллин музейi» МКМ қызметiнiң негiзгi мақсаты — Кеңес Одағының Батыры, академик, қоғам қайраткерi М. Ғабдуллиннiң тұлғасы арқылы өскелең ұрпаққа Отан қорғау жауапкершiлiгiн ұқтыру, батыр бабаларымыздың ерлiк дәстүрiн насихаттау, этнопедагогикалық бағыттағы насихат жұмыстарын жандандыру арқылы жаңа қазақстандық патриотизмдi қалыптастыру.<ref>{{cite web |title=Мәлік Ғабдуллин атындағы мұражайы|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/muzej-malika-gabdullina/|access-date=03 January 2023}}</ref> == Демалыс орындары == Көкшетау қаласы жыл өткен сайын халықаралық туризм орталықтарының біріне айналуға ұмтылған қазіргі заман қаласының қайталанбас көркіне ие болуда. === Қаланың рекреациялық инфрақұрылымы === Қаланың рекреациялық инфрақұрылымының дамуы тарихи-мәдени мұра әлеуетін пайдаланатын және осы аймақтағы тарихи мұра және табиғи әлеуетті сақтау, жаңғырту және қаржылық мәселелерін түбегейлі шешуге қабілетті әдемі теңдессіз бар жаңа тиімді экономика секторы ретінде туризм, спорт және белсенді демалыс индустриясын қалыптастыруға бағытталған. Қаланың рекреациялық инфрақұрылымының дамуы тарихи-мәдени мұра әлеуетін пайдаланатын және осы аймақтағы тарихи мұра және табиғи әлеуетті сақтау, жаңғырту және қаржылық мәселелерін түбегейлі шешуге қабілетті әдемі теңдессіз бар жаңа тиімді экономика секторы ретінде туризм, спорт және белсенді демалыс индустриясын қалыптастыруға бағытталған. === Қопа жағажайлары === Облыс орталығының еліміздің өзге қалаларынан басты ерекшелігі қаланы айнадай жалтыраған Қопа көлі қоршап тұр. * Қазақстан мен Ресейдің өңіраралық ынтымақтастық форумы аясында салынған нысанның бірі – бүгінгі күні қала тұрғындары мен қонақтарының демалып, серуендейтін сүйікті орны Қопа көлінің жағажайы. Суға түсіп, күнге қыздырынып, көңіл сергітер жағажайдың ашылуы қала халқына жаңа бір тыныс болды. Ұзындығы 1,5 шақырым аумақты алып жатқан жағажайда амфитеатр, балалар мен спорт алаңдары, велосипед жолдары бар.<ref>{{cite web |title=Келбеті көз сүйсіндірер Көкшетаудың көрікті орындары қандай – фоторепортаж|url=https://www.inform.kz/kz/kelbeti-koz-suysindirer-kokshetaudyn-korikti-oryndary-kanday-fotoreportazh_a3854937|access-date=3 January 2023}}</ref> 2022 жылда Қопа көлінің Назарбаев даңғылы бойындағы жағалауына мемлекет қайраткері Кәкімбек Салықовтың есімі берілді.<ref>{{cite web |title=Назарбаевтың есімін алып тастайды деген ақпарат жалған, Көкшетауда ондай жағалау жоқ - әкімдік|url=https://www.inform.kz/kz/nazarbaevtyn-esimin-alyp-tastaydy-degen-akparat-zhalgan-kokshetauda-onday-zhagalau-zhok-akimdik_a3985655|access-date=3 January 2023}}</ref> * 2022 жылда 16 маусым күні Көкшетау қаласы Қопа көлінің жағасындағы жаңа тегін жеке жағажай ашылды.<ref>{{cite web |title=Көкшетау қаласында тегін жеке жағажай ашылды |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/241207-kokshetau-kalasynda-tegin-zheke-zhagazhay-ashyldy|access-date=3 January 2023}}</ref> === Саябақтары === * Көкшетау қала саябағы (Демалыс паркі) * «Алаш арыстары» саябағы<ref>{{cite web |title=Көкшетаудың көшелерінің 98 пайызы қазақшаланды|url=https://taulik.kz/koekshetawdyng-koeshelerining-98-pajyzy-qazaqshalandy/|access-date=3 January 2023}}</ref> ("Кеңес үкіметін орнатқан күресушілер" саябағы) * «Жақып Омаров» саябағы (Шахмет Құсайынов атындағы қазақ драма театры алаңындағы саябақ) == Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ) == Қалада дамыған телекоммуникация жүйесі бар. === Ақпарттық агенттіктері === * «Көкшетау – Азия» === Газет-журналдары === * Қазақ тiлiндегi '''[[Арқа ажары]]'''<ref>{{cite web |title=Ғасыр жасаған «Арқа ажары» газеті|url=https://old.elorda.info/kk/news/view/9972-gasyr-zhasagan-arqa-azhary|access-date=3 January 2023}}</ref> * '''[[Көкшетау (қалалық газет)|Көкшетау]]''' * '''[[Акмолинская Правда|Ақмола шындығы]]''' — 1939 жылдан бері шығарылып келе жатқан орыс тілді газет. * '''[[Бұқпа]]''' * '''[[Степной маяк|Дала шамшырағы]]''' * Риск-Бизнес (1993 жылдың 26 қаңтарда жарнамалық газетінің бірінші нөмірі жарыққа шықты). * Көкшетау бүгін * Көкше дидары * Экологиялық жаршы * Алау * Денсаулық жаршысы * Жер шоқтығы * Шұғыла Көкшетау * Сүйікті қала (2006 жылдың 5 қыркүйекте жаңа апталық газетінің бірінші нөмірі жарық көрді). === Телеарналары (Телевизия) === Көкшетауда [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, [[Жетінші арна]] т.б. арналар жұмыс жасайды. * «Қазақстан – Көкшетау» — Ақмола облысының өңірлік телеарнасы.<ref>{{cite web |title= Телеарна туралы|url=https://kokshetv.kz/kz/about|access-date=3 January 2023}}</ref> === Радио === Көкшетауда 101,0 [[Қазақ радиосы]], 102,0 Русское радио Азия, 102,5 Авторадио Казахстан, 103,7 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 104,2 Европа+ Казахстан, 105,7 NS радиосы, 106,5 Радио Дача т.б. жұмыс жасайды. {| class="mw-collapsible standard mw-collapsed" !colspan=5|Радиостанциялар |- |- bgcolor="#e2e6f3" | <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'>№ || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'>Жиілік || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Атауы||<div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Форматы || <div style='text-align: center;'><span style='color: BLACK'> Холдингы |- style="background:#d6e5af" |1 || 101,0 МГц || [[Қазақ радиосы]] || сөйлесу радиосы ||АО РТРК «Қазақстан» |- |2 || 102,0 МГц || Русское Радио Азия || орыс хиттер || FM—Продакшн |- |3 || 102,5 МГц || Қазақстан авторадиосы || әр жылдардағы музыкалық хиттер || |- style="background:#d6e5af" |4 || 103,7 МГц || [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]] || || АО РТРК «Қазақстан» |- |5 || 104,2 МГц || Еуропа плюс Қазақстан || шетелдік хиттер || FM—Продакшн |- |6 || 104,8 МГц || Энерджи FM || қазіргі жастар музыкасы || |- |7 || 105,7 МГц || NS радиосы || заманауи хиттер радиосы || ТРК «NS радиосы — Ұлттық Желі» |- |8 || 106,5 МГц || Дача радиосы || 80-90 жылдардағы әндер || ООО «Крутой Медиа» |- |9 || 107,0 МГц || Халық радиосы || || |- |} == Спорты == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Көкшетау спорт нысандары |width="20%"|[[Сурет:Кокшетау,_стадион_"Окжетпес"._Начало_матча_"Окжетпес"_-_"Тобол"_(25.06.2005).jpg|ортаға|200px]] |- | [[Оқжетпес (стадион)|«Оқжетпес» орталық стадионы]] |} Қалада дене шынықтыру және спорт саласы жақсы жолға қойылған. Дене шынықтырумен және спортпен шұғылдану үшін қалада 315 спорт нысаны жұмыс істейді, оның ішінде: 2 стадион ("Оқжетпес" және "Айсұлу"), 1 "Бурабай" Спорт сарайы, 8 спорт кешені, 5 жүзу бассейні, 18 ату тирі, 1 шаңғы базасы, 2 жеңіл атлетика манежі, 81 спорт залы, 139 жазық құрылыс, 17 хоккей корты, 7 теннис корты, 1 ипподром, 33 салынған спорт залы. Есепті кезеңде жалпы 19 681 адамды қамтитын 53 спорттық-бұқаралық іс-шара өткізілді.<ref>{{cite web |title= 2021 жылдың қаңтар-шілде бойынша Көкшетау қаласының әлеуметтік –экономикалық дамуының нәтижелері туралы анықтама|url= http://econom-kokshetau.akmo.gov.kz/page/read/Spravka_ob_itogah_socialnoekonomicheskogo_razvitiya__goroda_Kokshetau_za_yanvariyul_2021_goda.html?lang=kz|access-date=8 February 2023}}</ref> Футбол мен шайбалы хоккей — қаладағы ең танымал спорт түрлері. Бірқатар белгілі спортшылар, әлем және Олимпиада чемпиондары қаламен байланысты. «Бурабай» спорт кешені хоккейден Қазақстан чемпионатында өнер көрсететін «Арлан Көкшетау» шайбалы хоккей клубының үй аренасы болып табылады. Арлан көкшетаулық хоккейшілер 2017/2018 жылғы маусымда Қазақстан чемпионы атанды. Сондай-ақ «Арлан Көкшетау» ойыншылары 2018/2019 маусымында IIHF Құрлықтық Кубогын жеңіп алған Қазақстанның алғашқы командасы болды. Қалада қысқы спорт түрлеріне арналған мұз айдыны бар. * ''Бурабай спорт-сарайы'' – Ақмола облысы аумағындағы ең ірі спорттық мәдениет орталығы болып табылады. Спорт сарайы 2007 жылы ашылды. Құрылыстың жалпы ауданы-1050 м2. Мұнда 1500 көрерменге арналған мінбесі бар Мұз аренасы орналасқан, ол концерттер, салтанатты жиналыстар өткізу үшін өзгертіледі, 50 метрлік бассейн, тренажер залы, жекпе-жек залы, үстел теннисін ойнауға арналған бөлме, сондай-ақ зияткерлік ойындар орталығы. Мұз аренасында жаппай коньки тебу жыл бойы, күндіз және кешке дейін өтеді. Спорт сарайында кәсіби әртістердің шоу-бағдарламалары мен мұздағы цирк нөмірлері бар қойылымдары өткізіледі.<ref>{{cite web |title=Бурабай спорт сарайы Ақмола облысы аумағындағы ең ірі спорттық мәдениет орталығы|url= https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/ds-burabaj/|access-date=3 January 2023}}</ref> * ''Көкшетау теннис орталығы'' – қазіргі заманғы кәсіби хард жабыны бар 3 жабық теннис корты. 3 заманауи кәсіби хард жабыны бар ашық аспан астындағы корт (мамырдан қыркүйекке дейін жұмыс істейді).<ref>{{cite web |title=Көкшетау теннис орталығы|url= https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/теннисный-центр/|access-date=3 January 2023}}</ref> * '' БЖСМ “Триатлон”'' – ​Көкшетау триатлон мектебі 2003 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ол үлкен спорт кешенінің базасында орналасқан, 25 метрлік жүзу бассейні, спорт және жаттығу залы, велобаза және шеберхана бар. Мектепте білікті жаттықтырушы-оқытушылар жұмыс істейді. Ай сайын жүзу, ҚПО және минитриатлон бойынша спорттық іс-шаралар өткізіледі. Ұжым тек балалармен және жасөспірімдермен жұмыс істеп қана қоймай, халықпен жұмыс жүргізеді, негізгі бағыты – спорт түрлері мен салауатты өмір салтын сауықтыру және танымал ету.<ref>{{cite web |title=БЖСМ “Триатлон”|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/дюсш-триатлон/|access-date=3 January 2023}}</ref> {| class="wikitable" align="center" |- |+Көкшетау қаласының спорт клубтары |- ! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Клуб атауы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Спорт түрі !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Ағымдағы лига !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Құрылған жылы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Стадионы !! scope="col" style="background:gold; color:navy;"| Чемпиондар |- |'''Арлан-Көкшетау (хоккей клубы)''' |[[Шайбалы хоккей]] |[[Шайбалы хоккейден Қазақстан чемпионаты]] |{{center|2009}} |“Бурабай” спорт кешені (1500) |{{center|1 рет}} {{center|2017/2018}} |- |'''[[Оқжетпес (футбол клубы)]]''' |[[Футбол]] |[[Қазақстан Премьер Лигасы]] (ҚПЛ) |{{center|1957}} |[[Оқжетпес (стадион)|«Оқжетпес» стадионы]] |{{center|0}} |- |} == Көкшетау мәдениетте == * Көкшетауда 1890 жылдары болған этнограф және публицист [[Григорий Николаевич Потанин]] белгіледі. * [[Марина Ивановна Цветаева]]ның кіші сіңлісі ақын Анастасия Ивановна Цветаева Көкшетау қаласында 1966 жылы бірнеше ай тұрып, «Жастық және кәрілік» (1967; «Көкшетау» бірінші басылымында) повестін жазып шыққан. Кейін бұл повесть «Естеліктер» сериясымен «Менің Сібірім» жинағында жарық көрген.<ref>{{cite web |title= «Анастасия Цветаева - Көкшетауда» атты дөңгелек үстел|url= https://assembly.kz/news/anastasiya-tsvetaeva-k-kshetauda-atty-d-gelek-stel/|access-date=16 January 2023}}</ref> Анастасия Цветаеваның Көкшетаудағы өміріне арналған экспозиция [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы]]нда ашылған болатын.<ref>{{cite web |title= “BOOKPArnas” ашық әдеби клубы|url= https://museum-kokshetau.kz/muzejd-dostary/|access-date=16 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Цветаева алауы – 2022|url= https://museum-kokshetau.kz/2022/10/27/cvetaeva-alauy-2022/|access-date=3 January 2023}}</ref> == Халықаралық қызметі == Көкшетауда 1 туыстас қала және 1 серіктесі бар. === [[Бауырлас қала]]лары === * {{Ту|АҚШ}} Уокешо, [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары]] (АҚШ) ([[19 желтоқсан]] [[1989 жыл|1989]] жылдан бастап). Совет уақытында әр қаланың шетелде орналасқан бауырлас қаласы болды. Көкшетау қаласының шетелдік бауырласы болып 1989 жылы Американың Уокешо қаласы аталды. Комитеттің бірінші президенті Джейк Дьюкс – Көкшетау қаласының құрметті азаматы. Қалалар арасында студенттермен алмасу үнемі жүргізіліп отырған. Медицина басты бағыт болған. Олар көптеген қазақстандық баланы құтқаруға көмектесті.<ref>{{cite web |title=Мәдени серуен: Көкшетау қаласы тарихының музейі|url=https://e-history.kz/kz/news/show/836|access-date=3 January 2023}}</ref> === Серіктестер === * {{Ту|Ресей}} [[Красноярск]], Красноярск өлкесі, [[Ресей]] ([[25 тамыз]] [[2022 жыл|2022]] жылдан бастап.) == Қала суреттері == == Тағы қараңыз == {{Commonscat|Kokshetau}} * [[Қазақстан қалалары]] * [[Целиноград наразылығы]] * [[Көкшетау қалалық әкімдігі]] * [[Көкшетау облысы]] * [[Көкшетау қыраты]] * [[Көкшетау тауы]] * [[Көкшетау ұлттық паркі]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы]] * [[Көкшетау-1 стансасы]] * [[Көкшетау (қалалық газет)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының ресми сайты] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-kokshetau?lang=kk Көкшетау қаласының мәслихатының ресми сайты] * [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=53.286461&lon=69.381237&z=13&m=w Көкшетау] ''wikimapia.org'' {{Қазақстан қалалары}} {{Ақмола облысы}} {{Көкшетау қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Көкшетау]] d3y1ukcqbj286fz26oe3sxkdwl1fr25 0 14248 3692447 3658536 2026-11-06T10:02:57Z Кабылбек Алихан 188060 Бірыңғай мүшелердің арасына үтір қойылады. 3692447 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Мадрид |шынайы атауы = {{lang-es|Madrid}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Gran Vía (Madrid) 1.jpg{{!}}Gran Vía | photo1b = Plaza Mayor de Madrid 06.jpg{{!}}Plaza Mayor | photo2a = Azca-Skyline-271112.jpg{{!}}AZCA & CBTAde | photo3a = Madrid May 2014-45a.jpg | photo3b = Palaciorealycatedraldelaalmudena.jpg{{!}}Royal Palace and Almudena Cathedral | spacing = 2 | border = 0 | color = #F2F2F2 | size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Madrid.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 3|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинция |аймағы = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі аймақ = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = Қауым |қауым = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі қауым = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Алькальд |басшысы = Хосе Луис Мартинес-Альмейда |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = X ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 607 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 667 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 3&nbsp;273&nbsp;049<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)]</ref> |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = 8653,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[испандар]] |конфессионалдық құрамы = [[католицизм|католиктер]] |этнохороним = мадридтік |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = +34 91 |пошта индексі = |пошта индекстері = 28001-28080 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Madrid |сайты = http://www.munimadrid.es/ |сайт тілі = es }} '''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}} {{IPA|[maˈðɾið]}}) — [[Испания]]ның елордасы, аттас провинция мен автономдық қоғамдастық орталығы. Испанияның ең ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Қала [[Пиреней түбегі]]нде орналасқан. Муниципалитет Ареа-Метрополитан ауданында шоғырланған. Елдің ірі экономикалық, саяси және мадени орталығы Мадрид болып табылады. Халық саны - 3,273 млн тұрғын (2016). Үлкен Мадридтің шоғырлану ауданы 1,2 мың км² . Қаланың ауданы 607 км² және 21 әкімшілік аудан қосылады. Мадрид – өзен жағалауынан тыс орналасқан көне жалғыз астана. Ірі көлік түйіні (темір жол, шапшаң тас жолдар, әлемдегі ең ірі әуежайлар). Ол Еуропада үшінші ең үлкен қала. Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. == География == Мадрид Испанияның ортасында, теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан. Әр жыл сайын бұрынғы Кастилияның тарихи облысына қарасты Мансанарес шағын теңізі ағып өтеді. Қаланың солтүстік-батыс аймағында Пеньялара заңғар нүктесімен Сьерра-де-Гуадаррама тау алабы (2430 м) көтеріліп тұрады. == Климаты == Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. Әдетте қар басу жыл сайын болып тұрады, кейде қысы ерекше қарлы болады. Қаңтар айының орташа температурасы 5-6&nbsp;°C, ал маусымдық темпаратурасы 25-26&nbsp;°C құрайды. Орташа жылдық жаңбыр түсуі 400 мм құрайды. == Халқы, тілі, діні, == Елімізде елорданың тұрғындары тұрғысынан бірінші орынды иеленеді, бұл негізінен иммигранттарға байланысты. Қазіргі уақытта қалада шамамен 3 миллион адам бар. Мемлекеттік тіл - [[Испан тілі|испан тілі]], оған қосымша қаланың халқы [[Каталан тілі|каталан]], гали, [[Баск тілі|баск]], сондай-ақ мигранттардың тілдері - [[Араб тілі|араб]] және т.б. қолданылады. Халықтың көпшілігі [[Католицизм|католиктер]] болып табылады. == Тарихы == [[Сурет:Sculpture "The Bear and the Strawberry Tree" by Antonio Navarro.JPG|left|thumb|150px|«Аю және құлпынай ағаш» мүсіні]] Мансанарес өзенінің жағалауында Археологиялық қазбалар Мадридте маңында адамның пайда Төменгі палеолит (шамамен 100 мың жыл бұрын) дәуірінде тиесілі екенін көрсетеді. Алайда Мадридтің қала ретінде айтылуы кейінірек пайда болады. Қалада Леонтяндар мен Кастильяндардан Толедоға деген көзқарасты қорғау үшін Кордова Әмірі Мұхаммед I негізделген<ref>[http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html История Мадрида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412060224/http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html |date=2009-04-12 }}</ref>. Қала Магрит қаласындағы бекініс айналасында өсті, оның есебі 932-ге жетті. «Алцазба» бекінісі салынып, тұрғын үй кварталдарынан бөлініп алынды - «медина». Reconquista кезінде, 1085 жылы Мадрид королі Альфонсо VI жеңіп алды. [[Сурет:Palacio Real de Madrid - 13.jpg|thumb|200px|Патша сарайы]] негізінен арабтар мен испандықтардың қарым-қатынаста болулары (патшасы II Филипп орнына [[Вальядолид]] патшалығының астанасы жасалған) 1561 жылға дейін қаланың даму, содан кейін әлемде өмір сүріп, содан кейін шайқасты. [[1570 жыл]]дан бастап 1670 жылға дейінгі кезеңдегі ең қарқынды дамып келе жатқан заманға сай қала. XVI ғасырдың соңына дейін Мадридте 50 000 адам, Хабсбургтағы король Шарль В-да билік басында екі есе көп болды. Патшаның IV Филипп қаласында төртінші қалалық қабырға салынған. XVIII ғасырдың басында испан тәжі Бурбоналарға ауысты. Кезде [[V Филипп]] [[1734 жыл]]ы Алькасар (оның лабиринт әйгілі) ескі сарай өртеніп жерде жаңа патша сарайының (Паласио Жылжымайтын) құрылысы басталды. Король Чарльз III Мадридтің астында шынайы еуропалық астанасы болды. Мұндай Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вильянуэва ретінде сәулетшілер шақырылды, және басқалар жетілдіру жұмыстары жүргізілді :. асфальт және жанып көшелерін, жаңғыртылған су құбырлары. Қала жаңа классикалық көріністі сатып алды. Алайда қаланың өсуі тоқтады. 1808 жылы қаланы француздар басып алды (Наполеонның шабуылы). 2 мамыр, 1808 Француз патша VII Фердинанд құлатуға және көтерілістерге Патша Джозеф Бонапарттың жарияланғаннан кейін қатал басқыншыларының арқылы басылуы, бұрқ ете түсті. Бұл эпизод (бүлікшілердің түсірілімі) [[Франсиско Гойя|Гойаның]] ең танымал кенептерінің бірінде көрінеді. Екі жылдан кейін 1808-1814 жылдары испан революциясына енген босату соғысы басталды. Кейіннен Мадридтің дамуы Патша VII Фердинанд мен Патшайым Искалла II-ға көп көңіл бөлді. II Изабелла астында қаланың жылдам өсуі болды, оған байланысты барлық қалалық қақпалар жойылды. Әлі күнге дейін тек Toledo қақпасы (фрагменті) және Алкала қақпалары ғана аман қалды. Қаланы елеулі қайта құру XIX соңында - ХХ ғасырдың басында орын алған. Ескі учаскеде жаңа, кең көшелер мен бульварлар салынып, Art Nouveau стилінде көптеген ғимараттар салынды (арт-нуво). 1936 жылы азаматтық соғыс кезінде қала қорғаушысы [[Франсиско Франко]] басшылығымен ұлтшылдардан (фалангтардан) республиканцы болды. [[1939 жыл]]ы наурызда гарнизон капитуляцияға ұшырады. Көптеген тарихи ғимараттар бүлінген, экономика көптеген қиындықтарды бастан кешкен. Сонымен қатар, бірнеше ірі сәулет жобалары - Триумфальдық арка, Монклоа ауданындағы әуе күштері штаб-пәтері және тағы басқалары іске қосылды. 1950 жылдары Құрама Штаттармен байланыстар дами бастады. Экономиканың өсуі басталды және туризм дамыды. Монтаның Мадрид казармасына қатысты фалангистермен және халық милицияларымен күрес. [[1936 жыл]]ғы 30 шілде [[1975 жыл]]ы Франко қайтыс болғаннан кейін және Торхадағы [[Бурбондар|Бурбондардың]] үшінші қалпына келтірілуінен кейін Патша [[I Хуан Карлос]] көтерілді. Мадридте «movida» деп аталатын қозғалыс басталады - субкультуралардың қарқынды өсуі және кинотеатр мен театрда жаңа сандардың пайда болуы. ХХ ғасырдың 90-шы жылдары екі жаңа көркем мұражай ашылды: София София мұражайы және Тиссен-Борнемисса мұражайы. 2004 жылдың 11 наурызында Мадридте террористтік акт жойылды (бірнеше станцияларда бір мезгілде жарылыс болды). 11-наурыздағы оқиғалар [[Нью-Йорк]]те 11 қыркүйекте лаңкестік әрекеттің еуропалық аналогы деп саналады. Қаланың орталығындағы құрбандарын еске алу құрметіне «Өлі орман» мемориалды ескерткіші орнатылды. == Галерея == <gallery caption="Мадридтың көрнекті тарихи жерлері" gallery mode=packed> Madrid May 2014-34a.jpg|Мадрид патша сарайы Catedral de la Almudena (Madrid) 02.jpg|Альмудена кафедрал Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|Орталық майданы Palacio de Comunicaciones - 47.jpg|Пласа-де-Сибелес майданы, Мадрид Әкімдік Prado Museum, Madrid.jpg|Прадо мұражайы </gallery> [[Сурет:Panorama de Madrid desde el parque de San Isidro.JPG|thumb|1000px|Мадрид панорамасы, сол жактан: [[Куатро-Торрес]] («Төрт мұнара»), [[Torre de Madrid]] (Мадрид биік мунара), [[Edificio España]] («Испания» ғимараты), [[Torre Picasso]] (Пикассо биік мунара), орталығында ашық Патша сарайы, оң жағында Альмудена кафедрал]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{geo-stub}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Мадрид]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] 6tv0q7si7ipgtsvgb9pt9n8zswol4hk 3692449 3692447 2026-11-06T10:04:29Z Кабылбек Алихан 188060 Сөздің жазылуы қате. 3692449 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Мадрид |шынайы атауы = {{lang-es|Madrid}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Gran Vía (Madrid) 1.jpg{{!}}Gran Vía | photo1b = Plaza Mayor de Madrid 06.jpg{{!}}Plaza Mayor | photo2a = Azca-Skyline-271112.jpg{{!}}AZCA & CBTAde | photo3a = Madrid May 2014-45a.jpg | photo3b = Palaciorealycatedraldelaalmudena.jpg{{!}}Royal Palace and Almudena Cathedral | spacing = 2 | border = 0 | color = #F2F2F2 | size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Madrid.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 3|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинция |аймағы = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі аймақ = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = Қауым |қауым = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі қауым = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Алькальд |басшысы = Хосе Луис Мартинес-Альмейда |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = X ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 607 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 667 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 3&nbsp;273&nbsp;049<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)]</ref> |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = 8653,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[испандар]] |конфессионалдық құрамы = [[католицизм|католиктер]] |этнохороним = мадридтік |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = +34 91 |пошта индексі = |пошта индекстері = 28001-28080 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Madrid |сайты = http://www.munimadrid.es/ |сайт тілі = es }} '''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}} {{IPA|[maˈðɾið]}}) — [[Испания]]ның елордасы, аттас провинция мен автономдық қоғамдастық орталығы. Испанияның ең ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Қала [[Пиреней түбегі]]нде орналасқан. Муниципалитет Ареа-Метрополитан ауданында шоғырланған. Елдің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығы Мадрид болып табылады. Халық саны - 3,273 млн тұрғын (2016). Үлкен Мадридтің шоғырлану ауданы 1,2 мың км² . Қаланың ауданы 607 км² және 21 әкімшілік аудан қосылады. Мадрид – өзен жағалауынан тыс орналасқан көне жалғыз астана. Ірі көлік түйіні (темір жол, шапшаң тас жолдар, әлемдегі ең ірі әуежайлар). Ол Еуропада үшінші ең үлкен қала. Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. == География == Мадрид Испанияның ортасында, теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан. Әр жыл сайын бұрынғы Кастилияның тарихи облысына қарасты Мансанарес шағын теңізі ағып өтеді. Қаланың солтүстік-батыс аймағында Пеньялара заңғар нүктесімен Сьерра-де-Гуадаррама тау алабы (2430 м) көтеріліп тұрады. == Климаты == Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. Әдетте қар басу жыл сайын болып тұрады, кейде қысы ерекше қарлы болады. Қаңтар айының орташа температурасы 5-6&nbsp;°C, ал маусымдық темпаратурасы 25-26&nbsp;°C құрайды. Орташа жылдық жаңбыр түсуі 400 мм құрайды. == Халқы, тілі, діні, == Елімізде елорданың тұрғындары тұрғысынан бірінші орынды иеленеді, бұл негізінен иммигранттарға байланысты. Қазіргі уақытта қалада шамамен 3 миллион адам бар. Мемлекеттік тіл - [[Испан тілі|испан тілі]], оған қосымша қаланың халқы [[Каталан тілі|каталан]], гали, [[Баск тілі|баск]], сондай-ақ мигранттардың тілдері - [[Араб тілі|араб]] және т.б. қолданылады. Халықтың көпшілігі [[Католицизм|католиктер]] болып табылады. == Тарихы == [[Сурет:Sculpture "The Bear and the Strawberry Tree" by Antonio Navarro.JPG|left|thumb|150px|«Аю және құлпынай ағаш» мүсіні]] Мансанарес өзенінің жағалауында Археологиялық қазбалар Мадридте маңында адамның пайда Төменгі палеолит (шамамен 100 мың жыл бұрын) дәуірінде тиесілі екенін көрсетеді. Алайда Мадридтің қала ретінде айтылуы кейінірек пайда болады. Қалада Леонтяндар мен Кастильяндардан Толедоға деген көзқарасты қорғау үшін Кордова Әмірі Мұхаммед I негізделген<ref>[http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html История Мадрида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412060224/http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html |date=2009-04-12 }}</ref>. Қала Магрит қаласындағы бекініс айналасында өсті, оның есебі 932-ге жетті. «Алцазба» бекінісі салынып, тұрғын үй кварталдарынан бөлініп алынды - «медина». Reconquista кезінде, 1085 жылы Мадрид королі Альфонсо VI жеңіп алды. [[Сурет:Palacio Real de Madrid - 13.jpg|thumb|200px|Патша сарайы]] негізінен арабтар мен испандықтардың қарым-қатынаста болулары (патшасы II Филипп орнына [[Вальядолид]] патшалығының астанасы жасалған) 1561 жылға дейін қаланың даму, содан кейін әлемде өмір сүріп, содан кейін шайқасты. [[1570 жыл]]дан бастап 1670 жылға дейінгі кезеңдегі ең қарқынды дамып келе жатқан заманға сай қала. XVI ғасырдың соңына дейін Мадридте 50 000 адам, Хабсбургтағы король Шарль В-да билік басында екі есе көп болды. Патшаның IV Филипп қаласында төртінші қалалық қабырға салынған. XVIII ғасырдың басында испан тәжі Бурбоналарға ауысты. Кезде [[V Филипп]] [[1734 жыл]]ы Алькасар (оның лабиринт әйгілі) ескі сарай өртеніп жерде жаңа патша сарайының (Паласио Жылжымайтын) құрылысы басталды. Король Чарльз III Мадридтің астында шынайы еуропалық астанасы болды. Мұндай Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вильянуэва ретінде сәулетшілер шақырылды, және басқалар жетілдіру жұмыстары жүргізілді :. асфальт және жанып көшелерін, жаңғыртылған су құбырлары. Қала жаңа классикалық көріністі сатып алды. Алайда қаланың өсуі тоқтады. 1808 жылы қаланы француздар басып алды (Наполеонның шабуылы). 2 мамыр, 1808 Француз патша VII Фердинанд құлатуға және көтерілістерге Патша Джозеф Бонапарттың жарияланғаннан кейін қатал басқыншыларының арқылы басылуы, бұрқ ете түсті. Бұл эпизод (бүлікшілердің түсірілімі) [[Франсиско Гойя|Гойаның]] ең танымал кенептерінің бірінде көрінеді. Екі жылдан кейін 1808-1814 жылдары испан революциясына енген босату соғысы басталды. Кейіннен Мадридтің дамуы Патша VII Фердинанд мен Патшайым Искалла II-ға көп көңіл бөлді. II Изабелла астында қаланың жылдам өсуі болды, оған байланысты барлық қалалық қақпалар жойылды. Әлі күнге дейін тек Toledo қақпасы (фрагменті) және Алкала қақпалары ғана аман қалды. Қаланы елеулі қайта құру XIX соңында - ХХ ғасырдың басында орын алған. Ескі учаскеде жаңа, кең көшелер мен бульварлар салынып, Art Nouveau стилінде көптеген ғимараттар салынды (арт-нуво). 1936 жылы азаматтық соғыс кезінде қала қорғаушысы [[Франсиско Франко]] басшылығымен ұлтшылдардан (фалангтардан) республиканцы болды. [[1939 жыл]]ы наурызда гарнизон капитуляцияға ұшырады. Көптеген тарихи ғимараттар бүлінген, экономика көптеген қиындықтарды бастан кешкен. Сонымен қатар, бірнеше ірі сәулет жобалары - Триумфальдық арка, Монклоа ауданындағы әуе күштері штаб-пәтері және тағы басқалары іске қосылды. 1950 жылдары Құрама Штаттармен байланыстар дами бастады. Экономиканың өсуі басталды және туризм дамыды. Монтаның Мадрид казармасына қатысты фалангистермен және халық милицияларымен күрес. [[1936 жыл]]ғы 30 шілде [[1975 жыл]]ы Франко қайтыс болғаннан кейін және Торхадағы [[Бурбондар|Бурбондардың]] үшінші қалпына келтірілуінен кейін Патша [[I Хуан Карлос]] көтерілді. Мадридте «movida» деп аталатын қозғалыс басталады - субкультуралардың қарқынды өсуі және кинотеатр мен театрда жаңа сандардың пайда болуы. ХХ ғасырдың 90-шы жылдары екі жаңа көркем мұражай ашылды: София София мұражайы және Тиссен-Борнемисса мұражайы. 2004 жылдың 11 наурызында Мадридте террористтік акт жойылды (бірнеше станцияларда бір мезгілде жарылыс болды). 11-наурыздағы оқиғалар [[Нью-Йорк]]те 11 қыркүйекте лаңкестік әрекеттің еуропалық аналогы деп саналады. Қаланың орталығындағы құрбандарын еске алу құрметіне «Өлі орман» мемориалды ескерткіші орнатылды. == Галерея == <gallery caption="Мадридтың көрнекті тарихи жерлері" gallery mode=packed> Madrid May 2014-34a.jpg|Мадрид патша сарайы Catedral de la Almudena (Madrid) 02.jpg|Альмудена кафедрал Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|Орталық майданы Palacio de Comunicaciones - 47.jpg|Пласа-де-Сибелес майданы, Мадрид Әкімдік Prado Museum, Madrid.jpg|Прадо мұражайы </gallery> [[Сурет:Panorama de Madrid desde el parque de San Isidro.JPG|thumb|1000px|Мадрид панорамасы, сол жактан: [[Куатро-Торрес]] («Төрт мұнара»), [[Torre de Madrid]] (Мадрид биік мунара), [[Edificio España]] («Испания» ғимараты), [[Torre Picasso]] (Пикассо биік мунара), орталығында ашық Патша сарайы, оң жағында Альмудена кафедрал]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{geo-stub}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Мадрид]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] bng7jsgpio3c0pc73uk7k1ha16yidlo 3692451 3692449 2026-11-06T10:06:28Z Кабылбек Алихан 188060 Сөйлемдегі сөз қолданысы дұрыс емес. 3692451 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Мадрид |шынайы атауы = {{lang-es|Madrid}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Gran Vía (Madrid) 1.jpg{{!}}Gran Vía | photo1b = Plaza Mayor de Madrid 06.jpg{{!}}Plaza Mayor | photo2a = Azca-Skyline-271112.jpg{{!}}AZCA & CBTAde | photo3a = Madrid May 2014-45a.jpg | photo3b = Palaciorealycatedraldelaalmudena.jpg{{!}}Royal Palace and Almudena Cathedral | spacing = 2 | border = 0 | color = #F2F2F2 | size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Madrid.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 3|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинция |аймағы = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі аймақ = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = Қауым |қауым = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі қауым = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Алькальд |басшысы = Хосе Луис Мартинес-Альмейда |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = X ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 607 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 667 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 3&nbsp;273&nbsp;049<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)]</ref> |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = 8653,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[испандар]] |конфессионалдық құрамы = [[католицизм|католиктер]] |этнохороним = мадридтік |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = +34 91 |пошта индексі = |пошта индекстері = 28001-28080 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Madrid |сайты = http://www.munimadrid.es/ |сайт тілі = es }} '''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}} {{IPA|[maˈðɾið]}}) — [[Испания]]ның елордасы, аттас провинция мен автономдық қоғамдастық орталығы. Испанияның ең ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Қала [[Пиреней түбегі]]нде орналасқан. Муниципалитет Ареа-Метрополитан ауданында шоғырланған. Елдің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығы Мадрид болып табылады. Халық саны - 3,273 млн тұрғын (2016). Үлкен Мадридтің шоғырлану ауданы 1,2 мың км² . Қаланың ауданы 607 км² және 21 әкімшілік ауданнан тұрады Мадрид – өзен жағалауынан тыс орналасқан көне жалғыз астана. Ірі көлік түйіні (темір жол, шапшаң тас жолдар, әлемдегі ең ірі әуежайлар). Ол Еуропада үшінші ең үлкен қала. Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. == География == Мадрид Испанияның ортасында, теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан. Әр жыл сайын бұрынғы Кастилияның тарихи облысына қарасты Мансанарес шағын теңізі ағып өтеді. Қаланың солтүстік-батыс аймағында Пеньялара заңғар нүктесімен Сьерра-де-Гуадаррама тау алабы (2430 м) көтеріліп тұрады. == Климаты == Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. Әдетте қар басу жыл сайын болып тұрады, кейде қысы ерекше қарлы болады. Қаңтар айының орташа температурасы 5-6&nbsp;°C, ал маусымдық темпаратурасы 25-26&nbsp;°C құрайды. Орташа жылдық жаңбыр түсуі 400 мм құрайды. == Халқы, тілі, діні, == Елімізде елорданың тұрғындары тұрғысынан бірінші орынды иеленеді, бұл негізінен иммигранттарға байланысты. Қазіргі уақытта қалада шамамен 3 миллион адам бар. Мемлекеттік тіл - [[Испан тілі|испан тілі]], оған қосымша қаланың халқы [[Каталан тілі|каталан]], гали, [[Баск тілі|баск]], сондай-ақ мигранттардың тілдері - [[Араб тілі|араб]] және т.б. қолданылады. Халықтың көпшілігі [[Католицизм|католиктер]] болып табылады. == Тарихы == [[Сурет:Sculpture "The Bear and the Strawberry Tree" by Antonio Navarro.JPG|left|thumb|150px|«Аю және құлпынай ағаш» мүсіні]] Мансанарес өзенінің жағалауында Археологиялық қазбалар Мадридте маңында адамның пайда Төменгі палеолит (шамамен 100 мың жыл бұрын) дәуірінде тиесілі екенін көрсетеді. Алайда Мадридтің қала ретінде айтылуы кейінірек пайда болады. Қалада Леонтяндар мен Кастильяндардан Толедоға деген көзқарасты қорғау үшін Кордова Әмірі Мұхаммед I негізделген<ref>[http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html История Мадрида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412060224/http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html |date=2009-04-12 }}</ref>. Қала Магрит қаласындағы бекініс айналасында өсті, оның есебі 932-ге жетті. «Алцазба» бекінісі салынып, тұрғын үй кварталдарынан бөлініп алынды - «медина». Reconquista кезінде, 1085 жылы Мадрид королі Альфонсо VI жеңіп алды. [[Сурет:Palacio Real de Madrid - 13.jpg|thumb|200px|Патша сарайы]] негізінен арабтар мен испандықтардың қарым-қатынаста болулары (патшасы II Филипп орнына [[Вальядолид]] патшалығының астанасы жасалған) 1561 жылға дейін қаланың даму, содан кейін әлемде өмір сүріп, содан кейін шайқасты. [[1570 жыл]]дан бастап 1670 жылға дейінгі кезеңдегі ең қарқынды дамып келе жатқан заманға сай қала. XVI ғасырдың соңына дейін Мадридте 50 000 адам, Хабсбургтағы король Шарль В-да билік басында екі есе көп болды. Патшаның IV Филипп қаласында төртінші қалалық қабырға салынған. XVIII ғасырдың басында испан тәжі Бурбоналарға ауысты. Кезде [[V Филипп]] [[1734 жыл]]ы Алькасар (оның лабиринт әйгілі) ескі сарай өртеніп жерде жаңа патша сарайының (Паласио Жылжымайтын) құрылысы басталды. Король Чарльз III Мадридтің астында шынайы еуропалық астанасы болды. Мұндай Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вильянуэва ретінде сәулетшілер шақырылды, және басқалар жетілдіру жұмыстары жүргізілді :. асфальт және жанып көшелерін, жаңғыртылған су құбырлары. Қала жаңа классикалық көріністі сатып алды. Алайда қаланың өсуі тоқтады. 1808 жылы қаланы француздар басып алды (Наполеонның шабуылы). 2 мамыр, 1808 Француз патша VII Фердинанд құлатуға және көтерілістерге Патша Джозеф Бонапарттың жарияланғаннан кейін қатал басқыншыларының арқылы басылуы, бұрқ ете түсті. Бұл эпизод (бүлікшілердің түсірілімі) [[Франсиско Гойя|Гойаның]] ең танымал кенептерінің бірінде көрінеді. Екі жылдан кейін 1808-1814 жылдары испан революциясына енген босату соғысы басталды. Кейіннен Мадридтің дамуы Патша VII Фердинанд мен Патшайым Искалла II-ға көп көңіл бөлді. II Изабелла астында қаланың жылдам өсуі болды, оған байланысты барлық қалалық қақпалар жойылды. Әлі күнге дейін тек Toledo қақпасы (фрагменті) және Алкала қақпалары ғана аман қалды. Қаланы елеулі қайта құру XIX соңында - ХХ ғасырдың басында орын алған. Ескі учаскеде жаңа, кең көшелер мен бульварлар салынып, Art Nouveau стилінде көптеген ғимараттар салынды (арт-нуво). 1936 жылы азаматтық соғыс кезінде қала қорғаушысы [[Франсиско Франко]] басшылығымен ұлтшылдардан (фалангтардан) республиканцы болды. [[1939 жыл]]ы наурызда гарнизон капитуляцияға ұшырады. Көптеген тарихи ғимараттар бүлінген, экономика көптеген қиындықтарды бастан кешкен. Сонымен қатар, бірнеше ірі сәулет жобалары - Триумфальдық арка, Монклоа ауданындағы әуе күштері штаб-пәтері және тағы басқалары іске қосылды. 1950 жылдары Құрама Штаттармен байланыстар дами бастады. Экономиканың өсуі басталды және туризм дамыды. Монтаның Мадрид казармасына қатысты фалангистермен және халық милицияларымен күрес. [[1936 жыл]]ғы 30 шілде [[1975 жыл]]ы Франко қайтыс болғаннан кейін және Торхадағы [[Бурбондар|Бурбондардың]] үшінші қалпына келтірілуінен кейін Патша [[I Хуан Карлос]] көтерілді. Мадридте «movida» деп аталатын қозғалыс басталады - субкультуралардың қарқынды өсуі және кинотеатр мен театрда жаңа сандардың пайда болуы. ХХ ғасырдың 90-шы жылдары екі жаңа көркем мұражай ашылды: София София мұражайы және Тиссен-Борнемисса мұражайы. 2004 жылдың 11 наурызында Мадридте террористтік акт жойылды (бірнеше станцияларда бір мезгілде жарылыс болды). 11-наурыздағы оқиғалар [[Нью-Йорк]]те 11 қыркүйекте лаңкестік әрекеттің еуропалық аналогы деп саналады. Қаланың орталығындағы құрбандарын еске алу құрметіне «Өлі орман» мемориалды ескерткіші орнатылды. == Галерея == <gallery caption="Мадридтың көрнекті тарихи жерлері" gallery mode=packed> Madrid May 2014-34a.jpg|Мадрид патша сарайы Catedral de la Almudena (Madrid) 02.jpg|Альмудена кафедрал Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|Орталық майданы Palacio de Comunicaciones - 47.jpg|Пласа-де-Сибелес майданы, Мадрид Әкімдік Prado Museum, Madrid.jpg|Прадо мұражайы </gallery> [[Сурет:Panorama de Madrid desde el parque de San Isidro.JPG|thumb|1000px|Мадрид панорамасы, сол жактан: [[Куатро-Торрес]] («Төрт мұнара»), [[Torre de Madrid]] (Мадрид биік мунара), [[Edificio España]] («Испания» ғимараты), [[Torre Picasso]] (Пикассо биік мунара), орталығында ашық Патша сарайы, оң жағында Альмудена кафедрал]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{geo-stub}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Мадрид]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] 9k0saap3q0wa930ua3wk1hf2isp61bd 0 14298 3692461 3548353 2026-11-06T10:16:06Z Шырынханов Нұрали 174393 Ел ордасы» — қате емес. Бірақ энциклопедиялық және географиялық мәтінде «астанасы» термині нақтырақ әрі кең қолданылады. 3692461 wikitext text/x-wiki {{Otheruses4|қала|Әмірлік|Абу-Даби (әмірлік)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Абу-Даби |шынайы атауы = ابوظبي |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Абу-Даби (Abu Dhabi) - panoramio (1).jpg | photo2a = Abu_Dhabi_on_27_December_2007_Pict_13.jpg | photo2b = A_view_from_Lake_Park_in_Abu_Dhabi%2C_UAE.JPG | photo3a = | photo3b = WAHAT AL KARAMA 1.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |жағдайы = Астана |ел = БАӘ |елтаңба = Emblem of Abu Dhabi.svg |ту = Flag of Abu Dhabi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = 41 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 22|lon_sec = 07 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Әмірлік |аймағы = Әмірлік |кестедегі аймақ = Абу-Даби (әмірлік){{!}}Абу-Даби |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Шейх |басшысы = Халифа ибн Зайед ал-Нахиян |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 972 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = [[Арид климаты|арид]] |ресми тілі = араб |тұрғыны = 1 145 000 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = 1,200 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +9712 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Abu Dhabi |сайты = http://www.abudhabi.ae/ |сайт тілі = ar |сайт тілі 2 = en }} [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] [[Сурет:Abu Dhabi on 27 December 2007 Pict 13.jpg|thumb|250px]] '''Абу-Даби''' ({{lang-ar| ابوظبي }}, «гәзел әкесі») — [[Біріккен Араб Әмірліктері]] мен [[Абу-Даби (әмірлік)|Абу-Даби]] әмірлігінің астанасы. 67 мың км² аумақтыы алып жатыр бұл федерацияның бүкіл аумағының 86%-ы саяси және әкімшілік орталығы. == Географиясы == Материктен ширек километр орналасқан Парсы шығанағының солтүстік-шығыс бөлігінде аралда орналасқан. Арал материкпен үш үлкен көлік көпірімен жалғасып жатыр. (2010 жылдың соңындағы күйі бойынша) == Климаты == Мұнда климат ылғалды субтропиктік, сондықтан да жаз айларындағы ыстыққа шыдау өте қиын. Абу-Дабиде жауын өте сирек жауады, кейде қыс айларында (ақпан, наурыз) ғана жауады. Қыс мезгілдерінде ауа райы салқындау. Ең жылы уақыт - тамыз айы, орташа температура - +35,2 °C. Мұнда жылына орта есеппен 13 мм ғана жауын-шашын түседі, бұл [[Еуропа]]дағы 3-4 жауынды күнмен барабар. == Халқы == Абу-Даби [[БАӘ]]-нің құрамына кіретін әмірліктердің ең үлкені. Әмірлік Абу-Даби қаласының өзі және [[Аль-Айн]] (Абу-Дабиден 140 км жерде) мен [[Лива]] (245 км) қала шұраттарынан құралады. Соңғы есептеулер бойынша әмірлік халқының саны 1108 мың адамды құрайды, оның жартысы Абу-Даби қаласында тұрады. Жергілікті тұрғындар (арабтар) халықтың тек 20%-ын ғана құрайды. Қалада ең көп санды шетелдік қауымдар: үнділер, пәкстандықтар, басқа араб елдерінің азаматтары, ағылшындар тұрады. Жергілікті тұрғындардың басым көпшілігі банияз тайпасынан шыққандар. === Тілі === Ресми тілі — араб тілі болып табылады, астана тұрғындарының көпшілігі ағылшын тілінде еркін сөйлейді. Тұрғындардың негізгі көпшілігі сүннит бағытындағы исламды ұстанады. Дінге сенушілердің 20%-ына жуығы шииттерге жатады. == Транспорты == [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] Көліктің негізгі түрі такси болып табылады. Автобус жүйесі де бар, кейбір аялдамалар салқындатылған. Ориталық автовокзалдан Әбу-Дабиге кіретін қалаларға (Аль-Айн, Медина Заед), сол сияқты басқа да әмірліктерге жүреді. 2015 жылы қолдануға берілуді жоспарлаған метро құрылысы жүргізілуде. Қалада заманауи жол төсемдерімен және әр бағытқа қарай үш жолақты қозғалыс орындарымен жабдықталған кең көшелері бар. Әдетте, оңтүстіктен солтүстікке қарай Жол созылып жатса, батыстан шығысқа қарай көше орын алған. Көшенің ортасында пальма отырғызылған бөлінген жолақ жатыр. == Экономикасы == Қаланың негізгі іскерлік өмірі Әбу-дабидің солтүстік бөлігіндегі бернеше орамнан кейін әдемі жағалауға жапсарласа орналасқан қала Корниште топтастырылған. Қаланың бұл бөлігі Әбу-Дабиді "Таяу Шығыстың Манхеттені" деген атауға іліктірген заманауи биік ғимараттар мен зеңгір үйлерімен ерекшеленеді. Қаланың қалған бөлігі - бұлар қамтамасыз етілген қалалықтаға арналған виллалар мен тауанхаустар. Қала өзінің заманауи келбетін XX ғасырдың 80-ші жылдарында сәулеттілігі мен құрылысы жағынан қуып жетіп оза түскен Дубайдан бұрын алған болатын. == Тарихы == Абу-Дабидің негізі 1761 жылы қаланды. Осы жерде б.з.д. 3 мың жыл бұрын болғандығы туралы археологиялық деректер бар. Жергілікті тұрғындардың арасында қаланың құрылу тарихы жөнінде әдемі бір аңыз тараған. Шұраттардың біріндегі аңшы арабтар қарақұйрықтың соңына түседі. Жануар шөл даламен ұзақ шиырлап, аңшыларды Парсы шығанағы жағалауына шығарады. Сол жерде суға секіріп, аралға жүзіп өтеді. Аңшылар қарақұйрықты қуа береді. Қарақұйрық оларды тұщы судың тамаша бұлағына алып келеді. Аңшылар алғыс ретінде негізі салынған қонысты "қарақұйрық атасы" деп атады, ол арабша Абу-Даби дегенді білдіреді. Абу Даби ұзақ уақыт бойы қамал бекінісі мен теңіз арасында орналасқан лашық үйлердің шағын шоғыры болып келеді. Халықтың негізгі күнкөріс көзі балық ау лау мен маржан теру болды. 1950 жылы [[Рас Садр]] деген жерден мұнайдың бірінші ірі кен орны табылды. == Бүгінгі қала == Абу-Дабидің кішкентай қоныстан аспанмен тілдескен көп қабатты үйлері, ұшқыр магистралі, гүлденген бақтары мен тамаша бұрқақтары бар ең қазіргі заманғы мегаполиске айналауына бар жоғы үш онжылдық қажет болды. Абу-Дабиді Таяу шығыстың Манхэттені деп атайды. Абу-Дабидің ерекшелік белгісі астана орталығын безендіріп тұрған мешіттердің көптігі екендігін батыл мойындауға болады. Қаланың кез келген нүктесінен бірден бірнеше ғажап безендірілген мұнараларды көруге болады. Сырттан келгендердің көпшілігі 10 км-ге созылып жатқан [[Корнич Роуд]] жағалауында болғанды ұнатады. Мұнда астанадағы 90 бұрқақтың арасында бірегей архитектура қолданылып жасалған: "Кофе ыдысы", "Аққу", "Жанартау", "Маржан" сияқты ең әйгілілері бар көпшілік бөлігі орналасқан. Абу-Даби — дүние жүзіндегі ең сән-салтанатты қалалардың бірі. Бұл мегаполисте ең қазіргі заманғы қала белгілері мен шығыстың бет-бейнесі таңғаларлықтай үйлесім тапқан. Орасан зор мұнаралар — көп қабатты ғимараттар, ұшқыр магистральдар жағалауда орналасқан гүлденген бақтар мен тамаша бұрқақтар мұнда мыңдаған туристерді тартады. Қалалық жеміс базары [[Аль-Итихад]] орталық алаңында, ал балық базары порттан алыс емес жерде орналасқан. Халида мен Хамдан сауда көшелері шығыстың шағын дүкендерін аралауды ұнататындар үшін жұмақ болып табылады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия елордалары}} [[Санат:Абу-Даби]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:БАӘ қалалары]] {{Geo-stub}} 4wu70uyesh03qqrf9d6lptb7nhnmo06 3692480 3692461 2026-11-06T10:33:31Z Шырынханов Нұрали 174393 Ширек километр орналасқан» деген тіркес грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрылмаған. Қашықтықты білдіру үшін «қашықтықта» сөзін қолданамыз. Ширек километр = 250 метр. 3692480 wikitext text/x-wiki {{Otheruses4|қала|Әмірлік|Абу-Даби (әмірлік)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Абу-Даби |шынайы атауы = ابوظبي |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Абу-Даби (Abu Dhabi) - panoramio (1).jpg | photo2a = Abu_Dhabi_on_27_December_2007_Pict_13.jpg | photo2b = A_view_from_Lake_Park_in_Abu_Dhabi%2C_UAE.JPG | photo3a = | photo3b = WAHAT AL KARAMA 1.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |жағдайы = Астана |ел = БАӘ |елтаңба = Emblem of Abu Dhabi.svg |ту = Flag of Abu Dhabi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = 41 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 22|lon_sec = 07 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Әмірлік |аймағы = Әмірлік |кестедегі аймақ = Абу-Даби (әмірлік){{!}}Абу-Даби |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Шейх |басшысы = Халифа ибн Зайед ал-Нахиян |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 972 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = [[Арид климаты|арид]] |ресми тілі = араб |тұрғыны = 1 145 000 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = 1,200 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +9712 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Abu Dhabi |сайты = http://www.abudhabi.ae/ |сайт тілі = ar |сайт тілі 2 = en }} [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] [[Сурет:Abu Dhabi on 27 December 2007 Pict 13.jpg|thumb|250px]] '''Абу-Даби''' ({{lang-ar| ابوظبي }}, «гәзел әкесі») — [[Біріккен Араб Әмірліктері]] мен [[Абу-Даби (әмірлік)|Абу-Даби]] әмірлігінің астанасы. 67 мың км² аумақтыы алып жатыр бұл федерацияның бүкіл аумағының 86%-ы саяси және әкімшілік орталығы. == Географиясы == Абу-Даби Парсы шығанағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі аралда, материктен ширек километр қашықтықта орналасқан. Арал материкпен үш үлкен көлік көпірімен жалғасып жатыр. (2010 жылдың соңындағы күйі бойынша) == Климаты == Мұнда климат ылғалды субтропиктік, сондықтан да жаз айларындағы ыстыққа шыдау өте қиын. Абу-Дабиде жауын өте сирек жауады, кейде қыс айларында (ақпан, наурыз) ғана жауады. Қыс мезгілдерінде ауа райы салқындау. Ең жылы уақыт - тамыз айы, орташа температура - +35,2 °C. Мұнда жылына орта есеппен 13 мм ғана жауын-шашын түседі, бұл [[Еуропа]]дағы 3-4 жауынды күнмен барабар. == Халқы == Абу-Даби [[БАӘ]]-нің құрамына кіретін әмірліктердің ең үлкені. Әмірлік Абу-Даби қаласының өзі және [[Аль-Айн]] (Абу-Дабиден 140 км жерде) мен [[Лива]] (245 км) қала шұраттарынан құралады. Соңғы есептеулер бойынша әмірлік халқының саны 1108 мың адамды құрайды, оның жартысы Абу-Даби қаласында тұрады. Жергілікті тұрғындар (арабтар) халықтың тек 20%-ын ғана құрайды. Қалада ең көп санды шетелдік қауымдар: үнділер, пәкстандықтар, басқа араб елдерінің азаматтары, ағылшындар тұрады. Жергілікті тұрғындардың басым көпшілігі банияз тайпасынан шыққандар. === Тілі === Ресми тілі — араб тілі болып табылады, астана тұрғындарының көпшілігі ағылшын тілінде еркін сөйлейді. Тұрғындардың негізгі көпшілігі сүннит бағытындағы исламды ұстанады. Дінге сенушілердің 20%-ына жуығы шииттерге жатады. == Транспорты == [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] Көліктің негізгі түрі такси болып табылады. Автобус жүйесі де бар, кейбір аялдамалар салқындатылған. Ориталық автовокзалдан Әбу-Дабиге кіретін қалаларға (Аль-Айн, Медина Заед), сол сияқты басқа да әмірліктерге жүреді. 2015 жылы қолдануға берілуді жоспарлаған метро құрылысы жүргізілуде. Қалада заманауи жол төсемдерімен және әр бағытқа қарай үш жолақты қозғалыс орындарымен жабдықталған кең көшелері бар. Әдетте, оңтүстіктен солтүстікке қарай Жол созылып жатса, батыстан шығысқа қарай көше орын алған. Көшенің ортасында пальма отырғызылған бөлінген жолақ жатыр. == Экономикасы == Қаланың негізгі іскерлік өмірі Әбу-дабидің солтүстік бөлігіндегі бернеше орамнан кейін әдемі жағалауға жапсарласа орналасқан қала Корниште топтастырылған. Қаланың бұл бөлігі Әбу-Дабиді "Таяу Шығыстың Манхеттені" деген атауға іліктірген заманауи биік ғимараттар мен зеңгір үйлерімен ерекшеленеді. Қаланың қалған бөлігі - бұлар қамтамасыз етілген қалалықтаға арналған виллалар мен тауанхаустар. Қала өзінің заманауи келбетін XX ғасырдың 80-ші жылдарында сәулеттілігі мен құрылысы жағынан қуып жетіп оза түскен Дубайдан бұрын алған болатын. == Тарихы == Абу-Дабидің негізі 1761 жылы қаланды. Осы жерде б.з.д. 3 мың жыл бұрын болғандығы туралы археологиялық деректер бар. Жергілікті тұрғындардың арасында қаланың құрылу тарихы жөнінде әдемі бір аңыз тараған. Шұраттардың біріндегі аңшы арабтар қарақұйрықтың соңына түседі. Жануар шөл даламен ұзақ шиырлап, аңшыларды Парсы шығанағы жағалауына шығарады. Сол жерде суға секіріп, аралға жүзіп өтеді. Аңшылар қарақұйрықты қуа береді. Қарақұйрық оларды тұщы судың тамаша бұлағына алып келеді. Аңшылар алғыс ретінде негізі салынған қонысты "қарақұйрық атасы" деп атады, ол арабша Абу-Даби дегенді білдіреді. Абу Даби ұзақ уақыт бойы қамал бекінісі мен теңіз арасында орналасқан лашық үйлердің шағын шоғыры болып келеді. Халықтың негізгі күнкөріс көзі балық ау лау мен маржан теру болды. 1950 жылы [[Рас Садр]] деген жерден мұнайдың бірінші ірі кен орны табылды. == Бүгінгі қала == Абу-Дабидің кішкентай қоныстан аспанмен тілдескен көп қабатты үйлері, ұшқыр магистралі, гүлденген бақтары мен тамаша бұрқақтары бар ең қазіргі заманғы мегаполиске айналауына бар жоғы үш онжылдық қажет болды. Абу-Дабиді Таяу шығыстың Манхэттені деп атайды. Абу-Дабидің ерекшелік белгісі астана орталығын безендіріп тұрған мешіттердің көптігі екендігін батыл мойындауға болады. Қаланың кез келген нүктесінен бірден бірнеше ғажап безендірілген мұнараларды көруге болады. Сырттан келгендердің көпшілігі 10 км-ге созылып жатқан [[Корнич Роуд]] жағалауында болғанды ұнатады. Мұнда астанадағы 90 бұрқақтың арасында бірегей архитектура қолданылып жасалған: "Кофе ыдысы", "Аққу", "Жанартау", "Маржан" сияқты ең әйгілілері бар көпшілік бөлігі орналасқан. Абу-Даби — дүние жүзіндегі ең сән-салтанатты қалалардың бірі. Бұл мегаполисте ең қазіргі заманғы қала белгілері мен шығыстың бет-бейнесі таңғаларлықтай үйлесім тапқан. Орасан зор мұнаралар — көп қабатты ғимараттар, ұшқыр магистральдар жағалауда орналасқан гүлденген бақтар мен тамаша бұрқақтар мұнда мыңдаған туристерді тартады. Қалалық жеміс базары [[Аль-Итихад]] орталық алаңында, ал балық базары порттан алыс емес жерде орналасқан. Халида мен Хамдан сауда көшелері шығыстың шағын дүкендерін аралауды ұнататындар үшін жұмақ болып табылады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия елордалары}} [[Санат:Абу-Даби]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:БАӘ қалалары]] {{Geo-stub}} 8cktqobu0kpyip2i3xlrpawn57axgod 3692493 3692480 2026-11-06T10:46:16Z Шырынханов Нұрали 174393 «Мұнда» деген сөздің орнына нақты географиялық атауды қолданған дұрыс. Бұл энциклопедиялық мәтінді түсініктірек етеді.«Жауын жауады» деген тіркес кездеседі, бірақ географиялық ғылыми мәтінде «жауын-шашын түседі» деген қалыптасқан тіркес қолданылады.«Қыс мезгілі» — бір жылдағы бір маусым. Сондықтан жекеше түрде қолданған дұрыс.«Жылы» және «ыстық» сөздерінің мағыналық айырмашылығы бар. Ауа температурасы өте жоғары болатын айды сипаттағанда «ең ыстық ай» деген дұрыс. 3692493 wikitext text/x-wiki {{Otheruses4|қала|Әмірлік|Абу-Даби (әмірлік)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Абу-Даби |шынайы атауы = ابوظبي |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Абу-Даби (Abu Dhabi) - panoramio (1).jpg | photo2a = Abu_Dhabi_on_27_December_2007_Pict_13.jpg | photo2b = A_view_from_Lake_Park_in_Abu_Dhabi%2C_UAE.JPG | photo3a = | photo3b = WAHAT AL KARAMA 1.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |жағдайы = Астана |ел = БАӘ |елтаңба = Emblem of Abu Dhabi.svg |ту = Flag of Abu Dhabi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = 41 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 22|lon_sec = 07 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Әмірлік |аймағы = Әмірлік |кестедегі аймақ = Абу-Даби (әмірлік){{!}}Абу-Даби |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Шейх |басшысы = Халифа ибн Зайед ал-Нахиян |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 972 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = [[Арид климаты|арид]] |ресми тілі = араб |тұрғыны = 1 145 000 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = 1,200 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +9712 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Abu Dhabi |сайты = http://www.abudhabi.ae/ |сайт тілі = ar |сайт тілі 2 = en }} [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] [[Сурет:Abu Dhabi on 27 December 2007 Pict 13.jpg|thumb|250px]] '''Абу-Даби''' ({{lang-ar| ابوظبي }}, «гәзел әкесі») — [[Біріккен Араб Әмірліктері]] мен [[Абу-Даби (әмірлік)|Абу-Даби]] әмірлігінің астанасы. 67 мың км² аумақтыы алып жатыр бұл федерацияның бүкіл аумағының 86%-ы саяси және әкімшілік орталығы. == Географиясы == Абу-Даби Парсы шығанағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі аралда, материктен ширек километр қашықтықта орналасқан. Арал материкпен үш үлкен көлік көпірімен жалғасып жатыр. (2010 жылдың соңындағы күйі бойынша) == Климаты == Абу-Дабидің климаты ылғалды субтропиктік, сондықтан жаз айларындағы ыстыққа шыдау өте қиын.Қалада жауын-шашын өте сирек түседі.Ол кейде қыс айларында (ақпан, наурыз) ғана жауады. Қыс мезгілдерінде ауа райы салыстырмалы түрде салқындау болады. Ең ыстық ай - тамыз, бұл айдағы орташа температура - +35,2 °C-ты құрайды. Мұнда жылына орта есеппен 13 мм ғана жауын-шашын түседі, бұл [[Еуропа]]дағы 3-4 жауынды күнмен барабар. == Халқы == Абу-Даби [[БАӘ]]-нің құрамына кіретін әмірліктердің ең үлкені. Әмірлік Абу-Даби қаласының өзі және [[Аль-Айн]] (Абу-Дабиден 140 км жерде) мен [[Лива]] (245 км) қала шұраттарынан құралады. Соңғы есептеулер бойынша әмірлік халқының саны 1108 мың адамды құрайды, оның жартысы Абу-Даби қаласында тұрады. Жергілікті тұрғындар (арабтар) халықтың тек 20%-ын ғана құрайды. Қалада ең көп санды шетелдік қауымдар: үнділер, пәкстандықтар, басқа араб елдерінің азаматтары, ағылшындар тұрады. Жергілікті тұрғындардың басым көпшілігі банияз тайпасынан шыққандар. === Тілі === Ресми тілі — араб тілі болып табылады, астана тұрғындарының көпшілігі ағылшын тілінде еркін сөйлейді. Тұрғындардың негізгі көпшілігі сүннит бағытындағы исламды ұстанады. Дінге сенушілердің 20%-ына жуығы шииттерге жатады. == Транспорты == [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] Көліктің негізгі түрі такси болып табылады. Автобус жүйесі де бар, кейбір аялдамалар салқындатылған. Ориталық автовокзалдан Әбу-Дабиге кіретін қалаларға (Аль-Айн, Медина Заед), сол сияқты басқа да әмірліктерге жүреді. 2015 жылы қолдануға берілуді жоспарлаған метро құрылысы жүргізілуде. Қалада заманауи жол төсемдерімен және әр бағытқа қарай үш жолақты қозғалыс орындарымен жабдықталған кең көшелері бар. Әдетте, оңтүстіктен солтүстікке қарай Жол созылып жатса, батыстан шығысқа қарай көше орын алған. Көшенің ортасында пальма отырғызылған бөлінген жолақ жатыр. == Экономикасы == Қаланың негізгі іскерлік өмірі Әбу-дабидің солтүстік бөлігіндегі бернеше орамнан кейін әдемі жағалауға жапсарласа орналасқан қала Корниште топтастырылған. Қаланың бұл бөлігі Әбу-Дабиді "Таяу Шығыстың Манхеттені" деген атауға іліктірген заманауи биік ғимараттар мен зеңгір үйлерімен ерекшеленеді. Қаланың қалған бөлігі - бұлар қамтамасыз етілген қалалықтаға арналған виллалар мен тауанхаустар. Қала өзінің заманауи келбетін XX ғасырдың 80-ші жылдарында сәулеттілігі мен құрылысы жағынан қуып жетіп оза түскен Дубайдан бұрын алған болатын. == Тарихы == Абу-Дабидің негізі 1761 жылы қаланды. Осы жерде б.з.д. 3 мың жыл бұрын болғандығы туралы археологиялық деректер бар. Жергілікті тұрғындардың арасында қаланың құрылу тарихы жөнінде әдемі бір аңыз тараған. Шұраттардың біріндегі аңшы арабтар қарақұйрықтың соңына түседі. Жануар шөл даламен ұзақ шиырлап, аңшыларды Парсы шығанағы жағалауына шығарады. Сол жерде суға секіріп, аралға жүзіп өтеді. Аңшылар қарақұйрықты қуа береді. Қарақұйрық оларды тұщы судың тамаша бұлағына алып келеді. Аңшылар алғыс ретінде негізі салынған қонысты "қарақұйрық атасы" деп атады, ол арабша Абу-Даби дегенді білдіреді. Абу Даби ұзақ уақыт бойы қамал бекінісі мен теңіз арасында орналасқан лашық үйлердің шағын шоғыры болып келеді. Халықтың негізгі күнкөріс көзі балық ау лау мен маржан теру болды. 1950 жылы [[Рас Садр]] деген жерден мұнайдың бірінші ірі кен орны табылды. == Бүгінгі қала == Абу-Дабидің кішкентай қоныстан аспанмен тілдескен көп қабатты үйлері, ұшқыр магистралі, гүлденген бақтары мен тамаша бұрқақтары бар ең қазіргі заманғы мегаполиске айналауына бар жоғы үш онжылдық қажет болды. Абу-Дабиді Таяу шығыстың Манхэттені деп атайды. Абу-Дабидің ерекшелік белгісі астана орталығын безендіріп тұрған мешіттердің көптігі екендігін батыл мойындауға болады. Қаланың кез келген нүктесінен бірден бірнеше ғажап безендірілген мұнараларды көруге болады. Сырттан келгендердің көпшілігі 10 км-ге созылып жатқан [[Корнич Роуд]] жағалауында болғанды ұнатады. Мұнда астанадағы 90 бұрқақтың арасында бірегей архитектура қолданылып жасалған: "Кофе ыдысы", "Аққу", "Жанартау", "Маржан" сияқты ең әйгілілері бар көпшілік бөлігі орналасқан. Абу-Даби — дүние жүзіндегі ең сән-салтанатты қалалардың бірі. Бұл мегаполисте ең қазіргі заманғы қала белгілері мен шығыстың бет-бейнесі таңғаларлықтай үйлесім тапқан. Орасан зор мұнаралар — көп қабатты ғимараттар, ұшқыр магистральдар жағалауда орналасқан гүлденген бақтар мен тамаша бұрқақтар мұнда мыңдаған туристерді тартады. Қалалық жеміс базары [[Аль-Итихад]] орталық алаңында, ал балық базары порттан алыс емес жерде орналасқан. Халида мен Хамдан сауда көшелері шығыстың шағын дүкендерін аралауды ұнататындар үшін жұмақ болып табылады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия елордалары}} [[Санат:Абу-Даби]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:БАӘ қалалары]] {{Geo-stub}} mrq0b7lpvp0m4cxf48treo59oy5zy4c 3692509 3692493 2026-11-06T11:03:19Z Шырынханов Нұрали 174393 - Бастапқы сөйлем түсінікті, бірақ құрылымы сәл ауыр. - «Жеті әмірлік» деп нақтылау арқылы ақпарат толық беріледі. - «Ішіндегі ең үлкені» — салыстыруды табиғи жеткізеді.«Шұрат» — шөлді аймақтағы суы бар, өсімдіктер өсетін жер, яғни оазис. «Қала шұраты» тіркесі бұл жерде дұрыс қолданылмаған. Сонымен қатар Аль-Айн мен Лива бірдей географиялық нысан емес: Аль-Айн — қала, Лива — шұрат.Бастапқы сөйлемде жақша ішіндегі қашықтықтар әртүрлі құрылымда берілген. Оларды «140 км қашықтықта», «245 3692509 wikitext text/x-wiki {{Otheruses4|қала|Әмірлік|Абу-Даби (әмірлік)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Абу-Даби |шынайы атауы = ابوظبي |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Абу-Даби (Abu Dhabi) - panoramio (1).jpg | photo2a = Abu_Dhabi_on_27_December_2007_Pict_13.jpg | photo2b = A_view_from_Lake_Park_in_Abu_Dhabi%2C_UAE.JPG | photo3a = | photo3b = WAHAT AL KARAMA 1.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |жағдайы = Астана |ел = БАӘ |елтаңба = Emblem of Abu Dhabi.svg |ту = Flag of Abu Dhabi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = 41 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 22|lon_sec = 07 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Әмірлік |аймағы = Әмірлік |кестедегі аймақ = Абу-Даби (әмірлік){{!}}Абу-Даби |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Шейх |басшысы = Халифа ибн Зайед ал-Нахиян |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 972 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = [[Арид климаты|арид]] |ресми тілі = араб |тұрғыны = 1 145 000 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = 1,200 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +9712 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Abu Dhabi |сайты = http://www.abudhabi.ae/ |сайт тілі = ar |сайт тілі 2 = en }} [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] [[Сурет:Abu Dhabi on 27 December 2007 Pict 13.jpg|thumb|250px]] '''Абу-Даби''' ({{lang-ar| ابوظبي }}, «гәзел әкесі») — [[Біріккен Араб Әмірліктері]] мен [[Абу-Даби (әмірлік)|Абу-Даби]] әмірлігінің астанасы. 67 мың км² аумақтыы алып жатыр бұл федерацияның бүкіл аумағының 86%-ы саяси және әкімшілік орталығы. == Географиясы == Абу-Даби Парсы шығанағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі аралда, материктен ширек километр қашықтықта орналасқан. Арал материкпен үш үлкен көлік көпірімен жалғасып жатыр. (2010 жылдың соңындағы күйі бойынша) == Климаты == Абу-Дабидің климаты ылғалды субтропиктік, сондықтан жаз айларындағы ыстыққа шыдау өте қиын.Қалада жауын-шашын өте сирек түседі.Ол кейде қыс айларында (ақпан, наурыз) ғана жауады. Қыс мезгілдерінде ауа райы салыстырмалы түрде салқындау болады. Ең ыстық ай - тамыз, бұл айдағы орташа температура - +35,2 °C-ты құрайды. Мұнда жылына орта есеппен 13 мм ғана жауын-шашын түседі, бұл [[Еуропа]]дағы 3-4 жауынды күнмен барабар. == Халқы == Абу-Даби — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Біріккен Араб Әмірліктері|(БАӘ)]] құрамына кіретін жеті әмірліктердің ішіндегі ең үлкені. Әмірлік Абу-Даби қаласынан, сондай-ақ [[Аль-Айн]] қаласы (Абу-Дабиден 140 км жерде) мен [[Лива]] (245 км) шұратынан тұрады. Соңғы есептеулер бойынша, әмірлік халқының саны 1 108 мың адамды құрайды. Оның жартысы Абу-Даби қаласында тұрады. Жергілікті тұрғындар (арабтар) халықтың тек 20%-ын ғана құрайды. Әмірлікте тұратын шетелдіктердің ең ірі қауымдастықтарына: үнділер, пәкстандықтар, басқа араб елдерінің азаматтары, ағылшындар жатады. Жергілікті тұрғындардың басым көпшілігі Бани-Яс тайпасынан шыққан. === Тілі === Ресми тілі — араб тілі болып табылады, астана тұрғындарының көпшілігі ағылшын тілінде еркін сөйлейді. Тұрғындардың негізгі көпшілігі сүннит бағытындағы исламды ұстанады. Дінге сенушілердің 20%-ына жуығы шииттерге жатады. == Транспорты == [[Сурет:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Қала орталығы]] Көліктің негізгі түрі такси болып табылады. Автобус жүйесі де бар, кейбір аялдамалар салқындатылған. Ориталық автовокзалдан Әбу-Дабиге кіретін қалаларға (Аль-Айн, Медина Заед), сол сияқты басқа да әмірліктерге жүреді. 2015 жылы қолдануға берілуді жоспарлаған метро құрылысы жүргізілуде. Қалада заманауи жол төсемдерімен және әр бағытқа қарай үш жолақты қозғалыс орындарымен жабдықталған кең көшелері бар. Әдетте, оңтүстіктен солтүстікке қарай Жол созылып жатса, батыстан шығысқа қарай көше орын алған. Көшенің ортасында пальма отырғызылған бөлінген жолақ жатыр. == Экономикасы == Қаланың негізгі іскерлік өмірі Әбу-дабидің солтүстік бөлігіндегі бернеше орамнан кейін әдемі жағалауға жапсарласа орналасқан қала Корниште топтастырылған. Қаланың бұл бөлігі Әбу-Дабиді "Таяу Шығыстың Манхеттені" деген атауға іліктірген заманауи биік ғимараттар мен зеңгір үйлерімен ерекшеленеді. Қаланың қалған бөлігі - бұлар қамтамасыз етілген қалалықтаға арналған виллалар мен тауанхаустар. Қала өзінің заманауи келбетін XX ғасырдың 80-ші жылдарында сәулеттілігі мен құрылысы жағынан қуып жетіп оза түскен Дубайдан бұрын алған болатын. == Тарихы == Абу-Дабидің негізі 1761 жылы қаланды. Осы жерде б.з.д. 3 мың жыл бұрын болғандығы туралы археологиялық деректер бар. Жергілікті тұрғындардың арасында қаланың құрылу тарихы жөнінде әдемі бір аңыз тараған. Шұраттардың біріндегі аңшы арабтар қарақұйрықтың соңына түседі. Жануар шөл даламен ұзақ шиырлап, аңшыларды Парсы шығанағы жағалауына шығарады. Сол жерде суға секіріп, аралға жүзіп өтеді. Аңшылар қарақұйрықты қуа береді. Қарақұйрық оларды тұщы судың тамаша бұлағына алып келеді. Аңшылар алғыс ретінде негізі салынған қонысты "қарақұйрық атасы" деп атады, ол арабша Абу-Даби дегенді білдіреді. Абу Даби ұзақ уақыт бойы қамал бекінісі мен теңіз арасында орналасқан лашық үйлердің шағын шоғыры болып келеді. Халықтың негізгі күнкөріс көзі балық ау лау мен маржан теру болды. 1950 жылы [[Рас Садр]] деген жерден мұнайдың бірінші ірі кен орны табылды. == Бүгінгі қала == Абу-Дабидің кішкентай қоныстан аспанмен тілдескен көп қабатты үйлері, ұшқыр магистралі, гүлденген бақтары мен тамаша бұрқақтары бар ең қазіргі заманғы мегаполиске айналауына бар жоғы үш онжылдық қажет болды. Абу-Дабиді Таяу шығыстың Манхэттені деп атайды. Абу-Дабидің ерекшелік белгісі астана орталығын безендіріп тұрған мешіттердің көптігі екендігін батыл мойындауға болады. Қаланың кез келген нүктесінен бірден бірнеше ғажап безендірілген мұнараларды көруге болады. Сырттан келгендердің көпшілігі 10 км-ге созылып жатқан [[Корнич Роуд]] жағалауында болғанды ұнатады. Мұнда астанадағы 90 бұрқақтың арасында бірегей архитектура қолданылып жасалған: "Кофе ыдысы", "Аққу", "Жанартау", "Маржан" сияқты ең әйгілілері бар көпшілік бөлігі орналасқан. Абу-Даби — дүние жүзіндегі ең сән-салтанатты қалалардың бірі. Бұл мегаполисте ең қазіргі заманғы қала белгілері мен шығыстың бет-бейнесі таңғаларлықтай үйлесім тапқан. Орасан зор мұнаралар — көп қабатты ғимараттар, ұшқыр магистральдар жағалауда орналасқан гүлденген бақтар мен тамаша бұрқақтар мұнда мыңдаған туристерді тартады. Қалалық жеміс базары [[Аль-Итихад]] орталық алаңында, ал балық базары порттан алыс емес жерде орналасқан. Халида мен Хамдан сауда көшелері шығыстың шағын дүкендерін аралауды ұнататындар үшін жұмақ болып табылады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия елордалары}} [[Санат:Абу-Даби]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:БАӘ қалалары]] {{Geo-stub}} dn8q8yi24huksjor0u7g0cpamvdvsv4 0 15390 3692235 2986188 2026-11-05T17:32:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692235 wikitext text/x-wiki '''Киікоты''' (''Hypecoum'') — # [[ақшагүл]] – апиындар (қара: Маковые) тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Киікотының бұрынғы КСРО-да 8 түрі кездеседі. Бұлар — көбінесе шөлейтте өсетін майда өсімдік. Киікотының негізгі түрлері: '''салалы киікоты''' (H. pendulum) — біржылдық өсімдік; сабағының ұзындығы— 10—15 см, жапырақтары тырбық өседі; салалы киікотының құрамында наркоздық зат болады, сондықтан да мұны мал жемейді; '''[[шашыратқы]] киікоты''' (Н. parviflorum) — мұның сабағының ұзындығы 10—20 см, жапырақтары тырбық болады. Шашыратқы киікоты Алтай мен Орта Азияның сарытопырақты және тастақ беткейлерінде, сарытопырақ қайыршақты шөлейт далаларында өседі, малдың барлық түлігі жейді.<ref>Тараз Энциклопедиясы</ref> # [[көкемарал]] (''Ziziphora'') – ерінді гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [[Гүл]]дері ұсақ, қызғылт не айқын қызғылт; қалқанша, шашақ тәрізді [[гүл]] шоғын құрады. [[Еуропа]]да (''әсіресе Жерорта т-і маңында'') және Батыс Азияда тараған 20-дан астам түрі бар. [[Қазақстан]]да 6 түрі өседі. Олардың ішіндегі жиі кездесетіні – иісті Киікоты (''Z. Clіnopodіoіdes''), аласа тау етегінде, құрғақ шабындықтарда, орман алқабында жарық жерлерде өседі. [[Тобыл]], [[Есіл]], [[Ертіс]] маңында, [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Ақтөбе облысы]]нда, [[Балқаш-Алакөл ойысы|Балқаш-Алакөл]] аймағында, [[Алтай]], [[Тарбағатай]], [[Жетісу]], [[Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]] Алатауларында, [[Каспий]] төңірегінде кездеседі. Киікотының құрамында эфир майы, илік заттар мен аскорбин қышқылы болады. Кептірілген гүлі мен жапырағының қайнатылған суы ішек атониясына, қақырық жібітуге, ваннаға қолданылады. Киікоты медицинада адамды арнайы терлететін [[шай]] құрамына қосылады. Киікотының жапырағы дәм татымдық зат ретінде арақ-шарап өнеркәсібінде пайдаланылады және тағамға қосылады. Киікоты – балды өсімдік, оны мал жемейді.<ref>Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20240105223220/http://kazakzaman.kz/kz/newsDetail_getNewsById.action?newsId=53752%2F Киікоты] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Еріндігүлділер]] [[Санат:Көкнәрлер]] {{stub}} 90glhnkka60uwsu8ufdmwvupgny3f3r 0 16349 3692020 3691708 2026-11-05T13:53:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3628229 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Пётр Ильич Чайковский |Сурет = Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg |Сурет ені = 270px |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 07.05.1840 |Туған жері = [[Воткин зауыты]], [[Сарапуль уезі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 06.11.1893 |Қайтыс болған жері = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]] |Белсенділік жылдары = 1859 — 1893 |Мемлекет = [[Ресей империясы]] |Мамандықтары = [[сазгер|композитор]], [[дирижер]], [[музыка педагогы]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[фортепиано]] |Жанрлары = [[симфония]], [[опера (музыка)|опера]], [[балет]], [[классикалық музыка]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons=Pyotr Ilyich Tchaikovsky}} '''Пётр Ильич Чайковский '''([[7 мамыр]] [[1840 жыл|1840]], [[Воткинск]], [[Вятская губерниясы]], [[Ресей империясы]]&nbsp;— [[6 қараша]] [[1893 жыл|1893]], [[Санкт-Петербург]])&nbsp;— [[Ресей]] [[Сазгер|композиторы]], [[дирижер|дирижëр]], [[Педагогика|педагог]], дүниежүзілік [[классикалық музыка]]ның аса ірі өкілі. == Өмірбаяны == * [[1852 жыл]]ы Чайковскийдің отбасы [[Санкт-Петербург]] қаласына қоныс аударды. * Алғашында Құқықтану училищесінде (1850 — 59) оқып, оны бітіргеннен кейін Заң министрлігінде (1859 — 63) лауазымды қызмет атқарды. * Бірақ музыкаға деген шексіз ынтызарлық оны орыс музыка қоғамының музыка класына (1861 — 62), одан кейін Санкт-Петербург консерваториясына (1862 — 65) алып келді. Консерваторияны үздік бітірген Чайковский аталмыш оқу орнында композитор [[Антон Григорьевич Рубинштейн|А.Г. Рубинштейннен]] тәлім алды. * 1866 ж. Мәскеу қаласына қоныс аударған ол ұстаздық етіп, консерваторияның проф. (1866 — 78) ретінде көп еңбектенді. Осы кезде 1-симфониясын (“Қысқы ойлар”, 1866) және “Воевода” операсын (1968) жазды әрі музыка сыншысы ретінде (1868 жылдан) танылды. * Ол — Ресейде гармония туралы тұңғыш оқулық жазды. Орыс мәдениетінің көрнекті қайраткерлері А.Н. Островский, П.М. Садовский, Н.Г. Рубинштейн, т.б-лармен жақын, пікірлес болу Чайковскийдің эстет.-көркемдік көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасады. * 1868 жылдан Чайковский “Құдіретті топ” (Могучая кучка) композиторларымен шығарм. қарым-қатынаста болып, комп. М.А. Балакиревтің кеңесімен У.Шекспирдің “Ромео мен Джульетта” трагедиясының сюжетіне увертюра-фантазиясын жазды. Жеке отбасылық өміріндегі сәтсіздіктен арылу мақсатымен бірнеше жылға шет елге кетуге мәжбүр болды. Осы кезде шығарған муз. шығармаларынан Чайковскийдің көп уақытқа дейін музыкадағы өзіне тән стилін таба алмағандығы байқалады. Н.Ф. фон Мекк деген әйел композиторға моральдық және материалдық көмек көрсетуі арқасында Чайковский қыруар, жемісті жұмыс істеді. “Опричник” (1872), “Ұста Вакула” (1874) опералары, “Аққу көлі” (1876) балеті, 2-3-симфониялары сияқты муз. туындыларынан Чайковский шығарм-ның жан-жақты толысып, өскендігі айқын байқалды. Ол өз шығарм-нда, әсіресе, бағдарламалық симф. музыкаға зор көңіл бөлді. Композиторлық қызметімен қатар Мәскеудің муз.- қоғамдық өміріне де белсене қатысты. Ч. шығарм-ның шоқтығы биік туындыларының бірі — 4-симфониясы (1877) мен “Евгений Онегин” (1878) операсы болды. Бұдан кейін “Орлеан қызы” (1879), “Мазепа” (1883) опералары мен “Мәскеу” (1883) кантатасы, бірнеше сюита, концерттері өмірге келді. * Композитор таланты Бүкілресейлік ресми орындары тарапынан танылып, ол 1884 ж. Әулие Владимир орденімен марапатталды. * Көп ұзамай Чайковский Орыс музыка қоғамы бөлімінің директоры (1885, Мәскеу қ.) болып тағайындалды. Бұл кезде оның есімі Ресейден тыс, шет елдерге де кеңінен танылды. Өмірінің соңғы жылдары Чайковский дирижерлік өнерге көп көңіл бөлді. * 1887 ж. 13 қаңтарда Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда өзінің алғаш қойылған “Зер кебіс” операсына дирижерлік етті. * 1887 — 93 ж. дирижер ретінде Ресейдің (Мәскеу, Санкт-Петербург) және Украинаның (Киев, Одесса, Харьков) көптеген қалаларында, сонымен қатар Батыс Еуропада (Германия, Чехия, Франция, Англия) гастрольдік сапарда болды. Осы тұста комп. И.Брамс және Э.Григпен танысты. 1891 ж. АҚШ-қа барып, бірнеше симф. концерттерге дирижерлік етті. * 1892 ж. Француз ин-тының құрамындағы Әсемдік өнер академиясының корр. мүшесі, 1893 ж. Кембридж ун-тінің құрметті докт. болып сайланды. * 1880 — 93 ж. аралығында “Сиқырлы сұлу” (1887), “Қарғаның мәткесі” (1890), “Иоланта” (1891) опералары мен “Ұйқыдағы ару” (1889), “Шаттауық” (1892) балеттерін, 5-симфониясын (“Патетикалық”, 1893), “Манфред” бағдарламалық симфониясын (1885), У.Шекспирдің “Гамлет” трагедиясының сюжетіне жазған увертюра-фантазиясын (1888), фортепьяно мен оркестрге арналған 3-концертін, т.б. муз. шығармаларын өмірге әкелді. * 1893 ж. қазан айында Санкт-Петербург қаласында автордың басқаруымен тұңғыш рет 6-симфониясы орындалды. Чайковский 10 опера, 3 балет, 2 драм. спектакльге музыка, 6 симфония, 20-ға жуық оркестрге арналған шығарма, 4 концерт, 3 кантата, 3 квартет, трио және секстет, 100-ден астам фортепьяноға арналған пьеса, көптеген романстар, әндер, т.б. жазған. Чайковский шығарм-ның ең басты жанры симф. шығармалар. Л. ван Бетховеннен кейін дүниежүз. симф. өнерінің дамып жетілуіне Чайковский шығарм-ның мән-маңызы зор болды. Симф. музыканың асқан шебері атанған композитордың бұл саладағы еңбектерінің шыңы — 6-симфониясы (“Патетикалық”). Адамға деген сүйіспеншілік сезімге, сондай-ақ өмір қайшылықтарына қарсы наразылыққа толы бұл туынды сол кездегі алдыңғы қатарлы демокр. орыс өнерінің озық үлгілеріне жатады. Чайковский өз операларында небір тамаша ұмытылмас образдар галереясын жасады. “Евгений Онегин” операсында композитор қарапайым адамдар өмірінен “құпия, бірақ күшті драма” жазу идеясын іске асырды. Чайковский шығарм. балет өнерінің өркендеп, дамуы жолында жаңа кезең болды. Оның муз. туындылары барлық елдерде кеңінен тарап, халықтың рухани игілігіне айналды. == Есте сақтау == Мәскеу және Киев қалаларындағы консерваториялар, Пермь қаласындағы опера және балет театры, Мәскеудегі концерт залы, көптеген муз. оқу орындары (колледждер мен мектептер; мыс., 1940 жылдан [[Алматы Музыка Колледжі|Алматы қаласындағы музыка колледжі]] мен көше) композитор есімімен аталды. 1958 жылдан Мәскеу қаласында (4 жылда бір рет) П.И. Чайковский атынд. пианинода орындаушылар байқауы өткізіліп тұрады. Композитордың Клин қаласындағы мұражай-үйі (1894) және Воткинскідегі мемориал мұражайы (1940) бар. 1939 жылдан Қазақтың мемл. академ. Қ.Байсейітов), “Қарғаның мәткесі”, “Иоланта” опералары; “Ұйқыдағы ару”, “Шаттауық” балеттері К.Байсейітова, Р.Жаманова мен Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]](Татьяна), Б.Досымжанов, М.Абдуллин мен Ә.Дінішев (Ленский), Қ.Жандарбеков (Ротный), Ү.Тұрдықұлова (Күтуші әйел) мен А.Үмбетәлиев (Гремин; бәрі де “Евгений Онегин” операсында); Ә.Үмбетбаев (Герман) пен М.Мұсабаев (Елецкий; екеуі де “Қарғаның мәткесінде”); Р.Жұбатұрова (Иоланта) мен опера және балет театрында Ч-дің “Евгений Онегин” (реж. қойылып келеді; кезінде осы қойылымдарға Р.Абдуллин (Онегин), К.Бейсалиев Р.Байсейітова (Одетта —Одиллия), Р.Бапов (Зигфрид; “Аққу көлі” балетінде), З.Қастеева (Аврора), т.б. сынды әншілер мен бишілер қатысып, сахналық өнер биігінен көрінді.<ref>Шығ.: Полн. собр. соч., т. 1 — 62, М., 1940 — 74</ref><ref>Әдеб.: Домбаев Г.С., Творчество П.И. Чайковского в материалах и документах, М., 1958; Должанский А.Н., Симфоническая музыка Чайковского, М.—Л., 1965</ref><ref>Туманина Н.В., Чайковский. Великий мастер, М., 1968</ref><ref>Чайковский М.И., Жизнь Петра Ильича Чайковского, в 3-х т., М., 1997</ref><ref>Ручьевская Е.А., Петр Ильич Чайковский. Краткий очерк жизни и творчества, М., 1998</ref><ref>Труайя А., Петр Чайковский и Надежда фон Мекк, М., 2004</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Воткинскде туғандар]] [[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей сазгерлері]] [[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:Ресей музыка педагогтары]] [[Санат:XIX ғасыр музыка педагогтары]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:XIX ғасыр дирижерлері]] [[Санат:Пётр Чайковский]] [[Санат:Опера сазгерлері]] [[Санат:XIX ғасыр балет сазгерлері]] [[Санат:Діни сазгерлер]] [[Санат:Либретто аудармашылары]] qmv5lxkri4lnt74vh99jb1xi8xlf0lm 0 18600 3692462 3493307 2026-11-06T10:16:49Z Кабылбек Алихан 188060 географиялык нысан дурыс берилмеген 3692462 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дубай |шынайы атауы = {{lang-ar|دبيّ}} |сурет = DubaiCollage.jpg |жағдайы = |ел = БАӘ |елтаңба =Coat of Arms of Dubai.png |ту = Flag of Dubai.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec =11 |lon_dir = E|lon_deg =55 |lon_min =18 |lon_sec =34 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әмір |басшысы = [[Мұхаммед ибн Рашид Әл Мактум]] |құрылған уақыты = 1833 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1114 км² |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = араб тілі |тұрғыны = {{өсім}}3 286 620 |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 408,18 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[арабтар]] — 26,1%<br />[[Үндістан]]дықтар — 42,3 %<br />[[Пәкістан]]дықтар — 13,3 %<br />[[Бангладеш]]тіктер — 7,5 %<br />[[Филиппин]]діктер — 2,5 %<br />[[Шри-Ланка]]лықтар — 1,5 %<br />[[Еуропа]]лықтар — 0,9 %<br />[[АҚШ]]-тар — 0,3 %<br />басқалары — 5,7 % |конфессионалдық құрамы = ислам |этнохороним = дубайлықтар, дубайлық |уақыт белдеуі = +4 |DST = |телефон коды = +9714 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dubai |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Дубай (айрық)}} '''Дубай ''' ({{lang-ar| '''دبيّ'''}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең үлкен қала, Дубай әмірлігінің әкімшілік орталығы. [[Таяу Шығыс]] елінің іскерлік орталығы, үнемі кеңею үстіндегі Парсы шығанағына Иран, Үндістан, Шығыс Африка, тіпті шеткері Шығыс елдері үшін “ену қақпасы” болып табылады, [[Біріккен Араб Әмірліктері]] астанасы – Әбу-Даби қаласы. Ол қаланы екі бөлікке бөлетін Хор-Дубай шығанағымен қиылысып жатыр. Көлемі бойынша 3885 км-ді құрайтын екінші Эмират, халқының саны – 600 мың адам. Бар-Дубай – оңтүстік бөлігінде әртүрлі компаниялар мен банктер және басқа да мекемелердің басқару іскерлік кеңселері орналасқан. Туристер үшін ең қызықтысы сауда орталығы, жануарлар саябағы және теңіз жағалауындағы Әл-Джумейра саябағы болып табылады. Дейра – солтүстік бөлігі – бұл бизнес пен туризмнің орталығы. Мұнда көптеген дүкендер, базарлар, мектептер, қонақүйлер, клубтар және халықаралық Дубай әуежайы бар. Бұл екі бөлік Әл-Хор шығанағымен өтетін Әл-Мактум және Әл-Гархуд көпірімен, сонымен қатар Әл-Шандага үңгіртауымен байланысқан. Джебель Али ауданы бүкіл ел үшін өндірістік және сауда-саттық аймағы болып есептеледі. Бұл жалпы Парсы шығанағындағы ең ірі тәуелсіз экономикалық аймақ. Парсы шығанағының жағалауында орналасқан Дубай Таяу Шығыстағы басты саяхат орталығы болып табылады. Жыл бойы ашық күн, ертегідей жағажайлар, демалыс үшін мүмкіндіктің молдығы, спортпен шұғылдану – мұның бәрі демалысыңызды Дубайда өткізуге қолайлы жағдай жасайды. Көптеген саяхатшылар мұнда атақты Дубай сауда орталықтарын, көз алмастыруға мүмкін емес тастар мен металлдарға толы Алтын базарды, Джумейра мешітін, Сайд патшасының сарайын тамашалау үшін және қаланы екі бөлікке бөлетін арналған дәстүрлі “доу” кемесімен немесе “арба” таксиімен аралау, сонымен қатар, паб, бар, түнгі клуб, дискотека секілді Дубайдың түнгі өміріне орану үшін ат терлетіп келеді. == Географиясы == Парсы шығанағының жағасында, Абу-Дабидің солтүстік-шығысында, Шарджаның жанында орналасқан. Географиялық координаттары: 25°15' солтүстік ендік, 55°18' шығыс бойлық. Қаланың ұзындығы — 134 км, ені-35 км. == Климаты == Дубайдың климаты өте ыстық. Дубай әлемдегі ең ыстық қалалардың бірі болып саналады. Тамыздың орташа температурасы (ең жылы ай) +35,1 °C, ал орташа максимум +40 °C-тан асады, кейде көлеңкедегі температура 50 °C-қа дейін жетуі мүмкін. == Қаланың аудандары == * Бур-Дубай - тарихи орталығы; * Гарденс - тыныш аймақ; * Даунтаун - қаланың салынып жатқан іскерлік ауданы; * Дейра - қаланың шығыс сауда бөлігі; * Джумейра - теңіз жағасындағы аудан; * Дубай Марина - қаланың батысындағы қолдан жасалған шығанақтың айналасындағы тұрғын аудан. == Галерея == <gallery caption="Дубайдың көрнекті жерлері" gallery mode=packed> File:Burj_Khalifa_building.jpg| | | File:Dubai_Zabeel_Park.jpg| Сурет:UAE Dubai Abra img5 asv2018-01.jpg| File:Sheikh_Zayed_Road_on_27_November_2007_Pict_1.jpg| </gallery> == Бауырлас қалалар == Дубаймен, келесідей бауырлас қалалар бар<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai's sister cities|publisher=dubaicityguide|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328|title=Twinning Cities Agreements|publisher=UAE Official Website|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbKxYKo|archivedate=2013-05-30}}</ref>: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]] * {{flagicon|Iraq}} [[Багдад]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm|title=Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbMCc8I|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] * {{flagicon|AUS}} [[Брисбен]] * {{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]] * {{flagicon|USA}} [[Детройт]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm|title=Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbN3WnQ|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Шотландия}} [[Данди]] * {{flagicon|Switzerland}} [[Женева]] * {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]] * {{flagicon|AUS}} [[Голд-Кост]] * {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || * {{flagicon|Spain}} [[Гранада]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm|title=Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbNorvi|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Гуанчжоу]] * {{flagicon|TUR}} [[Стамбул]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Джидда]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Карачи]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]] * {{flagicon|Iran}} [[Киш (арал)|Киш]] * {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт (город)|Кувейт]] * {{flagicon|USA}} [[Лос-Анжелес]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm|title=Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbOaN4f|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|France}} [[Лион]] * {{flagicon|Philippines}} [[Мандалуёнг]] * {{flagicon|Mexico}} [[Монтеррей]] || * {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] * {{flagicon|Colombia}} [[Медельин]]<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai sister/twin cities list|publisher=Dubaicityguide.com|date=|accessdate=2013-04-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Осака]] * {{flagicon|BRA}} [[Рио-де-Жанейро]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Гандинагар]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Хайдарабад (Индия)|Хайдерабад]] * {{flagicon|USA}} [[Финикс]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm|title=Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbPMuB0|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Puerto Rico}} [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] * {{flagicon|CHN}} [[Харбин]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] * {{flagicon|Germany}} [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * {{flagicon|Morocco}} [[Танжер]] * {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]] * {{flagicon|Libya}} [[Триполи]] * {{flagicon|Slovakia}} [[Нове-Место-над-Вагом]] * {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]]<ref>{{cite web|url=http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |title=Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai |publisher=English.busan.go.kr |accessdate=14 шілде 2009}}</ref> |} == Панорама == {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Дубай</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:БАӘ қалалары]] [[Санат:Дубай]] 71m3xmsaf72bizxsgsytr6euyaphswq 3692473 3692462 2026-11-06T10:24:09Z Кабылбек Алихан 188060 акпарат ескирген 3692473 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дубай |шынайы атауы = {{lang-ar|دبيّ}} |сурет = DubaiCollage.jpg |жағдайы = |ел = БАӘ |елтаңба =Coat of Arms of Dubai.png |ту = Flag of Dubai.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec =11 |lon_dir = E|lon_deg =55 |lon_min =18 |lon_sec =34 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әмір |басшысы = [[Мұхаммед ибн Рашид Әл Мактум]] |құрылған уақыты = 1833 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1114 км² |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = араб тілі |тұрғыны = {{өсім}}3 286 620 |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 408,18 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[арабтар]] — 26,1%<br />[[Үндістан]]дықтар — 42,3 %<br />[[Пәкістан]]дықтар — 13,3 %<br />[[Бангладеш]]тіктер — 7,5 %<br />[[Филиппин]]діктер — 2,5 %<br />[[Шри-Ланка]]лықтар — 1,5 %<br />[[Еуропа]]лықтар — 0,9 %<br />[[АҚШ]]-тар — 0,3 %<br />басқалары — 5,7 % |конфессионалдық құрамы = ислам |этнохороним = дубайлықтар, дубайлық |уақыт белдеуі = +4 |DST = |телефон коды = +9714 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dubai |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Дубай (айрық)}} '''Дубай ''' ({{lang-ar| '''دبيّ'''}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең үлкен қала, Дубай әмірлігінің әкімшілік орталығы. [[Таяу Шығыс]] елінің іскерлік орталығы, үнемі кеңею үстіндегі Парсы шығанағына Иран, Үндістан, Шығыс Африка, тіпті шеткері Шығыс елдері үшін “ену қақпасы” болып табылады, [[Біріккен Араб Әмірліктері]] астанасы – Әбу-Даби қаласы. Ол қаланы екі бөлікке бөлетін Хор-Дубай шығанағымен қиылысып жатыр. Көлемі бойынша 3885 км-ді құрайтын екінші Эмират, халқының саны – бірнеше миллион адамнан асады. Бар-Дубай – оңтүстік бөлігінде әртүрлі компаниялар мен банктер және басқа да мекемелердің басқару іскерлік кеңселері орналасқан. Туристер үшін ең қызықтысы сауда орталығы, жануарлар саябағы және теңіз жағалауындағы Әл-Джумейра саябағы болып табылады. Дейра – солтүстік бөлігі – бұл бизнес пен туризмнің орталығы. Мұнда көптеген дүкендер, базарлар, мектептер, қонақүйлер, клубтар және халықаралық Дубай әуежайы бар. Бұл екі бөлік Әл-Хор шығанағымен өтетін Әл-Мактум және Әл-Гархуд көпірімен, сонымен қатар Әл-Шандага үңгіртауымен байланысқан. Джебель Али ауданы бүкіл ел үшін өндірістік және сауда-саттық аймағы болып есептеледі. Бұл жалпы Парсы шығанағындағы ең ірі тәуелсіз экономикалық аймақ. Парсы шығанағының жағалауында орналасқан Дубай Таяу Шығыстағы басты саяхат орталығы болып табылады. Жыл бойы ашық күн, ертегідей жағажайлар, демалыс үшін мүмкіндіктің молдығы, спортпен шұғылдану – мұның бәрі демалысыңызды Дубайда өткізуге қолайлы жағдай жасайды. Көптеген саяхатшылар мұнда атақты Дубай сауда орталықтарын, көз алмастыруға мүмкін емес тастар мен металлдарға толы Алтын базарды, Джумейра мешітін, Сайд патшасының сарайын тамашалау үшін және қаланы екі бөлікке бөлетін арналған дәстүрлі “доу” кемесімен немесе “арба” таксиімен аралау, сонымен қатар, паб, бар, түнгі клуб, дискотека секілді Дубайдың түнгі өміріне орану үшін ат терлетіп келеді. == Географиясы == Парсы шығанағының жағасында, Абу-Дабидің солтүстік-шығысында, Шарджаның жанында орналасқан. Географиялық координаттары: 25°15' солтүстік ендік, 55°18' шығыс бойлық. Қаланың ұзындығы — 134 км, ені-35 км. == Климаты == Дубайдың климаты өте ыстық. Дубай әлемдегі ең ыстық қалалардың бірі болып саналады. Тамыздың орташа температурасы (ең жылы ай) +35,1 °C, ал орташа максимум +40 °C-тан асады, кейде көлеңкедегі температура 50 °C-қа дейін жетуі мүмкін. == Қаланың аудандары == * Бур-Дубай - тарихи орталығы; * Гарденс - тыныш аймақ; * Даунтаун - қаланың салынып жатқан іскерлік ауданы; * Дейра - қаланың шығыс сауда бөлігі; * Джумейра - теңіз жағасындағы аудан; * Дубай Марина - қаланың батысындағы қолдан жасалған шығанақтың айналасындағы тұрғын аудан. == Галерея == <gallery caption="Дубайдың көрнекті жерлері" gallery mode=packed> File:Burj_Khalifa_building.jpg| | | File:Dubai_Zabeel_Park.jpg| Сурет:UAE Dubai Abra img5 asv2018-01.jpg| File:Sheikh_Zayed_Road_on_27_November_2007_Pict_1.jpg| </gallery> == Бауырлас қалалар == Дубаймен, келесідей бауырлас қалалар бар<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai's sister cities|publisher=dubaicityguide|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328|title=Twinning Cities Agreements|publisher=UAE Official Website|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbKxYKo|archivedate=2013-05-30}}</ref>: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]] * {{flagicon|Iraq}} [[Багдад]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm|title=Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbMCc8I|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] * {{flagicon|AUS}} [[Брисбен]] * {{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]] * {{flagicon|USA}} [[Детройт]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm|title=Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbN3WnQ|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Шотландия}} [[Данди]] * {{flagicon|Switzerland}} [[Женева]] * {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]] * {{flagicon|AUS}} [[Голд-Кост]] * {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || * {{flagicon|Spain}} [[Гранада]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm|title=Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbNorvi|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Гуанчжоу]] * {{flagicon|TUR}} [[Стамбул]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Джидда]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Карачи]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]] * {{flagicon|Iran}} [[Киш (арал)|Киш]] * {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт (город)|Кувейт]] * {{flagicon|USA}} [[Лос-Анжелес]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm|title=Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbOaN4f|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|France}} [[Лион]] * {{flagicon|Philippines}} [[Мандалуёнг]] * {{flagicon|Mexico}} [[Монтеррей]] || * {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] * {{flagicon|Colombia}} [[Медельин]]<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai sister/twin cities list|publisher=Dubaicityguide.com|date=|accessdate=2013-04-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Осака]] * {{flagicon|BRA}} [[Рио-де-Жанейро]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Гандинагар]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Хайдарабад (Индия)|Хайдерабад]] * {{flagicon|USA}} [[Финикс]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm|title=Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbPMuB0|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Puerto Rico}} [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] * {{flagicon|CHN}} [[Харбин]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] * {{flagicon|Germany}} [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * {{flagicon|Morocco}} [[Танжер]] * {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]] * {{flagicon|Libya}} [[Триполи]] * {{flagicon|Slovakia}} [[Нове-Место-над-Вагом]] * {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]]<ref>{{cite web|url=http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |title=Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai |publisher=English.busan.go.kr |accessdate=14 шілде 2009}}</ref> |} == Панорама == {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Дубай</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:БАӘ қалалары]] [[Санат:Дубай]] 69f2c7481w36zgwgzamfqctgm2zj4r6 3692482 3692473 2026-11-06T10:34:31Z Кабылбек Алихан 188060 Тәуелсіз экономикалық аймақ термині дұрыс емес 3692482 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дубай |шынайы атауы = {{lang-ar|دبيّ}} |сурет = DubaiCollage.jpg |жағдайы = |ел = БАӘ |елтаңба =Coat of Arms of Dubai.png |ту = Flag of Dubai.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec =11 |lon_dir = E|lon_deg =55 |lon_min =18 |lon_sec =34 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әмір |басшысы = [[Мұхаммед ибн Рашид Әл Мактум]] |құрылған уақыты = 1833 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1114 км² |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = араб тілі |тұрғыны = {{өсім}}3 286 620 |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 408,18 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[арабтар]] — 26,1%<br />[[Үндістан]]дықтар — 42,3 %<br />[[Пәкістан]]дықтар — 13,3 %<br />[[Бангладеш]]тіктер — 7,5 %<br />[[Филиппин]]діктер — 2,5 %<br />[[Шри-Ланка]]лықтар — 1,5 %<br />[[Еуропа]]лықтар — 0,9 %<br />[[АҚШ]]-тар — 0,3 %<br />басқалары — 5,7 % |конфессионалдық құрамы = ислам |этнохороним = дубайлықтар, дубайлық |уақыт белдеуі = +4 |DST = |телефон коды = +9714 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dubai |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Дубай (айрық)}} '''Дубай ''' ({{lang-ar| '''دبيّ'''}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең үлкен қала, Дубай әмірлігінің әкімшілік орталығы. [[Таяу Шығыс]] елінің іскерлік орталығы, үнемі кеңею үстіндегі Парсы шығанағына Иран, Үндістан, Шығыс Африка, тіпті шеткері Шығыс елдері үшін “ену қақпасы” болып табылады, [[Біріккен Араб Әмірліктері]] астанасы – Әбу-Даби қаласы. Ол қаланы екі бөлікке бөлетін Хор-Дубай шығанағымен қиылысып жатыр. Көлемі бойынша 3885 км-ді құрайтын екінші Эмират, халқының саны – бірнеше миллион адамнан асады. Бар-Дубай – оңтүстік бөлігінде әртүрлі компаниялар мен банктер және басқа да мекемелердің басқару іскерлік кеңселері орналасқан. Туристер үшін ең қызықтысы сауда орталығы, жануарлар саябағы және теңіз жағалауындағы Әл-Джумейра саябағы болып табылады. Дейра – солтүстік бөлігі – бұл бизнес пен туризмнің орталығы. Мұнда көптеген дүкендер, базарлар, мектептер, қонақүйлер, клубтар және халықаралық Дубай әуежайы бар. Бұл екі бөлік Әл-Хор шығанағымен өтетін Әл-Мактум және Әл-Гархуд көпірімен, сонымен қатар Әл-Шандага үңгіртауымен байланысқан. Джебель Али ауданы бүкіл ел үшін өндірістік және сауда-саттық аймағы болып есептеледі. Бұл жалпы Парсы шығанағындағы еркін экономикалық аймақтардың бірі.орналасқан Дубай Таяу Шығыстағы басты саяхат орталығы болып табылады. Жыл бойы ашық күн, ертегідей жағажайлар, демалыс үшін мүмкіндіктің молдығы, спортпен шұғылдану – мұның бәрі демалысыңызды Дубайда өткізуге қолайлы жағдай жасайды. Көптеген саяхатшылар мұнда атақты Дубай сауда орталықтарын, көз алмастыруға мүмкін емес тастар мен металлдарға толы Алтын базарды, Джумейра мешітін, Сайд патшасының сарайын тамашалау үшін және қаланы екі бөлікке бөлетін арналған дәстүрлі “доу” кемесімен немесе “арба” таксиімен аралау, сонымен қатар, паб, бар, түнгі клуб, дискотека секілді Дубайдың түнгі өміріне орану үшін ат терлетіп келеді. == Географиясы == Парсы шығанағының жағасында, Абу-Дабидің солтүстік-шығысында, Шарджаның жанында орналасқан. Географиялық координаттары: 25°15' солтүстік ендік, 55°18' шығыс бойлық. Қаланың ұзындығы — 134 км, ені-35 км. == Климаты == Дубайдың климаты өте ыстық. Дубай әлемдегі ең ыстық қалалардың бірі болып саналады. Тамыздың орташа температурасы (ең жылы ай) +35,1 °C, ал орташа максимум +40 °C-тан асады, кейде көлеңкедегі температура 50 °C-қа дейін жетуі мүмкін. == Қаланың аудандары == * Бур-Дубай - тарихи орталығы; * Гарденс - тыныш аймақ; * Даунтаун - қаланың салынып жатқан іскерлік ауданы; * Дейра - қаланың шығыс сауда бөлігі; * Джумейра - теңіз жағасындағы аудан; * Дубай Марина - қаланың батысындағы қолдан жасалған шығанақтың айналасындағы тұрғын аудан. == Галерея == <gallery caption="Дубайдың көрнекті жерлері" gallery mode=packed> File:Burj_Khalifa_building.jpg| | | File:Dubai_Zabeel_Park.jpg| Сурет:UAE Dubai Abra img5 asv2018-01.jpg| File:Sheikh_Zayed_Road_on_27_November_2007_Pict_1.jpg| </gallery> == Бауырлас қалалар == Дубаймен, келесідей бауырлас қалалар бар<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai's sister cities|publisher=dubaicityguide|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328|title=Twinning Cities Agreements|publisher=UAE Official Website|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbKxYKo|archivedate=2013-05-30}}</ref>: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]] * {{flagicon|Iraq}} [[Багдад]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm|title=Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbMCc8I|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] * {{flagicon|AUS}} [[Брисбен]] * {{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]] * {{flagicon|USA}} [[Детройт]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm|title=Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbN3WnQ|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Шотландия}} [[Данди]] * {{flagicon|Switzerland}} [[Женева]] * {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]] * {{flagicon|AUS}} [[Голд-Кост]] * {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || * {{flagicon|Spain}} [[Гранада]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm|title=Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbNorvi|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Гуанчжоу]] * {{flagicon|TUR}} [[Стамбул]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Джидда]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Карачи]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]] * {{flagicon|Iran}} [[Киш (арал)|Киш]] * {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт (город)|Кувейт]] * {{flagicon|USA}} [[Лос-Анжелес]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm|title=Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbOaN4f|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|France}} [[Лион]] * {{flagicon|Philippines}} [[Мандалуёнг]] * {{flagicon|Mexico}} [[Монтеррей]] || * {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] * {{flagicon|Colombia}} [[Медельин]]<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai sister/twin cities list|publisher=Dubaicityguide.com|date=|accessdate=2013-04-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Осака]] * {{flagicon|BRA}} [[Рио-де-Жанейро]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Гандинагар]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Хайдарабад (Индия)|Хайдерабад]] * {{flagicon|USA}} [[Финикс]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm|title=Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbPMuB0|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Puerto Rico}} [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] * {{flagicon|CHN}} [[Харбин]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] * {{flagicon|Germany}} [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * {{flagicon|Morocco}} [[Танжер]] * {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]] * {{flagicon|Libya}} [[Триполи]] * {{flagicon|Slovakia}} [[Нове-Место-над-Вагом]] * {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]]<ref>{{cite web|url=http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |title=Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai |publisher=English.busan.go.kr |accessdate=14 шілде 2009}}</ref> |} == Панорама == {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Дубай</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:БАӘ қалалары]] [[Санат:Дубай]] i5o2dxb2sy24t5iut68hjmnfnc51t6a 3692486 3692482 2026-11-06T10:37:54Z Кабылбек Алихан 188060 Тарихи нысанның атауы дұрыс берілмеген 3692486 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дубай |шынайы атауы = {{lang-ar|دبيّ}} |сурет = DubaiCollage.jpg |жағдайы = |ел = БАӘ |елтаңба =Coat of Arms of Dubai.png |ту = Flag of Dubai.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec =11 |lon_dir = E|lon_deg =55 |lon_min =18 |lon_sec =34 |CoordAddon = type:city(552000)_region:AE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әмір |басшысы = [[Мұхаммед ибн Рашид Әл Мактум]] |құрылған уақыты = 1833 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1114 км² |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = араб тілі |тұрғыны = {{өсім}}3 286 620 |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 408,18 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[арабтар]] — 26,1%<br />[[Үндістан]]дықтар — 42,3 %<br />[[Пәкістан]]дықтар — 13,3 %<br />[[Бангладеш]]тіктер — 7,5 %<br />[[Филиппин]]діктер — 2,5 %<br />[[Шри-Ланка]]лықтар — 1,5 %<br />[[Еуропа]]лықтар — 0,9 %<br />[[АҚШ]]-тар — 0,3 %<br />басқалары — 5,7 % |конфессионалдық құрамы = ислам |этнохороним = дубайлықтар, дубайлық |уақыт белдеуі = +4 |DST = |телефон коды = +9714 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dubai |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Дубай (айрық)}} '''Дубай ''' ({{lang-ar| '''دبيّ'''}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең үлкен қала, Дубай әмірлігінің әкімшілік орталығы. [[Таяу Шығыс]] елінің іскерлік орталығы, үнемі кеңею үстіндегі Парсы шығанағына Иран, Үндістан, Шығыс Африка, тіпті шеткері Шығыс елдері үшін “ену қақпасы” болып табылады, [[Біріккен Араб Әмірліктері]] астанасы – Әбу-Даби қаласы. Ол қаланы екі бөлікке бөлетін Хор-Дубай шығанағымен қиылысып жатыр. Көлемі бойынша 3885 км-ді құрайтын екінші Эмират, халқының саны – бірнеше миллион адамнан асады. Бар-Дубай – оңтүстік бөлігінде әртүрлі компаниялар мен банктер және басқа да мекемелердің басқару іскерлік кеңселері орналасқан. Туристер үшін ең қызықтысы сауда орталығы, жануарлар саябағы және теңіз жағалауындағы Әл-Джумейра саябағы болып табылады. Дейра – солтүстік бөлігі – бұл бизнес пен туризмнің орталығы. Мұнда көптеген дүкендер, базарлар, мектептер, қонақүйлер, клубтар және халықаралық Дубай әуежайы бар. Бұл екі бөлік Әл-Хор шығанағымен өтетін Әл-Мактум және Әл-Гархуд көпірімен, сонымен қатар Әл-Шандага үңгіртауымен байланысқан. Джебель Али ауданы бүкіл ел үшін өндірістік және сауда-саттық аймағы болып есептеледі. Бұл жалпы Парсы шығанағындағы еркін экономикалық аймақтардың бірі.орналасқан Дубай Таяу Шығыстағы басты саяхат орталығы болып табылады. Жыл бойы ашық күн, ертегідей жағажайлар, демалыс үшін мүмкіндіктің молдығы, спортпен шұғылдану – мұның бәрі демалысыңызды Дубайда өткізуге қолайлы жағдай жасайды. Көптеген саяхатшылар мұнда атақты Дубай сауда орталықтарын, көз алмастыруға мүмкін емес тастар мен металлдарға толы Алтын базарды, Джумейра мешітін, Шейх Саид әл-Мактумның тарихи үйін тамашалау үшін және қаланы екі бөлікке бөлетін арналған дәстүрлі “доу” кемесімен немесе “арба” таксиімен аралау, сонымен қатар, паб, бар, түнгі клуб, дискотека секілді Дубайдың түнгі өміріне орану үшін ат терлетіп келеді. == Географиясы == Парсы шығанағының жағасында, Абу-Дабидің солтүстік-шығысында, Шарджаның жанында орналасқан. Географиялық координаттары: 25°15' солтүстік ендік, 55°18' шығыс бойлық. Қаланың ұзындығы — 134 км, ені-35 км. == Климаты == Дубайдың климаты өте ыстық. Дубай әлемдегі ең ыстық қалалардың бірі болып саналады. Тамыздың орташа температурасы (ең жылы ай) +35,1 °C, ал орташа максимум +40 °C-тан асады, кейде көлеңкедегі температура 50 °C-қа дейін жетуі мүмкін. == Қаланың аудандары == * Бур-Дубай - тарихи орталығы; * Гарденс - тыныш аймақ; * Даунтаун - қаланың салынып жатқан іскерлік ауданы; * Дейра - қаланың шығыс сауда бөлігі; * Джумейра - теңіз жағасындағы аудан; * Дубай Марина - қаланың батысындағы қолдан жасалған шығанақтың айналасындағы тұрғын аудан. == Галерея == <gallery caption="Дубайдың көрнекті жерлері" gallery mode=packed> File:Burj_Khalifa_building.jpg| | | File:Dubai_Zabeel_Park.jpg| Сурет:UAE Dubai Abra img5 asv2018-01.jpg| File:Sheikh_Zayed_Road_on_27_November_2007_Pict_1.jpg| </gallery> == Бауырлас қалалар == Дубаймен, келесідей бауырлас қалалар бар<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai's sister cities|publisher=dubaicityguide|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328|title=Twinning Cities Agreements|publisher=UAE Official Website|accessdate=2011-09-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbKxYKo|archivedate=2013-05-30}}</ref>: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]] * {{flagicon|Iraq}} [[Багдад]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm|title=Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbMCc8I|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] * {{flagicon|AUS}} [[Брисбен]] * {{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]] * {{flagicon|USA}} [[Детройт]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm|title=Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbN3WnQ|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Шотландия}} [[Данди]] * {{flagicon|Switzerland}} [[Женева]] * {{flagicon|Dominican Republic}} [[Санто-Доминго]] * {{flagicon|AUS}} [[Голд-Кост]] * {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || * {{flagicon|Spain}} [[Гранада]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm|title=Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbNorvi|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Гуанчжоу]] * {{flagicon|TUR}} [[Стамбул]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Джидда]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Карачи]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]] * {{flagicon|Iran}} [[Киш (арал)|Киш]] * {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт (город)|Кувейт]] * {{flagicon|USA}} [[Лос-Анжелес]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm|title=Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbOaN4f|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|France}} [[Лион]] * {{flagicon|Philippines}} [[Мандалуёнг]] * {{flagicon|Mexico}} [[Монтеррей]] || * {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] * {{flagicon|Colombia}} [[Медельин]]<ref>{{cite web|url=http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149|title=Dubai sister/twin cities list|publisher=Dubaicityguide.com|date=|accessdate=2013-04-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbJaldM|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Осака]] * {{flagicon|BRA}} [[Рио-де-Жанейро]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Гандинагар]] * {{flagicon|Үндістан}} [[Хайдарабад (Индия)|Хайдерабад]] * {{flagicon|USA}} [[Финикс]]<ref>{{cite web|url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm|title=Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News|publisher=Uaeinteract.com|accessdate=2009-07-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GzbPMuB0|archivedate=2013-05-30}}</ref> * {{flagicon|Puerto Rico}} [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)|Сан-Хуан]] * {{flagicon|CHN}} [[Харбин]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] * {{flagicon|Germany}} [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * {{flagicon|Morocco}} [[Танжер]] * {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]] * {{flagicon|Libya}} [[Триполи]] * {{flagicon|Slovakia}} [[Нове-Место-над-Вагом]] * {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]]<ref>{{cite web|url=http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |title=Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai |publisher=English.busan.go.kr |accessdate=14 шілде 2009}}</ref> |} == Панорама == {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Дубай</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:БАӘ қалалары]] [[Санат:Дубай]] qn6ygjq1yo6795eeuzglitub3r065xp 0 19058 3692226 3191041 2026-11-05T17:24:24Z Mheidegger 1111 құрылу 3692226 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңес|альтернативті=Conference on Interaction and Confidence-Building Measures in Asia (CICA)|логотип=Conference on Interaction and Confidence-Building Measures in Asia logo.svg|карта1=CICA Members.png|мүшелік=28 мүше мемлекет <br> 9 байқаушы мемлекет<br> 5 байқаушы ұйым<br> 5 серіктес ұйым|орталық типі=Хатшылық|орталық=[[Астана]], {{Байрақ|Қазақстан}}|тілдер=ағылшын, орыс|басшы мансабы1=Бас хатшы|басшы есімі1={{Байрақ|Қазақстан}} [[Сарыбай, Кайрат Шорайұлы|Қайрат Сарыбай]]|құрылу мерзімі1=5 қазан 1992 жыл|сайт=www.s-cica.org|логотип ені=100px}}[[Қазақстан]] сыртқы саяси басымдықтары жүйесінде Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңесті (АӨСШК) шақыру туралы бастаманы іске асыру айрықша орын алады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Кеңесті шақыру жөніндегі идеяны алғаш рет Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] 1992 жылғы қазанда өткен [[БҰҰ Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас ассамблеясының]] 47-сессиясында ұсынған болатын.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 456-461 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> Қазақстан басшысы бастаманың негізгі мәні әлемнің өзге өңірлеріне қарағанда әлі тиісті тетігі қалыптасып болмаған [[Азия]] құрлығында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ықпалды әрі әмбебап құрылымын қайта құруға деген ұмтылыс екенін атап көрсетті. Бастапқы кезеңнің өзінде АӨСШК идеясы құрлықтағы саяси ахуалға ықпал ете алатын халықаралық ұйымдар мен бірқатар Азиялық мемлекеттер тарапынан қолдау тапты. Бастаманы іске асыру барысында 1993-1994 жылдары Азия елдері сыртқы істер министрліктері сарапшыларының үш кездесуі өткізілді. Осы кездесулер қорытындыларында Кеңес құжаттарын әзірлеумен айналысатын Арнайы жұмыс тобын құру туралы шешім қабылданды. == Құрылу == [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 601.jpg|left|200px|thumb|АӨСШК-нің 15 жылдығына арналған Қазақстанның пошта маркасы]] Кеңесті шақыру идеясын алғаш рет Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] 1992 жылғы 5 қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында ұсынды. 1992–1997 жылдары Қазақстан тарапы мүдделі тараптардың қатысуымен бірқатар іс-шаралар ұйымдастырды. Сыртқы істер министрлерінің орынбасарлары деңгейінде жоғары лауазымды тұлғалар комитеті құрылды. Министрлердің алғашқы кездесуі 1999 жылы Алматыда өтті. Онда АӨСШК-ге мүше мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттейтін қағидаттар декларациясы қабылданды.<ref name=omirim/> АӨСШК-нің алғашқы саммиті 2002 жылғы 3–5 маусымда Алматы қаласында өтті. Оған АӨСШК-ге мүше барлық мемлекеттердің делегациялары, халықаралық ұйымдардың ([[БҰҰ]], [[ЕҚЫҰ]], [[Араб мемлекеттері лигасы]]) өкілдері, сондай-ақ бақылаушы елдер ([[Аустралия]], [[АҚШ]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Таиланд]], [[Вьетнам]], [[Украина]], [[Корея Республикасы]]) қатысты. Форумға Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев төрағалық етті. Саммит қорытындысы бойынша Алматы актісі (форумның жарғысы) және Терроризмді жою және өркениеттер арасындағы диалогты дамыту туралы АӨСШК декларациясы қабылданды. 2006 жылы Алматыда өткен екінші саммит барысында АӨСШК Хатшылығын құру туралы шешім қабылданды. Хатшылық Алматы қаласында орналасты. Бастапқыда АӨСШК [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]ның (ЕҚЫҰ) азиялық баламасы ретінде құрылды. 2010 жылы Ыстанбұлда өткен АӨСШК-нің үшінші саммиті аясында АӨСШК мен ЕҚЫҰ-ның алғашқы институционалдық форумы ұйымдастырылды. Бұл болашақта біртұтас еуразиялық қауіпсіздік белдеуін қалыптастыруға негіз қалады.<ref name=omirim/> == Форум қызметінің негізгі бағыттары == Азиядағы бейбітшілікті, қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге көп жақты тәсілдер жасау жолымен ынтымақтастықты нығайту '''Мәртебесі:''' Азиядағы қауіпсіздікке қатысты мәселелер бойынша пікірлесу, келіссөздер жүргізу және келісімге келу негізінде шешім қабылдау мен шаралар қолдану жөніндегі мемлекетаралық форум, БҰҰ Бас Ассамблеясы жанында бақылаушы (2007 жылғы желтоқсан) == АӨСШК құрылымы мен инститтары:== '''Саяси органдары:''' 1) Мемлекет және үкімет басшыларының кездесуі (Басқосу – ең жоғары орган 4 жылда бір рет жиналады), 2) Сыртқы істер министрлерінің кездесуі (СІМК - екі жылда бір рет жиналады), 3) Аға лауазымды тұлғалар комитеті (АЛТК – жылда екі рет жиналатын құрылым). '''Көмекші органдары''': 1) АӨСШК Атқарушы директоры модераторлық ететін түрлі тақырыптағы Арнаулы жұмыс топтары (АЖТ) 2) Мамандырылған сарапшылардың кездесулері (МСК). '''Әкімшілік органы:''' Алматы қаласында (Қазақстан Республикасы) орналасқан тұрақты түрде жұмыс істейтін халықаралық Хатшылық. АӨСШК Хатшылығының Атқарушы директоры Д.Бақышев (Қазақстан), Атқарушы директордың орынбасары Қорхан Қаракоч (Түркия), кәсіби персонал (Қазақстан, Ресей, Үндістан, Иран және Пәкістан). ==Әзірлеу үдерісі== 1993-1994 жылдар аралығында Азия елдері СІМ сарапшыларының кездесулері өтіп, «Азия кеңесі рәсімдер ережелері», «Азия кеңесі принциптерінің декларациясы» және «Азия кеңесі құрылымдары мен институттары» атты Азия кеңесінің базалық құжаттарын жасап, әзірлеу үшін Арнайы жұмыс тобы (АЖТ) құрылды. 1996-1997 жылдары Азия кеңесі сыртқы саяси басшыларының орынбасарлары деңгейінде [[Алматы]]да екі Кеңес өткізілді. 1998 жылғы қазанда Алматы қаласында АӨСШК мәселелері бойынша 12 мемлекеттен келген 24 сарапшыларының қатысуымен халықаралық коллоквиум өтті. ==Сенім шараларын одан әрі жүзеге асыру== 2009 ж. 20 ақпанда [[Дели]] қаласында ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары [[Нұрлан Ермекбаев]]тың төрағалығымен АӨСШК Аға лауазымды тұлғалар комитетінің (АЛТК) кезекті отырысы өтті. Қатысушылар АӨСШК АЛТК алдында өткен Арнайы жұмыс тобының отырыстарының тиісті ұсыныстарын қарастырып, мақұлдады. Кеңесте 2002 жылдан бері төрағалық етіп келе жатқан Қазақстанның мандаты 2010 жылы бітеді. Осыған байланысты 2008 ж. тамызда Алматыдағы 3-ші АӨСШК Сыртқы істер министрлерінің отырысында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев бұл орынға АӨСШК-тің белсенді мүшелерінің бірі [[Түркия Республикасы]]н сайлауды ұсынған болатын. Бұл екі бауырлас мемлекет арасындағы қатынастардың жоғары деңгейі және түрік тарапының әртүрлі халықаралық, аймақтық бірлестіктерде жинаған мол тәжірибесін ескере отырып жасалған еді. 2009 жылы қаңтар айында мемлекетішілік процедуралардың нәтижесі бойынша [[Анкара]] Қазақстанның ұсынысымен келісетіндігін мәлімдеді. Бұл жөнінде Түркия Президенті А.Гүлдің АӨСШК Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың атына жіберген жолдауында айтылған. Түркия АЛТК-тың осы отырысында өз кандидатурасын ресми түрде ұсынды. Ол 2009 жылғы 8 мамырда мүше мемлекеттермен келісілді. АӨСШК ережесіне сәйкес Кеңеске мүше елдердің мемлекет және үкімет басшыларының кезекті 3-ші саммиті 2010 жылы осы елде (шамамен маусым айында [[Стамбул]] қаласында) өтеді. Сенім шаралары тізбесін орындау мәселесі де жақсы жүріп жатыр. Егер бұрын АӨСШК шеңберінде жыл сайын тек 2-3 арнайы шара өткен болса, осы жылы Қазақстан, [[Қырғызстан]], [[Ресей]], [[Әзірбайжан]], [[Корея Республикасы]], [[Түркия]], [[Иран]] және [[Израиль]]де бірнеше кездесулер, семинарлар және форумдар өткізу жоспарланып отыр. Осылайша, үстіміздегі жыл Кеңесті дамыту кезіндегі ірі табыстарға толы жыл болғалы тұр. Қазір Қазақстанға «Әскери-саяси тұрғыдан сенім шараларын іске асыру туралы Төрағаның тұжырымдамасы» атты құжатты дайындау міндеті жүктелді. Бұдан кейін осының негізінде барлық мүше мемлекеттердің ортақ позициясын көрсететін «Ортақ ұстаным» құжаты дайындалады. Экономикалық өлшемдегі туризм бағытының үйлестірушісі ([[Тәжікстан]]) дайындаған Ынтымақтастық тұжырымдамасы бекітілді. Қазақстан адами өлшем бойынша сенім шараларын жүзеге асыру жөніндегі жобаны үйлестірушісі ретінде АӨСШК-ің гуманитарлық саладағы сенім шаралары жоспарын орындау аясында 2009 жылға арналған Іс-шаралар жоспарын таратты. [[Моңғолия]] экологиялық өлшемнің үйлестірушісі ретінде бекітілді, ал жаңа қауіптер мен қатерлерге қарсы күресуге жауапты Түркия 2009 жылы қараша айында мүше елдердің Полиция мекемелері басшыларының 1-ші кездесуін өз аумағында өткізетіндігін мәлімдеді. Қатысушылар Кеңес жұмысына қатысты жалпы мәселелерді де қарастырды. Мысалы, кездесуде 2009-2010 жылдарға арналған АӨСШК іс-шараларының күнтізбесі қабылданып, «АӨСШК-ің дамуын зерттеу» сараптамалық материалы бекітілді. 2009 жылғы 27 наурызда [[Бишкек]] қаласында АӨСШК шеңберінде «Конфессиялар арасындағы сұхбат – тұрақты қоғамдастыққа жол» атты семинар өтті. 2009 жылғы 1 мамырда [[Астана]]да жыл сайынғы Қазақстан халықтары достық фестивалі шеңберінде өтетін Азия кеңесі елдерінің халықтары этно-мәдени бірлестіктерінің форумы өтті. 2009 жылғы 9 маусымда [[Мәскеу]] қаласында АӨСШК Сенім шаралары тізімдемесін Іскерлік мүмкіншіліктеріне жәрдем көрсету және шағын және орта кәсіпорын саласында ақпаратпен алмасу салада іске асыру бойынша Мамандырылған сарапшылар кездесуі өтті. Кездесу барысында аталған саладағы АӨСШК сенім шаралары бойынша Тұжырымдама мен 2010-2010 жылдарға арналған Іс-қимыл жоспарының жобалары талқыланды. 2009 жылғы 23-24 маусымда Алматы қаласында Азия кеңесінің кезекті Арнайы жұмыс тобының (АЖТ) отырысы өтті. Кездесу барысында мүше-мемлекеттер АӨСШК Сенім шаралары тізімдемесін экологиялық, экономиқалық және әскери-саяси өлшемдегі іске асыру міселелері, Азия кеңесінің жалпы мәселелері сондай-ақ АӨСШК Хатшылығына қатысты мәселелері талқылады. Сонымен қатар АЖТ Сауд Арабиясы Корольдігінің Азия Кеңесінің бақылаушы-мемлекеті болуға өтінішін қабылдап, оны АӨСШК АЛТК-ның қарауына тапсырды. [[Таиланд Корольдігі]] [[АСЕАН|АСЕАН-ның]] аймақтық форумының Төраға ретінде АӨСШК Төрағасымен әскери-саяси және экономикалық өлшемдегі өз көзқарасы және тәжирибесімен алмасуға ниет білдірді. Келесі АЖТ жіне АЛТК отырыстары 2009 жылғы қазан айында [[Пекин]] қаласында өтеді. Сөйтіп, Кеңеске қатысушылар 2006 жылғы 2-ші Саммит пен 2008 жылғы 3-ші СІМК шешімдерін орындау мақсатында және 2010 жылы өтетін Жоғарғы дәрежедегі үшінші кездесуді дайындау үшін осындай нақты қадамдар жасап жатыр. ==Сенім шараларын жүзеге асыру== 2007 жылы 12-14 наурыз аралығында [[Бангкок]] қаласында өткен АЛТК-ның отырысында «Сенім шараларын іске асыруға арналған Бірлескен ұстаным» атты құжат қабылданды. Аталған құжат АӨСШК-нің Сенім шаралары тізімдемесін және көпжақты форматтағы ынтымақтастықты нығайтуға және Тізімдеменің жеке бағыттарындағы жұмыстарды айқындауға арналған әр түрлі жобаларды іс-жүзінде іске асыруға жол ашты. 2007 жылы 22-23 желтоқсанда [[Тегеран]] қаласында наркотрафикке қарсы күрес аясында сенім шаралар жөніндегі Бірінші МСК өтсе, 2008 жылы 31 қаңтар және 1 ақпан аралығында [[Анкара]] қаласында жаңа қауіп қатерлерге қарсы күресу аясында сенім шараларды іске асыру мәселелері жөніндегі МСК өтті. Бұл іс-шараларда аталған бағыттар бойынша тұжырым жобалары әзірленді. 2008 жылы 6-7 мамырда [[Алматы]] қаласында АӨСШКның АЖТ кезекті отырысы өтті. Кездесуге қатысушылар келесі мәселелерді қарастырды: Сенім шаралары тізімдемесін іске асыру, Азия кеңесі Хатшылығының дамуы, АӨСШК IІІ-ші сыртқы істер министрлерінің кездесуіне дайындау. 2008 жылы 11 маусымда [[Сеул]] қаласында ҚР Корей Республикасындағы Елшісі Д.Бақышевтің төрағалығымен АЛТК-ның кезекті отырысы өтті. Осы кездесуде алдағы IІІ-ші СІМК-нің күн тәртібі мен бағдарламасының жобалары қабылданды, сонымен бірге IІІ-ші СІМК-нің декларациясы бойынша пікірталас болды. 2008 жылы 27-28 қыркүйекте [[Душанбе]] қаласында АӨСШК мүше мемлекеттер арасында туризм саласы бойынша ынтымақтастық жөніндегі Концепция жобасын талқылауға арналған МСК өтті. 2008 жылы 26-29 қазанда [[Тель-Авив]] қаласында Азия кеңесінің озат ауыл шаруашылығы бойынша семинар өтті. Аталған семинарда сарапшылар ауыл шаруашылығы саласындағы ұлттық тәжірибелер, жаңа технологиялар және тиімді даму әдістерімен алмасты. 2008 жылы 4-6 қарашада Алматы қаласында АӨСШК-нің Қаржы сарапшыларының кездесуі өтті. Гуманитарлық өлшемдегі АӨСШК сенім шараларын іске асыруда үйлестіруші орган - [[ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі]]мен осы өлшемдегі 2008-2009 жж. араналған іс-шаралар жоспарын және тұжырымдаманы іске асыруда. Аталған жоспарға сәйкес 2008 жылда Қазақстан аумағында екі халықаралық конференция өтті: 2008 жылы 27 маусымда Алматы қаласында [[Қазақстан халықтар Ассамблеясы|Қазақстан халықтары ассамблеясымен]] бірлесіп, Министрлік Қазақстан халқы Ассамблеясымен бірлесіп, «Толеранттық және дінге еріктілік Орта Азияның жетістігі ретінде» атты халықаралық конференция өткізілді; 2008 жылғы 12 тамызда Астана қаласында Президенттік мәдениет орталығында «[[Орталық Азия]] елдеріндегі мәдениетаралық өзара іс-қимыл» атты тақырыпта халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Азия кеңесінің экономикалық, экологиялық және жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру аясында жекелеген сенім шараларының үйлестірушісі болып табылатын басқа мүше мемлекеттер тиісті бағыттарда тұжырымдамаларды дайындаған: Корей Республикасы – энергетикалық қауіпсіздік, Тәжікстан – туризм, Иран – наркотиктер мен прекурсорларды заңсыз өндіру және айналымға шығаруға қарсы күрес, Ресей – шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту саласында, Түркия – жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру аясындағы сенім шараларын іске асыруға арналған іс-шаралардың жоспарын әзірледі. ==Азия кеңесінің Бірінші СІМК-і== 1999 жылы 14 қыркүйекте Алматыда өткен Азия кеңесіне мүше мемлекеттер Сыртқы істер министрлерінің I-ші кездесуінде және оның барысында мүше мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарды реттейтін принциптер Декларациясына қол қойылуы - Азияда қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың көп жақты тетігін құру жөніндегі Президент Н.Назарбаевтың ұсынысынан бергі уақыттағы қазақстандық дипломатияның ірі жетістігі болып табылады. Осылай, алғаш рет аймақтағы бірқалыптылықты қамтамасыз ететін нақты қимылдар мен іс-шараларға негізделген азиялық қауіпсіздік жүйесінің заңдық негізі қаланды. Кездесу жемісті өтті: Кеңестің толық мүшелігіне [[Иордания]], [[БАӘ]] қабылданды және АӨСШК-ға [[Қатар Мемлекеті]] бақылаушы ретінде қосылды. Кездесу нәтижесінде «АӨСШК-нің сенім шараларын жүзіге асырудағы ілгерілеуі» атты декларация мен Қорытынды шешімдер қабылданды. Азия кеңесі және Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы, Еуразиялық Экономикалық Қоғамдастық, Халықаралық Көші-қон Ұйымы секілді халықаралық құрылымдары арасында өзара түсіністік мазмұндамаларына және Азия кеңесі Хатшылығының штаб-пәтерін Алматыдан Астанаға көшірілу көздейтін АӨСШҚ Хатшылығы туралы келісімге өзгеріс енгізу туралы Хаттамаға қол қойылды. ==Азия кеңесінің Екінші СІМК-і== 2004 жылы 22 қазанда Алматыда Азия кеңесіне мүше мемлекеттердің II-ші Сыртқы істер министрлерінің кездесуі өтті. Сенім шаралары тізімдемесінің, Рәсімдер ережесінің және Азия кеңесі Министрлік кездесуінің декларациясының қабылдануы Министрлер кездесуінің басты нәтижесі болды. Бұл кездесу қарсаңында Таиланд Корольдігінің Азия кеңесіне он жетінші мүше-мемлекеті болып қабылдануы айтарлықтай оқиға болды. Қатысушылардың пікірінше, қабылданған Азия кеңесі Сенім шаралары тізімдемесінің маңыздылығына баға беру оңай емес. Қауіпсіздік пен бірқалыптылық мәселелері бойынша көпжақты қарым-қатынасты көздейтін құжаттың қабылдануы Азия құрлығының тарихында бірінші рет болып отыр. Декларацияда аймақ пен әлемдегі қауіпсіздіктің негізгі мәселелері бойынша Азия кеңесіне мүше мемлекеттердің ұстанымдары мен бір ымыралы көзқарастары көрініс тапты. Делегация басшылары шешілмеген мәселелерді және сенім шараларын іске асыру жөніндегі бағыттарды айқындау туралы тізімдемеде бекітілген ортақ әдістерді пайдаланудың маңыздылығын арнайы атап өтті. ==Азия кеңесінің Бірінші Басқосуы== 2002 жылы 4 маусымда Алматыда Азия кеңесінің Бірінші Басқосуы болып өтті. Осы Басқосуға Қазақстан, Ресей, [[Қытай]], [[Пәкістан]], Түркия, Моңғолия, Қырғызстан, Тәжікстан және [[Ауғанстан]] Президенттері, Әзірбайжан және [[Үндістан]] Премьер-Министрлері, Иран, [[Мысыр]], [[Палестина]] және Израильдің өкілетті ресми тұлғалары, бақылаушы мемлекеттер: [[АҚШ]], [[Индонезия Республикасы|Индонезия]], [[Малайзия]], [[Жапония]], Таиланд, [[Вьетнам]], [[Украина]] және Корей Республикасының өкілдері, бақылаушы ұйымдар: [[БҰҰ]], [[ЕҚЫҰ]] және [[АМЛ]] басшылары қатысты. Басқосу барысында Алматы Актісіне, Лаңкестікті жою және өркениеттер арасындағы сұхбатқа қолдау көрсету туралы декларацияға қол қойылды ==Азия кеңесінің Екінші Басқосуы == 2006 жылғы 17 маусымда Алматы қаласында өтті. 4 жыл бұрын Бірінші Басқосуды өткізу мен Азия кеңесін қалыптастырған құжатқа (Алматы актісі) қол қоюдан бастап, Кеңестің істері мен мақсаттары әлем қауымдастығында кең көлемді қолдау мен түсінушілік тапты. Таиланд Корольдігі (2004 жылы) және Корей Республикасы (2006 жылы) сынды аймақтағы беделді елдердің Кеңеске толық құқықты мүше болып қосылуы бұған дәлел болды. Сөйтіп, Азия кеңесі диалогқа бағытталған форум ретінде Азия құрлығында үлкен сұранысқа ие болып отыр. Басқосу барысында көп ауқымды саяси құжат – Азия кеңесі Екінші Басқосуының декларациясы қабылданып, форумның институттану жолындағы негізгі құжаты – Азия кеңесі Хатшылығы туралы келісімге қол қойылды. Декларацияда Кеңеске мүше мемлекеттердің азиялық өңір және әлемдегі қауіпсіздік пен ынтымақтастық көкейкесті мәселелеріне ортақ көзқарасы, күн тәртібіндегі мәселелерді шешу барысында әмбебап ұстанымды қолдану және оны дамыту, 2004 жылғы Азия кеңесі сенім шаралары тізімдемесіне кірген шараларды іске асыру және үдерістің одан әрі дамуы қажеттілігіне көңіл бөлінді. Кеңестің тұрақты негізде қызмет ететін органы - Хатшылықты құру туралы шешім 2002 жылы II-Басқосу кезінде қабылданды. Азия кеңесі хатшылығы туралы Келісімгі сәйкес, Хатшылықтың штаб-пәтері Алматы қаласында орналасты. ==Азия кеңесінің Үшінші СІМК-і== 2010 жылы болатын Үшінші АӨСШК-нің Басқосуына дайындық аясында маңызды іс-шаралардың бірі - 2008 жылы 25 тамызда Алматы қаласында өткен ІІІ сыртқы істер министрлерінің отырысы болып табылады. Осы іс-шараға 19 мүше-мемлекетер, 7 бақылаушы-мемлекеттер, 6 халықаралық және өңірлік ұйымдардың делигациялары қатысты. Кездесу барысында Бірлескен тәсілді іс-жүзінде іске асыру мәселесіне ерекше көніл бөлінді. Қзақстан Президенті АӨСШК Төрағасы ретінде сенім шараларын гуманитарлық, экономикалық, экологиялық және жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру саласындағы жүзеге асырудың басталуын қолдап, әскери-саяси өлшемдердегі ынтымақтастықты дамыту және нығайту жөнінде нақты жұмысты бастаған орынды және бұл ынтымақтастық болашақта Сенім шаралары каталогының маңызды бір бағыттарына айналуы тиіс, деп атап айтты. ==Мүше елдер== # [[Ауғанстан]]; # [[Әзірбайжан]]; # [[Бангладеш]]; # [[Бахрейн]]; # [[Біріккен Араб Әмірліктері]]; # [[Вьетнам]]; # [[Израиль]]; # [[Иордания]]; # [[Ирак]]; # [[Иран]]; # [[Камбоджа]]; # [[Катар]]; # [[Корея Республикасы]]; # [[Қазақстан]]; # [[Қырғызстан]]; # [[Қытай]]; # [[Моңғолия]]; # [[Мысыр]]; # [[Өзбекстан]]; # [[Палестина]]; # [[Пәкістан]]; # [[Ресей]]; # [[Тайланд]]; # [[Тәжікстан]]; # [[Түркия]]; # [[Үндістан]]; # [[Шри-Ланка]] ===Бақылаушы елдер мен ұйымдар=== # Мемлекетер ## [[Америка Құрама Штаттары]]; ## [[Беларусь]] ## [[Жапония]] ## [[Индонезия Республикасы|Индонезия]] ## [[Лаос]] ## [[Малайзия]] ## [[Украина]] ## [[Филиппин]] # Халықаралық ұйымдар ## [[БҰҰ]] ## [[ЕҚЫҰ]] ## [[Араб мемлекеттері Лигасы]] ## [[ТүркПА]] ## [[Халықаралық көші-қон ұйымы]] ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.s-cica.org АӨСШК Хатшылығының ресми сайты] {{ru icon}} [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] 3dvnivpyx87a68gsx777kscb7s1hsys 3692227 3692226 2026-11-05T17:25:19Z Mheidegger 1111 /* Құрылу */ орфография 3692227 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңес|альтернативті=Conference on Interaction and Confidence-Building Measures in Asia (CICA)|логотип=Conference on Interaction and Confidence-Building Measures in Asia logo.svg|карта1=CICA Members.png|мүшелік=28 мүше мемлекет <br> 9 байқаушы мемлекет<br> 5 байқаушы ұйым<br> 5 серіктес ұйым|орталық типі=Хатшылық|орталық=[[Астана]], {{Байрақ|Қазақстан}}|тілдер=ағылшын, орыс|басшы мансабы1=Бас хатшы|басшы есімі1={{Байрақ|Қазақстан}} [[Сарыбай, Кайрат Шорайұлы|Қайрат Сарыбай]]|құрылу мерзімі1=5 қазан 1992 жыл|сайт=www.s-cica.org|логотип ені=100px}}[[Қазақстан]] сыртқы саяси басымдықтары жүйесінде Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңесті (АӨСШК) шақыру туралы бастаманы іске асыру айрықша орын алады.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Кеңесті шақыру жөніндегі идеяны алғаш рет Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] 1992 жылғы қазанда өткен [[БҰҰ Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас ассамблеясының]] 47-сессиясында ұсынған болатын.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 456-461 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> Қазақстан басшысы бастаманың негізгі мәні әлемнің өзге өңірлеріне қарағанда әлі тиісті тетігі қалыптасып болмаған [[Азия]] құрлығында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ықпалды әрі әмбебап құрылымын қайта құруға деген ұмтылыс екенін атап көрсетті. Бастапқы кезеңнің өзінде АӨСШК идеясы құрлықтағы саяси ахуалға ықпал ете алатын халықаралық ұйымдар мен бірқатар Азиялық мемлекеттер тарапынан қолдау тапты. Бастаманы іске асыру барысында 1993-1994 жылдары Азия елдері сыртқы істер министрліктері сарапшыларының үш кездесуі өткізілді. Осы кездесулер қорытындыларында Кеңес құжаттарын әзірлеумен айналысатын Арнайы жұмыс тобын құру туралы шешім қабылданды. == Құрылу == [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 601.jpg|left|200px|thumb|АӨСШК-нің 15 жылдығына арналған Қазақстанның пошта маркасы]] Кеңесті шақыру идеясын алғаш рет Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] 1992 жылғы 5 қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында ұсынды. 1992–1997 жылдары Қазақстан тарапы мүдделі тараптардың қатысуымен бірқатар іс-шаралар ұйымдастырды. Сыртқы істер министрлерінің орынбасарлары деңгейінде жоғары лауазымды тұлғалар комитеті құрылды. Министрлердің алғашқы кездесуі 1999 жылы Алматыда өтті. Онда АӨСШК-ге мүше мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттейтін қағидаттар декларациясы қабылданды.<ref name=omirim/> АӨСШК-нің алғашқы саммиті 2002 жылғы 3–5 маусымда Алматы қаласында өтті. Оған АӨСШК-ге мүше барлық мемлекеттердің делегациялары, халықаралық ұйымдардың ([[БҰҰ]], [[ЕҚЫҰ]], [[Араб мемлекеттері Лигасы]]) өкілдері, сондай-ақ бақылаушы елдер ([[Аустралия]], [[АҚШ]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Таиланд]], [[Вьетнам]], [[Украина]], [[Корея Республикасы]]) қатысты. Форумға Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев төрағалық етті. Саммит қорытындысы бойынша Алматы актісі (форумның жарғысы) және Терроризмді жою және өркениеттер арасындағы диалогты дамыту туралы АӨСШК декларациясы қабылданды. 2006 жылы Алматыда өткен екінші саммит барысында АӨСШК Хатшылығын құру туралы шешім қабылданды. Хатшылық Алматы қаласында орналасты. Бастапқыда АӨСШК [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]ның (ЕҚЫҰ) азиялық баламасы ретінде құрылды. 2010 жылы Ыстанбұлда өткен АӨСШК-нің үшінші саммиті аясында АӨСШК мен ЕҚЫҰ-ның алғашқы институционалдық форумы ұйымдастырылды. Бұл болашақта біртұтас еуразиялық қауіпсіздік белдеуін қалыптастыруға негіз қалады.<ref name=omirim/> == Форум қызметінің негізгі бағыттары == Азиядағы бейбітшілікті, қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге көп жақты тәсілдер жасау жолымен ынтымақтастықты нығайту '''Мәртебесі:''' Азиядағы қауіпсіздікке қатысты мәселелер бойынша пікірлесу, келіссөздер жүргізу және келісімге келу негізінде шешім қабылдау мен шаралар қолдану жөніндегі мемлекетаралық форум, БҰҰ Бас Ассамблеясы жанында бақылаушы (2007 жылғы желтоқсан) == АӨСШК құрылымы мен инститтары:== '''Саяси органдары:''' 1) Мемлекет және үкімет басшыларының кездесуі (Басқосу – ең жоғары орган 4 жылда бір рет жиналады), 2) Сыртқы істер министрлерінің кездесуі (СІМК - екі жылда бір рет жиналады), 3) Аға лауазымды тұлғалар комитеті (АЛТК – жылда екі рет жиналатын құрылым). '''Көмекші органдары''': 1) АӨСШК Атқарушы директоры модераторлық ететін түрлі тақырыптағы Арнаулы жұмыс топтары (АЖТ) 2) Мамандырылған сарапшылардың кездесулері (МСК). '''Әкімшілік органы:''' Алматы қаласында (Қазақстан Республикасы) орналасқан тұрақты түрде жұмыс істейтін халықаралық Хатшылық. АӨСШК Хатшылығының Атқарушы директоры Д.Бақышев (Қазақстан), Атқарушы директордың орынбасары Қорхан Қаракоч (Түркия), кәсіби персонал (Қазақстан, Ресей, Үндістан, Иран және Пәкістан). ==Әзірлеу үдерісі== 1993-1994 жылдар аралығында Азия елдері СІМ сарапшыларының кездесулері өтіп, «Азия кеңесі рәсімдер ережелері», «Азия кеңесі принциптерінің декларациясы» және «Азия кеңесі құрылымдары мен институттары» атты Азия кеңесінің базалық құжаттарын жасап, әзірлеу үшін Арнайы жұмыс тобы (АЖТ) құрылды. 1996-1997 жылдары Азия кеңесі сыртқы саяси басшыларының орынбасарлары деңгейінде [[Алматы]]да екі Кеңес өткізілді. 1998 жылғы қазанда Алматы қаласында АӨСШК мәселелері бойынша 12 мемлекеттен келген 24 сарапшыларының қатысуымен халықаралық коллоквиум өтті. ==Сенім шараларын одан әрі жүзеге асыру== 2009 ж. 20 ақпанда [[Дели]] қаласында ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары [[Нұрлан Ермекбаев]]тың төрағалығымен АӨСШК Аға лауазымды тұлғалар комитетінің (АЛТК) кезекті отырысы өтті. Қатысушылар АӨСШК АЛТК алдында өткен Арнайы жұмыс тобының отырыстарының тиісті ұсыныстарын қарастырып, мақұлдады. Кеңесте 2002 жылдан бері төрағалық етіп келе жатқан Қазақстанның мандаты 2010 жылы бітеді. Осыған байланысты 2008 ж. тамызда Алматыдағы 3-ші АӨСШК Сыртқы істер министрлерінің отырысында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев бұл орынға АӨСШК-тің белсенді мүшелерінің бірі [[Түркия Республикасы]]н сайлауды ұсынған болатын. Бұл екі бауырлас мемлекет арасындағы қатынастардың жоғары деңгейі және түрік тарапының әртүрлі халықаралық, аймақтық бірлестіктерде жинаған мол тәжірибесін ескере отырып жасалған еді. 2009 жылы қаңтар айында мемлекетішілік процедуралардың нәтижесі бойынша [[Анкара]] Қазақстанның ұсынысымен келісетіндігін мәлімдеді. Бұл жөнінде Түркия Президенті А.Гүлдің АӨСШК Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың атына жіберген жолдауында айтылған. Түркия АЛТК-тың осы отырысында өз кандидатурасын ресми түрде ұсынды. Ол 2009 жылғы 8 мамырда мүше мемлекеттермен келісілді. АӨСШК ережесіне сәйкес Кеңеске мүше елдердің мемлекет және үкімет басшыларының кезекті 3-ші саммиті 2010 жылы осы елде (шамамен маусым айында [[Стамбул]] қаласында) өтеді. Сенім шаралары тізбесін орындау мәселесі де жақсы жүріп жатыр. Егер бұрын АӨСШК шеңберінде жыл сайын тек 2-3 арнайы шара өткен болса, осы жылы Қазақстан, [[Қырғызстан]], [[Ресей]], [[Әзірбайжан]], [[Корея Республикасы]], [[Түркия]], [[Иран]] және [[Израиль]]де бірнеше кездесулер, семинарлар және форумдар өткізу жоспарланып отыр. Осылайша, үстіміздегі жыл Кеңесті дамыту кезіндегі ірі табыстарға толы жыл болғалы тұр. Қазір Қазақстанға «Әскери-саяси тұрғыдан сенім шараларын іске асыру туралы Төрағаның тұжырымдамасы» атты құжатты дайындау міндеті жүктелді. Бұдан кейін осының негізінде барлық мүше мемлекеттердің ортақ позициясын көрсететін «Ортақ ұстаным» құжаты дайындалады. Экономикалық өлшемдегі туризм бағытының үйлестірушісі ([[Тәжікстан]]) дайындаған Ынтымақтастық тұжырымдамасы бекітілді. Қазақстан адами өлшем бойынша сенім шараларын жүзеге асыру жөніндегі жобаны үйлестірушісі ретінде АӨСШК-ің гуманитарлық саладағы сенім шаралары жоспарын орындау аясында 2009 жылға арналған Іс-шаралар жоспарын таратты. [[Моңғолия]] экологиялық өлшемнің үйлестірушісі ретінде бекітілді, ал жаңа қауіптер мен қатерлерге қарсы күресуге жауапты Түркия 2009 жылы қараша айында мүше елдердің Полиция мекемелері басшыларының 1-ші кездесуін өз аумағында өткізетіндігін мәлімдеді. Қатысушылар Кеңес жұмысына қатысты жалпы мәселелерді де қарастырды. Мысалы, кездесуде 2009-2010 жылдарға арналған АӨСШК іс-шараларының күнтізбесі қабылданып, «АӨСШК-ің дамуын зерттеу» сараптамалық материалы бекітілді. 2009 жылғы 27 наурызда [[Бишкек]] қаласында АӨСШК шеңберінде «Конфессиялар арасындағы сұхбат – тұрақты қоғамдастыққа жол» атты семинар өтті. 2009 жылғы 1 мамырда [[Астана]]да жыл сайынғы Қазақстан халықтары достық фестивалі шеңберінде өтетін Азия кеңесі елдерінің халықтары этно-мәдени бірлестіктерінің форумы өтті. 2009 жылғы 9 маусымда [[Мәскеу]] қаласында АӨСШК Сенім шаралары тізімдемесін Іскерлік мүмкіншіліктеріне жәрдем көрсету және шағын және орта кәсіпорын саласында ақпаратпен алмасу салада іске асыру бойынша Мамандырылған сарапшылар кездесуі өтті. Кездесу барысында аталған саладағы АӨСШК сенім шаралары бойынша Тұжырымдама мен 2010-2010 жылдарға арналған Іс-қимыл жоспарының жобалары талқыланды. 2009 жылғы 23-24 маусымда Алматы қаласында Азия кеңесінің кезекті Арнайы жұмыс тобының (АЖТ) отырысы өтті. Кездесу барысында мүше-мемлекеттер АӨСШК Сенім шаралары тізімдемесін экологиялық, экономиқалық және әскери-саяси өлшемдегі іске асыру міселелері, Азия кеңесінің жалпы мәселелері сондай-ақ АӨСШК Хатшылығына қатысты мәселелері талқылады. Сонымен қатар АЖТ Сауд Арабиясы Корольдігінің Азия Кеңесінің бақылаушы-мемлекеті болуға өтінішін қабылдап, оны АӨСШК АЛТК-ның қарауына тапсырды. [[Таиланд Корольдігі]] [[АСЕАН|АСЕАН-ның]] аймақтық форумының Төраға ретінде АӨСШК Төрағасымен әскери-саяси және экономикалық өлшемдегі өз көзқарасы және тәжирибесімен алмасуға ниет білдірді. Келесі АЖТ жіне АЛТК отырыстары 2009 жылғы қазан айында [[Пекин]] қаласында өтеді. Сөйтіп, Кеңеске қатысушылар 2006 жылғы 2-ші Саммит пен 2008 жылғы 3-ші СІМК шешімдерін орындау мақсатында және 2010 жылы өтетін Жоғарғы дәрежедегі үшінші кездесуді дайындау үшін осындай нақты қадамдар жасап жатыр. ==Сенім шараларын жүзеге асыру== 2007 жылы 12-14 наурыз аралығында [[Бангкок]] қаласында өткен АЛТК-ның отырысында «Сенім шараларын іске асыруға арналған Бірлескен ұстаным» атты құжат қабылданды. Аталған құжат АӨСШК-нің Сенім шаралары тізімдемесін және көпжақты форматтағы ынтымақтастықты нығайтуға және Тізімдеменің жеке бағыттарындағы жұмыстарды айқындауға арналған әр түрлі жобаларды іс-жүзінде іске асыруға жол ашты. 2007 жылы 22-23 желтоқсанда [[Тегеран]] қаласында наркотрафикке қарсы күрес аясында сенім шаралар жөніндегі Бірінші МСК өтсе, 2008 жылы 31 қаңтар және 1 ақпан аралығында [[Анкара]] қаласында жаңа қауіп қатерлерге қарсы күресу аясында сенім шараларды іске асыру мәселелері жөніндегі МСК өтті. Бұл іс-шараларда аталған бағыттар бойынша тұжырым жобалары әзірленді. 2008 жылы 6-7 мамырда [[Алматы]] қаласында АӨСШКның АЖТ кезекті отырысы өтті. Кездесуге қатысушылар келесі мәселелерді қарастырды: Сенім шаралары тізімдемесін іске асыру, Азия кеңесі Хатшылығының дамуы, АӨСШК IІІ-ші сыртқы істер министрлерінің кездесуіне дайындау. 2008 жылы 11 маусымда [[Сеул]] қаласында ҚР Корей Республикасындағы Елшісі Д.Бақышевтің төрағалығымен АЛТК-ның кезекті отырысы өтті. Осы кездесуде алдағы IІІ-ші СІМК-нің күн тәртібі мен бағдарламасының жобалары қабылданды, сонымен бірге IІІ-ші СІМК-нің декларациясы бойынша пікірталас болды. 2008 жылы 27-28 қыркүйекте [[Душанбе]] қаласында АӨСШК мүше мемлекеттер арасында туризм саласы бойынша ынтымақтастық жөніндегі Концепция жобасын талқылауға арналған МСК өтті. 2008 жылы 26-29 қазанда [[Тель-Авив]] қаласында Азия кеңесінің озат ауыл шаруашылығы бойынша семинар өтті. Аталған семинарда сарапшылар ауыл шаруашылығы саласындағы ұлттық тәжірибелер, жаңа технологиялар және тиімді даму әдістерімен алмасты. 2008 жылы 4-6 қарашада Алматы қаласында АӨСШК-нің Қаржы сарапшыларының кездесуі өтті. Гуманитарлық өлшемдегі АӨСШК сенім шараларын іске асыруда үйлестіруші орган - [[ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі]]мен осы өлшемдегі 2008-2009 жж. араналған іс-шаралар жоспарын және тұжырымдаманы іске асыруда. Аталған жоспарға сәйкес 2008 жылда Қазақстан аумағында екі халықаралық конференция өтті: 2008 жылы 27 маусымда Алматы қаласында [[Қазақстан халықтар Ассамблеясы|Қазақстан халықтары ассамблеясымен]] бірлесіп, Министрлік Қазақстан халқы Ассамблеясымен бірлесіп, «Толеранттық және дінге еріктілік Орта Азияның жетістігі ретінде» атты халықаралық конференция өткізілді; 2008 жылғы 12 тамызда Астана қаласында Президенттік мәдениет орталығында «[[Орталық Азия]] елдеріндегі мәдениетаралық өзара іс-қимыл» атты тақырыпта халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Азия кеңесінің экономикалық, экологиялық және жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру аясында жекелеген сенім шараларының үйлестірушісі болып табылатын басқа мүше мемлекеттер тиісті бағыттарда тұжырымдамаларды дайындаған: Корей Республикасы – энергетикалық қауіпсіздік, Тәжікстан – туризм, Иран – наркотиктер мен прекурсорларды заңсыз өндіру және айналымға шығаруға қарсы күрес, Ресей – шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту саласында, Түркия – жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру аясындағы сенім шараларын іске асыруға арналған іс-шаралардың жоспарын әзірледі. ==Азия кеңесінің Бірінші СІМК-і== 1999 жылы 14 қыркүйекте Алматыда өткен Азия кеңесіне мүше мемлекеттер Сыртқы істер министрлерінің I-ші кездесуінде және оның барысында мүше мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарды реттейтін принциптер Декларациясына қол қойылуы - Азияда қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың көп жақты тетігін құру жөніндегі Президент Н.Назарбаевтың ұсынысынан бергі уақыттағы қазақстандық дипломатияның ірі жетістігі болып табылады. Осылай, алғаш рет аймақтағы бірқалыптылықты қамтамасыз ететін нақты қимылдар мен іс-шараларға негізделген азиялық қауіпсіздік жүйесінің заңдық негізі қаланды. Кездесу жемісті өтті: Кеңестің толық мүшелігіне [[Иордания]], [[БАӘ]] қабылданды және АӨСШК-ға [[Қатар Мемлекеті]] бақылаушы ретінде қосылды. Кездесу нәтижесінде «АӨСШК-нің сенім шараларын жүзіге асырудағы ілгерілеуі» атты декларация мен Қорытынды шешімдер қабылданды. Азия кеңесі және Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы, Еуразиялық Экономикалық Қоғамдастық, Халықаралық Көші-қон Ұйымы секілді халықаралық құрылымдары арасында өзара түсіністік мазмұндамаларына және Азия кеңесі Хатшылығының штаб-пәтерін Алматыдан Астанаға көшірілу көздейтін АӨСШҚ Хатшылығы туралы келісімге өзгеріс енгізу туралы Хаттамаға қол қойылды. ==Азия кеңесінің Екінші СІМК-і== 2004 жылы 22 қазанда Алматыда Азия кеңесіне мүше мемлекеттердің II-ші Сыртқы істер министрлерінің кездесуі өтті. Сенім шаралары тізімдемесінің, Рәсімдер ережесінің және Азия кеңесі Министрлік кездесуінің декларациясының қабылдануы Министрлер кездесуінің басты нәтижесі болды. Бұл кездесу қарсаңында Таиланд Корольдігінің Азия кеңесіне он жетінші мүше-мемлекеті болып қабылдануы айтарлықтай оқиға болды. Қатысушылардың пікірінше, қабылданған Азия кеңесі Сенім шаралары тізімдемесінің маңыздылығына баға беру оңай емес. Қауіпсіздік пен бірқалыптылық мәселелері бойынша көпжақты қарым-қатынасты көздейтін құжаттың қабылдануы Азия құрлығының тарихында бірінші рет болып отыр. Декларацияда аймақ пен әлемдегі қауіпсіздіктің негізгі мәселелері бойынша Азия кеңесіне мүше мемлекеттердің ұстанымдары мен бір ымыралы көзқарастары көрініс тапты. Делегация басшылары шешілмеген мәселелерді және сенім шараларын іске асыру жөніндегі бағыттарды айқындау туралы тізімдемеде бекітілген ортақ әдістерді пайдаланудың маңыздылығын арнайы атап өтті. ==Азия кеңесінің Бірінші Басқосуы== 2002 жылы 4 маусымда Алматыда Азия кеңесінің Бірінші Басқосуы болып өтті. Осы Басқосуға Қазақстан, Ресей, [[Қытай]], [[Пәкістан]], Түркия, Моңғолия, Қырғызстан, Тәжікстан және [[Ауғанстан]] Президенттері, Әзірбайжан және [[Үндістан]] Премьер-Министрлері, Иран, [[Мысыр]], [[Палестина]] және Израильдің өкілетті ресми тұлғалары, бақылаушы мемлекеттер: [[АҚШ]], [[Индонезия Республикасы|Индонезия]], [[Малайзия]], [[Жапония]], Таиланд, [[Вьетнам]], [[Украина]] және Корей Республикасының өкілдері, бақылаушы ұйымдар: [[БҰҰ]], [[ЕҚЫҰ]] және [[АМЛ]] басшылары қатысты. Басқосу барысында Алматы Актісіне, Лаңкестікті жою және өркениеттер арасындағы сұхбатқа қолдау көрсету туралы декларацияға қол қойылды ==Азия кеңесінің Екінші Басқосуы == 2006 жылғы 17 маусымда Алматы қаласында өтті. 4 жыл бұрын Бірінші Басқосуды өткізу мен Азия кеңесін қалыптастырған құжатқа (Алматы актісі) қол қоюдан бастап, Кеңестің істері мен мақсаттары әлем қауымдастығында кең көлемді қолдау мен түсінушілік тапты. Таиланд Корольдігі (2004 жылы) және Корей Республикасы (2006 жылы) сынды аймақтағы беделді елдердің Кеңеске толық құқықты мүше болып қосылуы бұған дәлел болды. Сөйтіп, Азия кеңесі диалогқа бағытталған форум ретінде Азия құрлығында үлкен сұранысқа ие болып отыр. Басқосу барысында көп ауқымды саяси құжат – Азия кеңесі Екінші Басқосуының декларациясы қабылданып, форумның институттану жолындағы негізгі құжаты – Азия кеңесі Хатшылығы туралы келісімге қол қойылды. Декларацияда Кеңеске мүше мемлекеттердің азиялық өңір және әлемдегі қауіпсіздік пен ынтымақтастық көкейкесті мәселелеріне ортақ көзқарасы, күн тәртібіндегі мәселелерді шешу барысында әмбебап ұстанымды қолдану және оны дамыту, 2004 жылғы Азия кеңесі сенім шаралары тізімдемесіне кірген шараларды іске асыру және үдерістің одан әрі дамуы қажеттілігіне көңіл бөлінді. Кеңестің тұрақты негізде қызмет ететін органы - Хатшылықты құру туралы шешім 2002 жылы II-Басқосу кезінде қабылданды. Азия кеңесі хатшылығы туралы Келісімгі сәйкес, Хатшылықтың штаб-пәтері Алматы қаласында орналасты. ==Азия кеңесінің Үшінші СІМК-і== 2010 жылы болатын Үшінші АӨСШК-нің Басқосуына дайындық аясында маңызды іс-шаралардың бірі - 2008 жылы 25 тамызда Алматы қаласында өткен ІІІ сыртқы істер министрлерінің отырысы болып табылады. Осы іс-шараға 19 мүше-мемлекетер, 7 бақылаушы-мемлекеттер, 6 халықаралық және өңірлік ұйымдардың делигациялары қатысты. Кездесу барысында Бірлескен тәсілді іс-жүзінде іске асыру мәселесіне ерекше көніл бөлінді. Қзақстан Президенті АӨСШК Төрағасы ретінде сенім шараларын гуманитарлық, экономикалық, экологиялық және жаңа қауіп-қатерлерге қарсы тұру саласындағы жүзеге асырудың басталуын қолдап, әскери-саяси өлшемдердегі ынтымақтастықты дамыту және нығайту жөнінде нақты жұмысты бастаған орынды және бұл ынтымақтастық болашақта Сенім шаралары каталогының маңызды бір бағыттарына айналуы тиіс, деп атап айтты. ==Мүше елдер== # [[Ауғанстан]]; # [[Әзірбайжан]]; # [[Бангладеш]]; # [[Бахрейн]]; # [[Біріккен Араб Әмірліктері]]; # [[Вьетнам]]; # [[Израиль]]; # [[Иордания]]; # [[Ирак]]; # [[Иран]]; # [[Камбоджа]]; # [[Катар]]; # [[Корея Республикасы]]; # [[Қазақстан]]; # [[Қырғызстан]]; # [[Қытай]]; # [[Моңғолия]]; # [[Мысыр]]; # [[Өзбекстан]]; # [[Палестина]]; # [[Пәкістан]]; # [[Ресей]]; # [[Тайланд]]; # [[Тәжікстан]]; # [[Түркия]]; # [[Үндістан]]; # [[Шри-Ланка]] ===Бақылаушы елдер мен ұйымдар=== # Мемлекетер ## [[Америка Құрама Штаттары]]; ## [[Беларусь]] ## [[Жапония]] ## [[Индонезия Республикасы|Индонезия]] ## [[Лаос]] ## [[Малайзия]] ## [[Украина]] ## [[Филиппин]] # Халықаралық ұйымдар ## [[БҰҰ]] ## [[ЕҚЫҰ]] ## [[Араб мемлекеттері Лигасы]] ## [[ТүркПА]] ## [[Халықаралық көші-қон ұйымы]] ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.s-cica.org АӨСШК Хатшылығының ресми сайты] {{ru icon}} [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] 0ns34li89ufzq0i9vwobbrncyko0ue1 0 19333 3692016 3691794 2026-11-05T13:53:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-49356-65|~2026-49356-65]] соңғы нұсқасына қайтарды 3653722 wikitext text/x-wiki '''Сібірлер''', кейде '''сібір татарлары''' (сіб. тат. ''себерләр<ref>{{cite web|title=Тычинских З.А. К вопросу об этнической идентичности сибирских татар. Этнокультурная идентичность народов Сибири и сопредельных территорий. 2019, стр. 133.|url=http://slavsiberia.ru/wp-content/uploads/2020/07/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=Радлов В.В. Образцы народной литературы Тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар. Ч. 4., 1872, с. 217-219.|url=https://elib.rgo.ru/handle/123456789/217649}}</ref>, себер татарлар'') — түркі тілдес халық. Жергілікті тайпалық топтармен араласып кеткен [[Сібір|Сібірді]] мекендейтін этникалық топ. Мындай топтарға бөлінеді: тобыл, барабы, есіл, таралықтар және т.б. Бұлай аталу себептері орналасқан жерлерінің атауларына байланысты. Есіл өңіріндегі татарлар ежелгі уақыттан бері солтүстік жағалауға қоныстанған, яғни, Түмен, Есіл өңірінің татарлары. [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] тікелей ұрпақтары болып табылады. Оларды Шибан мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінің өкілдері басқарды. Сібірді Ермак жаулап алғаннан кейін Сібір хандығы Ресей құрамына кірді. Олар Сібірдің байырғы халқы және ежелден Тобыл, Ертіс және Есіл өзендерінде тұрады. Сібір татарларының туысқан халықтары: [[башқұрттар]], [[қазақтар]], Алтайдың түріктері. ==Физикалық антропологиясы== Сібір татарлары моңғолоидтік және еуропиоидтік нәсілдердің арасындағы өтпелі топқа жатып, 2-ге негізгі типке бөлінеді: * оралдық түр; * оңтүстік-сібір түрі.<ref>''[[Хить, Генриетта Леонидовна|Хить Г. Л.]], Томилов Н. А.'' Формирование татар Сибири по данным антропологии и этнографии // Методологические аспекты археологических исследований в Западной Сибири. / Ред. [[Плетнёва, Людмила Михайловна|Л. М. Плетнёва]]. —— [[Томск]]: Изд-во [[Томский государственный университет|ТГУ]], 1981.</ref> ==Топтары мен топшалары== * Тобыл-ертістік топ; * Барабалық топ; * Томбылық топ.<ref name="ethnography">{{Cite web|url = http://ethnography.omskreg.ru/page.php?id=1229|title = Сибирские татары|author = [[Томилов, Николай Аркадьевич|Томилов Н. А.]]|work = ОмМУ Археология және этнография мұражайы|date = 2003|publisher = Омбы мемлекеттік университетінің этнография және мұражайтану кафедрасы}}</ref> Сібір татарларының арасында ассимиляцияға ұшыраған сібірлік бұхарлықтарды кездестіруге болады. ==Қоныстану территориясы, саны== [[File:Сибирские татарки Енисейской и Томской губерний.jpg|left|thumb|Енисей және Томбы губернияларындағы сібір татарлары]] [[File:Siberian Tatars.jpg|thumb|Сібір татарлары]] 2010 жылғы санақ бойынша, Батыс Сібірдегі татарлардың саны 524 мың адам болды<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm|title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|author=|work=|date=|publisher=// [[Федеральная служба государственной статистики]] : официальный сайт}}</ref>. Батыс Сібір татарларының этникалық құрамын зерттей келе, сібір татарларының саны 190 адам шамасында деген болжамға келуге болды. Татарлардың қалған бөлігі Еділден, Оралдан көшіп келгендер мен олардың ұрпақтары. Сібір татарлары Орал таулары мен Том өзенінің арасында орналасқан дала, орман зоналарындағы алқаптарды мекендеген. Олардың ауылдары басқа ұлттардың ауылдарымен аралас түрде Түмен облысының Аромаш, Заводоук, Вагай, Исет, Тобыл, Түмен, Ялутор, Уват, Ярков, Төменгітавда аудандарында; Омбы облысының Усть-Ишим, Тевриз, Тар, Муромцевск, Знаменск, Большереченск, Колосов аудандарында; Новосібір облысының Чанов, Кыштов, Венгеров, Куйбышев, Колыван аудандарында; Томбы облысының Кривошеин, Томбы аудандарында орналасқан. 1555 жылы [[Мәскеу|Мәскеуге]] келген Ескер жұртының билеушісі [[Едігер]] қол астындағы "қара сүйектің" саны 30 700 деп жариялаған. Иван Грозныйдың ұсынған алым-салық туралы грамотасында 40 000 адам белгіленген. Тобыл губерниясында болған 1897 жылғы бірінші ресейлік санақ бойынша сібір татарларының саны 56 957 деп көрсетілген. Бұл сібір татарлары туралы кездесетін соңғы нақты дерек. Кейінгі болған санақтарда Еділ бойынан көшіп келген татарлар мен сібір татарлары жалпы "татарлар" атауымен кездеседі. 1897 жылғы санақты көптеген сібір татарлары патша үкіметінің жаңа салықтарды енгізудегі алды-ала жүргізіп жатқан жұмыстары ретінде бағалап, санаққа қатыспаған. 1926 жылғы санақ бойынша Батыс Сібірде 90 мың сібір татарлары мен 28 мың еділ-орал татарлары тіркелген. 2002 жылғы жалпыресейлік санақтың қорытындысы бойынша жоғарыда атап өтілген облыстардағы татарлардың саны 358 949 адам болды. Көптеген жариялымдарда сібір татарларының саны 190-210 мың арасында деп көрсетілуде. Сібір татарларының басым көпшілігі өздерін үлкен татар ұлтының құрамдас бөлігі ретінде сағандықтан, ресми мәліметтерден ауытқуға алып келді. Санақ кезінде Сібір хандығының тарихы аймағына сәйкес келетін облыстардағы 358 мың татардың 9289-ы өздерін сібір татарлары деп белгілеген. Сібір татарларының ең үлкен үлесі Түмен (7890) және Қорған (1081) облыстарында байқалған. Батыс Сібірдің мұсылман емес халықтарының біразы (хакастар, шорлар, телеуіттер) әлі күнге дейін өздерін "татар" немесе "тадар" деп атауда. ==Этникалық тарихы== XIII ғасырда сібір татарларының қоныстану аймағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына кіретін. XIV ғасырда Түмен хандығы (астанасы Чимги-Тура), ал XV-XVI ғасырларда Сібір хандығы (астанасы [[Қашлық|Ескер]]) пайда болды. Ресейдің Сібір хандығын жаулап алып, сібір татарларының қоныстану аймағының тұрақтылығына қарамастан, тарихшы Ш.Ф. Мұхамедияров сібір татарларын Сібр аймағын мекендейтін халықтардың арасында ең аз зерттелгендердің қатарына қосқан. Тарихшы Н.А. Томилов бастапқы кезде сібір татарларын бөлек ұлт ретінде санаған. Кейін көзқарасын өзгертіп, оларды этнографикалық топ ретінде көрсеткен. ==Генетикалық қоры== Y-хромосомасының кездесу жиілігінің кестесі {| class="wikitable" |- ! Сібір татарлырының зерттелген популяциялары !! N !! E1b1b1a1-M78 !! C*2-M217* !! C2b1b-M48 !! G2a1a-P18 !! G2a1a*-P16* !! G2a2b2a-P303 !! C2a2b1-M406 !! G2a*-P15* !! H1-M69 !! I*-M170* !! I2a1-P37.2 !! J1-M267 !! J2b-M12 !! J2a1a-M47 !! J2a1b-M67 !! J2*-M172* !! L1b-M317 !! N1c2b-P43 !! N1c2a-M128 !! N1c1a-M178 !! Q1b-P31 !! Q2*-M122 !! Q2a2b1-M134 !! Q*M242* !! R1a1a*-M198* !! R1a1a1b1a1-M458 !! R1b1a1a-P297* !! R1b1a1a2-M269 !! R2a-M214 |- | Тобыл-ертістіктер || 388 || 2,2 || 0,3 || 2,0 || 1,1 || 0,3 || 9,2 || 0,2 || 0,5 || 1,8 || 0,9 || 3,1 || 1,7 || 3,4 || 0,0 || 0,0 || 6,7 || 0,9 || 20,9 || 0,0 || 11,2 || 0,6 || 0,3 || 0,9 || 11,5 || 12,1 || 2,3 || 2,8 || 1,5 || 1,7 |- | Іскер-тобылдықтар || 68 || 0,0 || 0,0 || 1,5 || 2,0 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 0,0 || 8,8 || 2,9 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 2,9 || 2,9 || 8,8 || 0,0 || 14,7 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 16,7 || 22,1 || 1,5 || 2,9 || 0,0 || 7,4 |- | Естек-тоғыздықтар || 69 || 0,0 || 0,0 || 2,9 || 1,5 || 0,0 || 5,8 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 1,5 || 11,6 || 1,4 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 1,4 || 2,9 || 0,0 || 11,6 || 2,9 || 0,0 || 0,0 || 37,7 || 13,0 || 2,9 || 2,9 || 0,0 || 0,0 |- | Татар-бұхарлықтар || 79 || 8,9 || 1,3 || 0,0 || 1,3 || 1,3 || 35,4 || 0,0 || 2,5 || 0,0 || 0,0 || 3,8 || 0,0 || 6,3 || 0,0 || 0,0 || 2,5 || 0,0 || 8,9 || 0,0 || 7,6 || 0,0 || 0,0 || 1,3 || 0,0 || 12,7 || 1,3 || 1,3 || 3,8 || 0,0 |- | Ялуторлықтар || 86 || 2,3 || 0,0 || 5,8 || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 1,2 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 5,8 || 8,1 || 0,0 || 0,0 || 27,9 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 12,8 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 11,6 || 5,8 || 3,5 || 3,5 || 1,2 |- | Заболоттық || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 2,3 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 80,2 || 0,0 || 93, || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 1,2 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 0,0 |} ==Дереккөздер== [[Санат:Түркі этникалық топтары]] tg7giwcjtvh3226uap270yj6d1e5u05 0 20031 3692076 3631368 2026-11-05T15:27:44Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: жыл бірінші жазылады, туған жер мекен септігінде беріледі. 3692076 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Уэйн Руни |толық аты = |лақап аты = ''Уазза (Wazza)''<ref name=wazza>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/jun/24/euro2004.sport11|title=Forget Gazza, here's Wazza|author=Daniel Taylor|date=2004-06-24|publisher=[[The Guardian]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsW6Yvi|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/england/3830437.stm|title=Wayne Rooney diary|date=2004-06-23|publisher=[[BBC Sport]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsX7KgQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2010/Jul/Papers-Watch-Wayne-reign.aspx|title=Papers: Watch Wayne reign|publisher=ManUtd.com|date=2010-07-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CYamvGIx|archivedate=2012-11-30}}</ref><br />''Шрек''<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2807345/Rooney-Jnr-has-a-strong-likeness-to-his-father-Wayne.html |title=Rooney lad’s just like dad |date=2010-01-14 |publisher=[[The Sun]] |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1332546/Wayne-Rooney-carries-bag-featuring-lookalike-Shrek-ogre.html|title=What a pair: Coleen suffers from a wardrobe malfunction as Wayne carries his lookalike Shrek tag around|date=2010-11-24|publisher=[[Daily Mail]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIv3IbEQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2012/06/14/runi-site.html |title=Шрек сменил обиду на прическу |date=2012-06-05 |publisher=[[Российская газета]] |lang=ru}}</ref> |сурет = Zarya-MU (6).jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 24.10.1985 |туған жері = [[Крокстэт]], [[Ливерпуль]]. |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 178 см |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы]] |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{flagicon|England}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|67 (15) |2004—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]|393 (183) |2017—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|31 (10) |2018—2020|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Ди Си Юнайтед]]|50 (23) |2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]|30 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2018|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|120 (53)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2020—2022|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]| |2022—2023|{{ту|АҚШ}} [[Ди Си Юнайтед]]| |2023—2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бирмингем Сити]]| |2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Плимут Аргайл]]|}}}} '''Уэйн Марк Руни''' ({{lang-en|Wayne Mark Rooney}}; 1985 жылғы 24 қазанда Англияның Ливерпуль қаласында туған) — англиялық футболшы, шабуылшы. Карьерасында ұзақ жылдар бойы "[[Манчестер Юнайтед]]" және [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия Ұлттық құрамасы]] сапында ойнаған, бірнеше әлем және Еуропа чемпионаттарына қатысқан. == Өмірбаяны == === Клубтық мансабы === Он жасында "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертонның]]" балалар клубына қабылданды. 2002 жылы 17 жасында [[Англия Премьер-лигасы|Англия Премьер лигасындағы]] тұңғыш ойынын өткізді, 20 сәуір күні "Саутгемптонға" қарсы ойында тізімге ілінді, бірақ алаңға шықпады. Келесі маусымда 17 тамыз күні "[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэмге]]" қарсы ойында алаңға шықты, ал тұңғыш голын 2 қазан күні Англия футбол лигасында "Рексем" қақпасына соқты. 19 қазан күні, 17 жасқа толуына бес күн қалғанда "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" қақпасына алыстан теуіп гол соқты да, премьер лигадағы голдарының есебін ашты. Осы ойнда "Арсеналдың" 30 ойынға созылған жеңіліссіз сериясы тоқтады. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] Руни керемет өнер көрсетті де, оны өз сапына қосып алғысы келетін клубтар саны күрт өсті. Әсіресе "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкасл]]" мен "[[Манчестер Юнайтед]]" қатты кірісті. Клуб оның бағасын 50 млн фунтқа бағалап еді, оған Рунидің өзі көнбеді. Нәтижесінде клуб жетекшілері мен 18 жасар футболшының арасындағы келісспеушіліктер көбейе түсті де, соңында (31 тамызда) футболшы "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" кетіп тынды. Трансфер жазғы ауысымның бітуіне бірнеше сағат қалғанда ғана іске асты. "Манчестер Юнайтед" сапындағы тұңғыш ойынын 28 қыркүйекте [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2004/05|Чемпиондар лигасында]] "[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахчеге]]" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойында Руни хет-трик жасады. Осылайша ол Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған ең жас футболшы боп тіркелді. 2005/06 жылғы маусымда Руни Англия чемпионатында 36 гол соқты (бұл өзінің жеке көрсеткіштері арасындағы рекорды). 2007 жылы жазда 10-нөмірлі жейде Руниге берілді. 2017 жылы 21 қаңтарда "Манчестер Юнайтед" сапындағы 250-ші голын соқты да, Бобби Чарльтонды артқа тастады. Сол жылы 24 мамырда соңғы рет клуб сапында алаңға шықты. [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2017|УЕФА Еуропа Лигасының финалындағы]] "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякске]]" қарсы ойында матч соңында алаңға шықты, бұл ойында "Манчестер Юнайтед" 2:0 есебімен жеңіске жетті. 2017 жылы шілдеде "Эвертонға" қайта оралды. 12 тамызда алғашқы ойынын "[[Сток Сити|Сток Ситиге]]" қарсы өткізіп, гол да соқты. 2018 жылы маусымда АҚШ-тың "Ди Си Юнайтед" клубына ауысты. 2020 жылы 1 қаңтар күні "Дерби Каунтиге" ауысатын боп келісім шарт жасасты. === Ұлттық құрама === 2003 жылы 12 ақпан күні Англия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтық кезеңде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцарияның]] қақпасына екі гол соқты. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионаты]] қарсаңында жарақат алғанымен, турнирге дейін түзеліп үлгерді. Құрама ширек финалда [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалиядан]] пенальтилер арқылы сүрінді, осы ойында Руни алаңнан қуылды. Руни чемпионатта гол соға алмады. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатында]] да Руни гол соға алмады, ал құрама 1/8 финалда Германиядан ойсырай ұтылды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] дисквалификацияның кесірінен топтық кезеңнің екі ойынына қатыса алмады, үшінші турдағы [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украинамен]] ойында алаңға шығып, ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. 2014 жылғы әлем чемпионаты Англия құрамасы үшін тіпті сәтсіз болды, клуб топтан да шыға алмады. Руни [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвайдың]] қақпасына бір гол соқты (бұл Рунидің әлем чемпионаттарының финалдық турниріндегі жалғыз голы), бірақ бұл ойында Англия 1:2 есбеміен ұтылып қалды. 2014 жылы 28 тамызда Руни құрама капитаны боп тағайындалды. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатына]] Руни капитан ретінде барды. 1/8 финалда [[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландияның]] қақпасына бір гол соқты, бірақ Англия 1:2 есебімен ұтылып қалды. 2017 жылы 23 тамызда Руни құрама сапындағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2018 жылы 15 қарашада соңғы ойынын АҚШ-қа қарсы жолдастық кездесуде өткізді. == Жетістіктері == === Командалық === * Англия чемпионы (5): 2007, 2008, 2009, 2011, 2013 * Англия кубогы: 2016 * Лига кубогы (3): 2006, 2010, 2017 * Чемпиондар лигасы: 2008 * Еуропа лигасы: 2017 * Англия суперкубогы (4): 2007, 2010, 2011, 2016 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 === Жеке === * Англия құрамасының үздік мергені: 53 гол * «Манчестер Юнайтед» тарихындағы үздік мерген: 253 гол * Клубтар әлем чемпионатының үздік мергені: 2008 * Жылдың үздік жас спротшысы: 2002 * Golden Boy: 2004 * Еуро-2004 символикалық құрамы: 2004 * Англия Премьер-лигасының үздік ойыншысы: 2009/10 * «Манчестер Юнайтедтің» еурокубоктердегі үздік мергені: 39 голов == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сiлтемелер == {{commonscat|Wayne Rooney}} * [http://www.officialwaynerooney.com/ Ресми сайты] {{ref-en}} * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Wayne-Rooney.aspx Профиль] (''ManUtd.com'') {{ref-en}} * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/rooney.html Статистикасы] (''StretfordEnd.co.uk'') {{ref-en}} * {{twitter|WayneRooney|Уэйн Руни}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК ойыншылары]] [[Санат:Ди Си Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК жаттықтырушылары]] f7i0qnpbjus7wdeoecyzn3uyb4nc9kg 3692077 3692076 2026-11-05T15:29:09Z Кабылбек Алихан 188060 Сөз қолданысы: адамға қатысты «ағылшын» сөзі қолданылады. 3692077 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Уэйн Руни |толық аты = |лақап аты = ''Уазза (Wazza)''<ref name=wazza>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/jun/24/euro2004.sport11|title=Forget Gazza, here's Wazza|author=Daniel Taylor|date=2004-06-24|publisher=[[The Guardian]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsW6Yvi|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/england/3830437.stm|title=Wayne Rooney diary|date=2004-06-23|publisher=[[BBC Sport]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsX7KgQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2010/Jul/Papers-Watch-Wayne-reign.aspx|title=Papers: Watch Wayne reign|publisher=ManUtd.com|date=2010-07-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CYamvGIx|archivedate=2012-11-30}}</ref><br />''Шрек''<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2807345/Rooney-Jnr-has-a-strong-likeness-to-his-father-Wayne.html |title=Rooney lad’s just like dad |date=2010-01-14 |publisher=[[The Sun]] |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1332546/Wayne-Rooney-carries-bag-featuring-lookalike-Shrek-ogre.html|title=What a pair: Coleen suffers from a wardrobe malfunction as Wayne carries his lookalike Shrek tag around|date=2010-11-24|publisher=[[Daily Mail]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIv3IbEQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2012/06/14/runi-site.html |title=Шрек сменил обиду на прическу |date=2012-06-05 |publisher=[[Российская газета]] |lang=ru}}</ref> |сурет = Zarya-MU (6).jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 24.10.1985 |туған жері = [[Крокстэт]], [[Ливерпуль]]. |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 178 см |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы]] |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{flagicon|England}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|67 (15) |2004—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]|393 (183) |2017—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|31 (10) |2018—2020|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Ди Си Юнайтед]]|50 (23) |2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]|30 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2018|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|120 (53)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2020—2022|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]| |2022—2023|{{ту|АҚШ}} [[Ди Си Юнайтед]]| |2023—2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бирмингем Сити]]| |2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Плимут Аргайл]]|}}}} '''Уэйн Марк Руни''' ({{lang-en|Wayne Mark Rooney}}; 1985 жылғы 24 қазанда Англияның Ливерпуль қаласында туған) —ағылшын футболшысы, шабуылшы. Карьерасында ұзақ жылдар бойы "[[Манчестер Юнайтед]]" және [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия Ұлттық құрамасы]] сапында ойнаған, бірнеше әлем және Еуропа чемпионаттарына қатысқан. == Өмірбаяны == === Клубтық мансабы === Он жасында "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертонның]]" балалар клубына қабылданды. 2002 жылы 17 жасында [[Англия Премьер-лигасы|Англия Премьер лигасындағы]] тұңғыш ойынын өткізді, 20 сәуір күні "Саутгемптонға" қарсы ойында тізімге ілінді, бірақ алаңға шықпады. Келесі маусымда 17 тамыз күні "[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэмге]]" қарсы ойында алаңға шықты, ал тұңғыш голын 2 қазан күні Англия футбол лигасында "Рексем" қақпасына соқты. 19 қазан күні, 17 жасқа толуына бес күн қалғанда "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" қақпасына алыстан теуіп гол соқты да, премьер лигадағы голдарының есебін ашты. Осы ойнда "Арсеналдың" 30 ойынға созылған жеңіліссіз сериясы тоқтады. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] Руни керемет өнер көрсетті де, оны өз сапына қосып алғысы келетін клубтар саны күрт өсті. Әсіресе "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкасл]]" мен "[[Манчестер Юнайтед]]" қатты кірісті. Клуб оның бағасын 50 млн фунтқа бағалап еді, оған Рунидің өзі көнбеді. Нәтижесінде клуб жетекшілері мен 18 жасар футболшының арасындағы келісспеушіліктер көбейе түсті де, соңында (31 тамызда) футболшы "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" кетіп тынды. Трансфер жазғы ауысымның бітуіне бірнеше сағат қалғанда ғана іске асты. "Манчестер Юнайтед" сапындағы тұңғыш ойынын 28 қыркүйекте [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2004/05|Чемпиондар лигасында]] "[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахчеге]]" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойында Руни хет-трик жасады. Осылайша ол Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған ең жас футболшы боп тіркелді. 2005/06 жылғы маусымда Руни Англия чемпионатында 36 гол соқты (бұл өзінің жеке көрсеткіштері арасындағы рекорды). 2007 жылы жазда 10-нөмірлі жейде Руниге берілді. 2017 жылы 21 қаңтарда "Манчестер Юнайтед" сапындағы 250-ші голын соқты да, Бобби Чарльтонды артқа тастады. Сол жылы 24 мамырда соңғы рет клуб сапында алаңға шықты. [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2017|УЕФА Еуропа Лигасының финалындағы]] "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякске]]" қарсы ойында матч соңында алаңға шықты, бұл ойында "Манчестер Юнайтед" 2:0 есебімен жеңіске жетті. 2017 жылы шілдеде "Эвертонға" қайта оралды. 12 тамызда алғашқы ойынын "[[Сток Сити|Сток Ситиге]]" қарсы өткізіп, гол да соқты. 2018 жылы маусымда АҚШ-тың "Ди Си Юнайтед" клубына ауысты. 2020 жылы 1 қаңтар күні "Дерби Каунтиге" ауысатын боп келісім шарт жасасты. === Ұлттық құрама === 2003 жылы 12 ақпан күні Англия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтық кезеңде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцарияның]] қақпасына екі гол соқты. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионаты]] қарсаңында жарақат алғанымен, турнирге дейін түзеліп үлгерді. Құрама ширек финалда [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалиядан]] пенальтилер арқылы сүрінді, осы ойында Руни алаңнан қуылды. Руни чемпионатта гол соға алмады. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатында]] да Руни гол соға алмады, ал құрама 1/8 финалда Германиядан ойсырай ұтылды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] дисквалификацияның кесірінен топтық кезеңнің екі ойынына қатыса алмады, үшінші турдағы [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украинамен]] ойында алаңға шығып, ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. 2014 жылғы әлем чемпионаты Англия құрамасы үшін тіпті сәтсіз болды, клуб топтан да шыға алмады. Руни [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвайдың]] қақпасына бір гол соқты (бұл Рунидің әлем чемпионаттарының финалдық турниріндегі жалғыз голы), бірақ бұл ойында Англия 1:2 есбеміен ұтылып қалды. 2014 жылы 28 тамызда Руни құрама капитаны боп тағайындалды. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатына]] Руни капитан ретінде барды. 1/8 финалда [[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландияның]] қақпасына бір гол соқты, бірақ Англия 1:2 есебімен ұтылып қалды. 2017 жылы 23 тамызда Руни құрама сапындағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2018 жылы 15 қарашада соңғы ойынын АҚШ-қа қарсы жолдастық кездесуде өткізді. == Жетістіктері == === Командалық === * Англия чемпионы (5): 2007, 2008, 2009, 2011, 2013 * Англия кубогы: 2016 * Лига кубогы (3): 2006, 2010, 2017 * Чемпиондар лигасы: 2008 * Еуропа лигасы: 2017 * Англия суперкубогы (4): 2007, 2010, 2011, 2016 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 === Жеке === * Англия құрамасының үздік мергені: 53 гол * «Манчестер Юнайтед» тарихындағы үздік мерген: 253 гол * Клубтар әлем чемпионатының үздік мергені: 2008 * Жылдың үздік жас спротшысы: 2002 * Golden Boy: 2004 * Еуро-2004 символикалық құрамы: 2004 * Англия Премьер-лигасының үздік ойыншысы: 2009/10 * «Манчестер Юнайтедтің» еурокубоктердегі үздік мергені: 39 голов == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сiлтемелер == {{commonscat|Wayne Rooney}} * [http://www.officialwaynerooney.com/ Ресми сайты] {{ref-en}} * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Wayne-Rooney.aspx Профиль] (''ManUtd.com'') {{ref-en}} * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/rooney.html Статистикасы] (''StretfordEnd.co.uk'') {{ref-en}} * {{twitter|WayneRooney|Уэйн Руни}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК ойыншылары]] [[Санат:Ди Си Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК жаттықтырушылары]] hf57dl533f35ckzkh5zc7utw7m4cxqm 3692081 3692077 2026-11-05T15:32:57Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «құрама» сөзі ілік септігінде жазылады. «Ұлттық» сөзі кіші әріппен жазылады. 3692081 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Уэйн Руни |толық аты = |лақап аты = ''Уазза (Wazza)''<ref name=wazza>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/jun/24/euro2004.sport11|title=Forget Gazza, here's Wazza|author=Daniel Taylor|date=2004-06-24|publisher=[[The Guardian]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsW6Yvi|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/england/3830437.stm|title=Wayne Rooney diary|date=2004-06-23|publisher=[[BBC Sport]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsX7KgQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2010/Jul/Papers-Watch-Wayne-reign.aspx|title=Papers: Watch Wayne reign|publisher=ManUtd.com|date=2010-07-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CYamvGIx|archivedate=2012-11-30}}</ref><br />''Шрек''<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2807345/Rooney-Jnr-has-a-strong-likeness-to-his-father-Wayne.html |title=Rooney lad’s just like dad |date=2010-01-14 |publisher=[[The Sun]] |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1332546/Wayne-Rooney-carries-bag-featuring-lookalike-Shrek-ogre.html|title=What a pair: Coleen suffers from a wardrobe malfunction as Wayne carries his lookalike Shrek tag around|date=2010-11-24|publisher=[[Daily Mail]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIv3IbEQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2012/06/14/runi-site.html |title=Шрек сменил обиду на прическу |date=2012-06-05 |publisher=[[Российская газета]] |lang=ru}}</ref> |сурет = Zarya-MU (6).jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 24.10.1985 |туған жері = [[Крокстэт]], [[Ливерпуль]]. |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 178 см |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы]] |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{flagicon|England}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|67 (15) |2004—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]|393 (183) |2017—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|31 (10) |2018—2020|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Ди Си Юнайтед]]|50 (23) |2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]|30 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2018|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|120 (53)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2020—2022|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]| |2022—2023|{{ту|АҚШ}} [[Ди Си Юнайтед]]| |2023—2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бирмингем Сити]]| |2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Плимут Аргайл]]|}}}} '''Уэйн Марк Руни''' ({{lang-en|Wayne Mark Rooney}}; 1985 жылғы 24 қазанда Англияның Ливерпуль қаласында туған) —ағылшын футболшысы, шабуылшы. Карьерасында ұзақ жылдар бойы «Манчестер Юнайтед» клубы мен Англия ұлттық құрамасының сапында ойнаған, бірнеше әлем және Еуропа чемпионаттарына қатысқан. == Өмірбаяны == === Клубтық мансабы === Он жасында "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертонның]]" балалар клубына қабылданды. 2002 жылы 17 жасында [[Англия Премьер-лигасы|Англия Премьер лигасындағы]] тұңғыш ойынын өткізді, 20 сәуір күні "Саутгемптонға" қарсы ойында тізімге ілінді, бірақ алаңға шықпады. Келесі маусымда 17 тамыз күні "[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэмге]]" қарсы ойында алаңға шықты, ал тұңғыш голын 2 қазан күні Англия футбол лигасында "Рексем" қақпасына соқты. 19 қазан күні, 17 жасқа толуына бес күн қалғанда "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" қақпасына алыстан теуіп гол соқты да, премьер лигадағы голдарының есебін ашты. Осы ойнда "Арсеналдың" 30 ойынға созылған жеңіліссіз сериясы тоқтады. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] Руни керемет өнер көрсетті де, оны өз сапына қосып алғысы келетін клубтар саны күрт өсті. Әсіресе "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкасл]]" мен "[[Манчестер Юнайтед]]" қатты кірісті. Клуб оның бағасын 50 млн фунтқа бағалап еді, оған Рунидің өзі көнбеді. Нәтижесінде клуб жетекшілері мен 18 жасар футболшының арасындағы келісспеушіліктер көбейе түсті де, соңында (31 тамызда) футболшы "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" кетіп тынды. Трансфер жазғы ауысымның бітуіне бірнеше сағат қалғанда ғана іске асты. "Манчестер Юнайтед" сапындағы тұңғыш ойынын 28 қыркүйекте [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2004/05|Чемпиондар лигасында]] "[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахчеге]]" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойында Руни хет-трик жасады. Осылайша ол Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған ең жас футболшы боп тіркелді. 2005/06 жылғы маусымда Руни Англия чемпионатында 36 гол соқты (бұл өзінің жеке көрсеткіштері арасындағы рекорды). 2007 жылы жазда 10-нөмірлі жейде Руниге берілді. 2017 жылы 21 қаңтарда "Манчестер Юнайтед" сапындағы 250-ші голын соқты да, Бобби Чарльтонды артқа тастады. Сол жылы 24 мамырда соңғы рет клуб сапында алаңға шықты. [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2017|УЕФА Еуропа Лигасының финалындағы]] "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякске]]" қарсы ойында матч соңында алаңға шықты, бұл ойында "Манчестер Юнайтед" 2:0 есебімен жеңіске жетті. 2017 жылы шілдеде "Эвертонға" қайта оралды. 12 тамызда алғашқы ойынын "[[Сток Сити|Сток Ситиге]]" қарсы өткізіп, гол да соқты. 2018 жылы маусымда АҚШ-тың "Ди Си Юнайтед" клубына ауысты. 2020 жылы 1 қаңтар күні "Дерби Каунтиге" ауысатын боп келісім шарт жасасты. === Ұлттық құрама === 2003 жылы 12 ақпан күні Англия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтық кезеңде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцарияның]] қақпасына екі гол соқты. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионаты]] қарсаңында жарақат алғанымен, турнирге дейін түзеліп үлгерді. Құрама ширек финалда [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалиядан]] пенальтилер арқылы сүрінді, осы ойында Руни алаңнан қуылды. Руни чемпионатта гол соға алмады. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатында]] да Руни гол соға алмады, ал құрама 1/8 финалда Германиядан ойсырай ұтылды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] дисквалификацияның кесірінен топтық кезеңнің екі ойынына қатыса алмады, үшінші турдағы [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украинамен]] ойында алаңға шығып, ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. 2014 жылғы әлем чемпионаты Англия құрамасы үшін тіпті сәтсіз болды, клуб топтан да шыға алмады. Руни [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвайдың]] қақпасына бір гол соқты (бұл Рунидің әлем чемпионаттарының финалдық турниріндегі жалғыз голы), бірақ бұл ойында Англия 1:2 есбеміен ұтылып қалды. 2014 жылы 28 тамызда Руни құрама капитаны боп тағайындалды. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатына]] Руни капитан ретінде барды. 1/8 финалда [[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландияның]] қақпасына бір гол соқты, бірақ Англия 1:2 есебімен ұтылып қалды. 2017 жылы 23 тамызда Руни құрама сапындағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2018 жылы 15 қарашада соңғы ойынын АҚШ-қа қарсы жолдастық кездесуде өткізді. == Жетістіктері == === Командалық === * Англия чемпионы (5): 2007, 2008, 2009, 2011, 2013 * Англия кубогы: 2016 * Лига кубогы (3): 2006, 2010, 2017 * Чемпиондар лигасы: 2008 * Еуропа лигасы: 2017 * Англия суперкубогы (4): 2007, 2010, 2011, 2016 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 === Жеке === * Англия құрамасының үздік мергені: 53 гол * «Манчестер Юнайтед» тарихындағы үздік мерген: 253 гол * Клубтар әлем чемпионатының үздік мергені: 2008 * Жылдың үздік жас спротшысы: 2002 * Golden Boy: 2004 * Еуро-2004 символикалық құрамы: 2004 * Англия Премьер-лигасының үздік ойыншысы: 2009/10 * «Манчестер Юнайтедтің» еурокубоктердегі үздік мергені: 39 голов == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сiлтемелер == {{commonscat|Wayne Rooney}} * [http://www.officialwaynerooney.com/ Ресми сайты] {{ref-en}} * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Wayne-Rooney.aspx Профиль] (''ManUtd.com'') {{ref-en}} * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/rooney.html Статистикасы] (''StretfordEnd.co.uk'') {{ref-en}} * {{twitter|WayneRooney|Уэйн Руни}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК ойыншылары]] [[Санат:Ди Си Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК жаттықтырушылары]] tf19s1v73y1a9uuifrfbq6m059df41a 3692083 3692081 2026-11-05T15:34:58Z Кабылбек Алихан 188060 Орфографиялық қате: «Премьер-лига» дефис арқылы жазылады. 3692083 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Уэйн Руни |толық аты = |лақап аты = ''Уазза (Wazza)''<ref name=wazza>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/jun/24/euro2004.sport11|title=Forget Gazza, here's Wazza|author=Daniel Taylor|date=2004-06-24|publisher=[[The Guardian]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsW6Yvi|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/england/3830437.stm|title=Wayne Rooney diary|date=2004-06-23|publisher=[[BBC Sport]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIsX7KgQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2010/Jul/Papers-Watch-Wayne-reign.aspx|title=Papers: Watch Wayne reign|publisher=ManUtd.com|date=2010-07-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CYamvGIx|archivedate=2012-11-30}}</ref><br />''Шрек''<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2807345/Rooney-Jnr-has-a-strong-likeness-to-his-father-Wayne.html |title=Rooney lad’s just like dad |date=2010-01-14 |publisher=[[The Sun]] |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1332546/Wayne-Rooney-carries-bag-featuring-lookalike-Shrek-ogre.html|title=What a pair: Coleen suffers from a wardrobe malfunction as Wayne carries his lookalike Shrek tag around|date=2010-11-24|publisher=[[Daily Mail]]|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIv3IbEQ|archivedate=2012-11-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2012/06/14/runi-site.html |title=Шрек сменил обиду на прическу |date=2012-06-05 |publisher=[[Российская газета]] |lang=ru}}</ref> |сурет = Zarya-MU (6).jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 24.10.1985 |туған жері = [[Крокстэт]], [[Ливерпуль]]. |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 178 см |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы]] |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{flagicon|England}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|67 (15) |2004—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Юнайтед]]|393 (183) |2017—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|31 (10) |2018—2020|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Ди Си Юнайтед]]|50 (23) |2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]|30 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2018|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|120 (53)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2020—2022|{{flagicon|Англия|20px}} [[Дерби Каунти]]| |2022—2023|{{ту|АҚШ}} [[Ди Си Юнайтед]]| |2023—2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бирмингем Сити]]| |2024|{{flagicon|Англия|20px}} [[Плимут Аргайл]]|}}}} '''Уэйн Марк Руни''' ({{lang-en|Wayne Mark Rooney}}; 1985 жылғы 24 қазанда Англияның Ливерпуль қаласында туған) —ағылшын футболшысы, шабуылшы. Карьерасында ұзақ жылдар бойы «Манчестер Юнайтед» клубы мен Англия ұлттық құрамасының сапында ойнаған, бірнеше әлем және Еуропа чемпионаттарына қатысқан. == Өмірбаяны == === Клубтық мансабы === Он жасында "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертонның]]" балалар клубына қабылданды. 2002 жылы 17 жасында Англия Премьер-лигасындағы тұңғыш ойынын өткізді, 20 сәуір күні "Саутгемптонға" қарсы ойында тізімге ілінді, бірақ алаңға шықпады. Келесі маусымда 17 тамыз күні "[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэмге]]" қарсы ойында алаңға шықты, ал тұңғыш голын 2 қазан күні Англия футбол лигасында "Рексем" қақпасына соқты. 19 қазан күні, 17 жасқа толуына бес күн қалғанда "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" қақпасына алыстан теуіп гол соқты да, премьер лигадағы голдарының есебін ашты. Осы ойнда "Арсеналдың" 30 ойынға созылған жеңіліссіз сериясы тоқтады. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] Руни керемет өнер көрсетті де, оны өз сапына қосып алғысы келетін клубтар саны күрт өсті. Әсіресе "[[Ньюкасл Юнайтед|Ньюкасл]]" мен "[[Манчестер Юнайтед]]" қатты кірісті. Клуб оның бағасын 50 млн фунтқа бағалап еді, оған Рунидің өзі көнбеді. Нәтижесінде клуб жетекшілері мен 18 жасар футболшының арасындағы келісспеушіліктер көбейе түсті де, соңында (31 тамызда) футболшы "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" кетіп тынды. Трансфер жазғы ауысымның бітуіне бірнеше сағат қалғанда ғана іске асты. "Манчестер Юнайтед" сапындағы тұңғыш ойынын 28 қыркүйекте [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2004/05|Чемпиондар лигасында]] "[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахчеге]]" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойында Руни хет-трик жасады. Осылайша ол Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған ең жас футболшы боп тіркелді. 2005/06 жылғы маусымда Руни Англия чемпионатында 36 гол соқты (бұл өзінің жеке көрсеткіштері арасындағы рекорды). 2007 жылы жазда 10-нөмірлі жейде Руниге берілді. 2017 жылы 21 қаңтарда "Манчестер Юнайтед" сапындағы 250-ші голын соқты да, Бобби Чарльтонды артқа тастады. Сол жылы 24 мамырда соңғы рет клуб сапында алаңға шықты. [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2017|УЕФА Еуропа Лигасының финалындағы]] "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякске]]" қарсы ойында матч соңында алаңға шықты, бұл ойында "Манчестер Юнайтед" 2:0 есебімен жеңіске жетті. 2017 жылы шілдеде "Эвертонға" қайта оралды. 12 тамызда алғашқы ойынын "[[Сток Сити|Сток Ситиге]]" қарсы өткізіп, гол да соқты. 2018 жылы маусымда АҚШ-тың "Ди Си Юнайтед" клубына ауысты. 2020 жылы 1 қаңтар күні "Дерби Каунтиге" ауысатын боп келісім шарт жасасты. === Ұлттық құрама === 2003 жылы 12 ақпан күні Англия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтық кезеңде [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцарияның]] қақпасына екі гол соқты. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионаты]] қарсаңында жарақат алғанымен, турнирге дейін түзеліп үлгерді. Құрама ширек финалда [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалиядан]] пенальтилер арқылы сүрінді, осы ойында Руни алаңнан қуылды. Руни чемпионатта гол соға алмады. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатында]] да Руни гол соға алмады, ал құрама 1/8 финалда Германиядан ойсырай ұтылды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] дисквалификацияның кесірінен топтық кезеңнің екі ойынына қатыса алмады, үшінші турдағы [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украинамен]] ойында алаңға шығып, ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. 2014 жылғы әлем чемпионаты Англия құрамасы үшін тіпті сәтсіз болды, клуб топтан да шыға алмады. Руни [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвайдың]] қақпасына бір гол соқты (бұл Рунидің әлем чемпионаттарының финалдық турниріндегі жалғыз голы), бірақ бұл ойында Англия 1:2 есбеміен ұтылып қалды. 2014 жылы 28 тамызда Руни құрама капитаны боп тағайындалды. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатына]] Руни капитан ретінде барды. 1/8 финалда [[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландияның]] қақпасына бір гол соқты, бірақ Англия 1:2 есебімен ұтылып қалды. 2017 жылы 23 тамызда Руни құрама сапындағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2018 жылы 15 қарашада соңғы ойынын АҚШ-қа қарсы жолдастық кездесуде өткізді. == Жетістіктері == === Командалық === * Англия чемпионы (5): 2007, 2008, 2009, 2011, 2013 * Англия кубогы: 2016 * Лига кубогы (3): 2006, 2010, 2017 * Чемпиондар лигасы: 2008 * Еуропа лигасы: 2017 * Англия суперкубогы (4): 2007, 2010, 2011, 2016 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 === Жеке === * Англия құрамасының үздік мергені: 53 гол * «Манчестер Юнайтед» тарихындағы үздік мерген: 253 гол * Клубтар әлем чемпионатының үздік мергені: 2008 * Жылдың үздік жас спротшысы: 2002 * Golden Boy: 2004 * Еуро-2004 символикалық құрамы: 2004 * Англия Премьер-лигасының үздік ойыншысы: 2009/10 * «Манчестер Юнайтедтің» еурокубоктердегі үздік мергені: 39 голов == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сiлтемелер == {{commonscat|Wayne Rooney}} * [http://www.officialwaynerooney.com/ Ресми сайты] {{ref-en}} * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Wayne-Rooney.aspx Профиль] (''ManUtd.com'') {{ref-en}} * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/rooney.html Статистикасы] (''StretfordEnd.co.uk'') {{ref-en}} * {{twitter|WayneRooney|Уэйн Руни}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК ойыншылары]] [[Санат:Ди Си Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Дерби Каунти ФК жаттықтырушылары]] jf77ojhakeb1q9ak4gc1v9cksvzy8r2 0 20617 3691976 3488103 2026-11-05T12:47:05Z Erkin208 188069 /* */ Нұрила 3691976 wikitext text/x-wiki Жаныс (758–834 жылдары) Дулат руының төрт атасының бірі, атақты би батыр болған тарихи тұлға. Ұраны - Арқар. Қазақ шежіресі бойынша, Жаныс сегіз атадан тұрады. Олар: Жарлықамыс, Шегір, Өтей, Жалмәмбет (Бөгетжайлы), Жантай, Жанту, Оймауыт (кірме) пен Жантақ. Өкінішке қарай, біздің құзырымызда Жаныс руының төрт атасы туралы мәлімет бар да, басқалары жайында деректер жетіспейді. Олардың екеуі Жарлықамыс пен Жанту туралы мағлұмат толығырақ. Сонымен Жарлықамыс екі бұтаққа: Байыс пен Қасқарауға (Бейімбет) бөлінеді. Байыс өз кезегінде бес ата: Қарымсақ, Назар, Жолсейіт, Қайыпберді, Байсейітке жатады. Қасқарау үш ата: Ораз (оның Сұлтанкелді, Бөкен атты ұлдары болды), Бұқар (Баба, Сырымбет, Құлболды мен Тілеуімбет) және Елтүзер (Төке, Туыс). Өтей атасы екі бұтақтан өрбиді: Мәуетей мен Мауза. Жалмәмбетке (Бөгетжайлы) Бесқалмақ жатады. Бұл әтноним жеке тұлғаның есімі емес, ол әлде бір себептермен Жанысқа қосылатын кірме қалмақтардың тобы деп түюге болады. Дулат (723–816 жылдары) бабамыз қартайған шағында аян түс көріпті. Ертесіне төрт баласын шақырып алып былай деп өсиет айтыпты: - "Төртеуің де дәулетті, ырысты болады екенсіңдер. Ұрпақтарыңның өрісі кең болады екен. Ұрпақтарың мына жағы Құлжадан бастап Алатаудың етегінен ары қарай сонау Қазығұрттың етегі мына жағы Қаратаудың етегіне дейінгі кең жерді жайлайды екен. Менің әруағым ырза болсын десеңдер маған демеу болған мына өзі батыр, текті Шапыраштыдан еш уақытта іргелеріңді ажыратпай бірге болыңдар. Шапырашты мен Дулаттың ынтымағы мықты болса сендерді ешқандай сырттан жау алмайды. Елді билеу билік жүргізуден Сиқым да құр болмайды екен, бірақ бүтін билік Жаныста болады екен. Жаныстың ұрпағына бектік дарыған екен. Ерлік батырлық Ботпай мен Шымырдан шығады екен. Түсімде Нұрила әжем ([[Домалақ ана]]) бір етек жұмыртқаны әкеліп төгіп жібергенде бүкіл жер дүниеге шашылып жайылып кетті. Тәңір оңдаса ұрпағым көп болады екен. Төртеуің де тату ынтымақты болыңдар. Осы өсиетімді кейінгі ұрпақтарыма да жеткізерсіңдер" - депті. Қазір бұл сөздің шындыққа айналғанына тарих куә. Жаныстан (758–834) бастап Төле биге (1662–1755) дейін 34 ата бар. Осы 34 атаның бәрі де Дулаттан Төле биге дейін үздіксіз үш жүздің төбе биі, ұлысбегі болған. Төрелерде хандық қалай берілсе билердің ұрпағына да төбе би, ұлысбегілік те солай ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз беріліп отырған. Төле бидің жетінші атасы болып саналатын бүкіл Жаныс кіндігінен өрбіген аталардың ішінд егі ең көбі жетіге бөлінетін Жортуылдан Жанту, Жантудан: Жайылмыс, Байыс, Өтеміс. Ал, Жайылмыстан: Қожамберді, Қыбырай, Жамбай. Қожамбердіден: Құдайберді, Құдайқұл, Кәдірқұл, Кәдірберді, Олжанқұл, Сұлтанқұл, Ақберді. Құдайбердіден: Түгелбай, Данай (1-әйелінен), Ақтай, Бақыбек (2-әйелінен), Қарашәуке, Қарасопы (3-әйелінен) Құдайменді, Токпан, Әлібек (4-әйелінен). Әлібектен: Тыныбек, Ақбота, Шора, Өтебай, атақты Төле би, Елібай; Төле биден: Өзбек, Сүйіндік (1-әйелі Серманай), Ниязбек, Қазыбек (2-әйелі Рақыш), Жиенқұл, Жасыбек, Тасыбек (3-әйелі), Қожабек, Жолан (4-әйелі), Қожамжар, Алдамжар (5-әйелі), Жақсықұл (6-әйелі), Айнакөз (7-әйелі), Табылды (8-әйелі). Қожамжардан: Соңғыдан Дербісәлі, одан Шойбек би және одан Момбек датқа. Ниязбек батыр Ташкенттен жоғарырақ «Ниязбек» қамалын салса, Момбек датқа Кенесары Қасымовтың қолдаушысы болған еді. Жантақтан екі ұл: Қадыке (Ерубай) мен Еламан. Соңғыдан екі ұл: Қотыр мен Жуанбек; одан Қасқа батыр. Көрініп отырғанындай, Өтей мен Жалмәмбет аталары туралы біздің мәліметіміз тапшы, ал Шегір, Жантай мен Оймауыт батырдың тегі туралы мүлде бейхабармыз. Соған ңарамастан, тұтастай алғанда Жаныс руының шығу тегі жайында недәуір мағлұмат алуға болады. Тіпті, XIX ғасырдың алға шқы жартысында өмір сүрген Момбек датқаға дейін туыстық жүйе аңғарылады. Жанысқа ол 37 атадан барып қосылады. Жауынгерлік ұраны «Жаиыс» болғаиымен, кең ауңымда жалпы дулат ұраны «Бақтиярды» да қолданады. Оның үстіне ішкі рулар арасында, әсіресе, бәйгелерде атақты Төле би есімін атап, «Төле» деп шабады. Жаныстың рулық таңбасы Дулаттың да, басқа туыс аталары Ботбай, Шымыр, Сиқымдардың дөңгелек О . белгісіне жақын таңбаларынан да басқашалау - (Гродеков пен Аристов), (Аманжолов, Востров бойынша), бірақ, бұнда тұрған қым- қиғаш айырмашылың жоқ, бәлкім, әлдебір автор кішігірім өрнектеуде дате жіберіп алуы да кәдік, оның үстіне Н. Аристов бұл таңбаны келтіріп отырып, Гродековңа сілтеме жасайды, В. Востров болса өз жорамалында Гродеков пен Аманжоловқа нұсқайды. Дулат рулары XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында негізінен Жетісу облысы Қапал, Жаркент, Верный уездерінде, сонымен қатар Сырдария облысының Шымкент, Әулиеата, Ташкент уездерінде тұрып келеді. Ұлы жүз руларының саны жағынан ең көбі дулаттар. Оның ең ірі аталары (Ботбай, Шымыр, Сиңым мен Жаныс) Верный, Әулиеата мен Шымкент уездерінде қоныстанды. Әрбір рудың уездерде қалай тұрғанын білу үшін ең алдымен, сол кездегі есеп-ңисапқа жүгінген абзал. 1867–1884 жылдардағы көші-қон жағдайын қаз-қалпында беретін А. Макшеев, Гродеков, Смирнов пен М. А. Терентьевтің ңомаңты кітаптарынан цифр-мағлұматтарды алатын Н. Аристовтың еңбегінде қызғылықты нақты деректер ұшырасады. Әрине, ол мәліметтердің дәл екендігіне ешкім кепілдік бере алмайды, өйткені оларды әр кездегі адамдар (жиырма жыл бедерінде) әр ресми мағлұматтардан алып отырды. Әйтсе де, олар рулардың қоныстану барысын белгілі жағдайда аның көрсетеді. Сонымен, сол мәліметтер негізінде Дулат руларының Верный, Әулиеата мен Шымкент уездеріндегі санын келтіре кету жөн. Бұлардан тыс Н. Аристов Смирновқа сүйеніп, дулаттардың Перовский мен Ташкент уездерінде тұрғанын көрсеткенімен, олардың санын келтірмейді, ру-руға бөлмейді, өйткені бұл аймақта аз қоныстануға байланысты болуы керек, оны Макшеевтің Ташкент уезі бойынша жасаған мәліметі де растайды. Кестеден көрінгеніндей, бүкіл дулаттардың саны 18 682 үй болса, сол беттердің тағы бір тұсында Н. Аристов Іле мен Шыршық өзендерінің арасында шамамен 40 мың үй Дулат тұрып жатқанын атап кетеді. Бұл сан айырмасы 20 мыңнан астам шаңырақ, сол себепті оны біз білетін деректер көзімен түсіндіру оңай емес. Әйткенмен, кестеде келтірілген есеп-қисап дулаттар руының үш уезде қалай қоныстанғанынан біршама хабар береді. Мәселен, егерде XIX ғасырдың екінгпі жартысында Ботбай руының көпшілігі (78%-і) Верный мен Әулиеата уездерінде тұрса, қалған жартысы (49%) бір ғана Шымкент уезінде ңоныстанды. Егер Сиқым руының басым көпшілігі (75%) Шымкент уезінде болса, төрттен бірі Верный мен Әулиеата уездерінде (25%); ал егер Жаныс руы негізінен (83%) Шымкент уезінде, аздаған бөлігі (17%) Верный мен Әулиеата уездерін жайлады. Сөйтіп, Дулат руының торт атасы XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Верный уезінің қазақтары арасында аралас-ңұралас жүрді. Верный уезі Қапал уезінің оңтүстік-батысындағы Іле өзенінің сол жағасында орналасқан. Оның жері ыңғайына қарай жаратылыс - географиялың жағынан оңтүстікте тау етегі қыраттар мен солтүстігінде жазық далаға ұласады. Верный уездерінің қазақ тұрғындары толығымен Ұлы жүздің құра мына енетін Сарыүйсін, Дулат, Албан, Ысты, Шапырашты, Жалайыр мен Қаңлы руларының өкілдерінен құралады. Солардың ішіндегі ең көбі Дулат руының төрт атасы (Ботбай, Шымыр, Сиқым мен Жаныс). Сан жағынан басымы шығыста Сарыүйсіндер мен батыста Ыстылардың қыстауларының арасында орналасқан Ботбайлар болатын. Олардың арнайы пайдалапатыи ұланбайтақ қыстаулары бар еді. Ботбайлардың бір қауьгмы Аңырақай тауының атырабында Сұмса өзенінің бойындағы Айдарке, Бесқауға, Ақсеңгір мен Доланқара шатқалдарында қыстады. Басқа бір қауымы Ащысу, Алмалы, Қызылсай мен Үзынбұлақ шатқалдарын мекендеді. Үшінші бір қауымы Белбүлақ-Қарасу-Кө тентай басы, Көлтоған, Қарағайлы, Сарыкемпір шатқалдарында ңыстап жүрді. Ботбай қауымдастығының төртінші тобы Ақсай, Қаскелең, Қоралы, Бескөл шатқалдарын иемденді. Ботбайлар жайлауға Қастек, Қараңастек шатқалына шығып кетіп, көбісі ңыстаудан жырақ кетпей, көктем, күз маусымында өз қыстауларының қасында қоныс тепті. Сиңым руының аздаған қауымы Қараой, Қаскелең шатңалдары, Кіші Ақсай, Кіші Алматы өзені мен Қарасу бойында қыстады. Жайлауы сол маңайдағы Алатау жоталарында болды. Шымыр руының қауымы да аз еді, біреулері Қараой, Қызылеспеде қыстаса, екіншілері Ақжар мен Жалғызағашты мекендеп, жаздыгүні Алатаудың жонын жайлады. Верный уезіндегі Дулат руларының ішінде Ботбайлардан кейін көп тарағандар Ж аныс атасы болып келеді. Олардың бірсыпырасы Қарашеңгел шатқалын қыстады, біразы Есік өзенін, Көжентай шатқалын, қалғандары Қарасу» үлкен Алматы өзендерін, бірнеше топ Ақши, Шамалған мен Көктөбені мекен етті. Жаныстардың үлкен бір тобы уездің батыс шекарасын жайлап, Жамақты, Балажал, Сарықайық, Дөңгелексаз, Боқтозақ, Айғыржалға, Шетенді, Күркіреу, Қордай, Қоянды, Ақтерек," Талдыбұлақ өзендері бойына қыстау салды. Жа ныс руының жайлауы Алатаудың алып шабындықты аймағында болды. Дулат руларының көп бөлігі төрт түлік өсіріп, сонымен қатар, суармалы жер мен сүдігерге егін салды. Сарыүйсіндермен салыстырғанда оларда түйе мен қой өте аз болды, ірі қара мен жылқы басым түсті. Верный уезіндегі дулаттар жартылай отырықшы өмір кешіп, негізінен қыстауларынан онша алысқа ұзаған жоқ. Мүмкіндігі бар дәулетті адамдар жазға салым солтүстіктен тіке күнгейге қарай көшіп, түпкілікті тау шабындықтарын жайлап, күзге қарай қайтадан теріскейге қарай көшіп отырды. Суармалы жермен негізінен тау өзендерінің алқаптарында айналысты. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сырдария облысы, Әулиеата уезі қазақтарының басым көпшілігі негізгі рулардан (Сарыүйсін, Шапырашты, Ысты, Ошақты, Жалайыр мен Дулаттар) тұрса, ал Қарқаралы уезімен шектесетін Шу өзенінің оң саласының орта тұсында шамалы арғындар өмір сүрді. Бұл бір тектес рул ар тобы Шу мен Талас өзендерінің бойында топтасын қоныстаиды. Олардың бәрі белгілі айрықша қыстауларды иемденді. Көктемгі, күзгі қоныстары да, қысқы тұрақтарынан ұза май, ең бастысы Мойынқұм өңірінің, орталығына таман орналасты. Ал жайлауы, аймақтың оңтүстік жағындағы Тянь-Шань мен Талас Алатауының етегіндегі шұрайлы жерлерде созылып жатты, солтүстігінде Қарқаралы уезіндегі көптен бері өзара бөлісіп қойған телімге тірелді. Осы орайда бізді Дулат руларының төрт атасы Ботбай, Шымыр, Сиқым мен Жаныстың көшіп-қонып таралуы қызықтырады. Олардың ішінде бұл уезде ботбайлар мен шымырлар көбірек те, өзге екі ата бұнда салыстырмалы түрде өте аз тұрады. Сонымен, дулат руларының қыстаулары негізінен Шу мен Талас өзендерінің бойында қоныс тепті. Олар Шу өзенінің сол жағасынан, Верныйдан, Шымкент уездеріне дейінгі алқапты алып жатыр. Ботбай руы қауымдастығының мекені Шу өзенінің төмөнгі сағасында, оларға көлденең Шымыр мен Сиқымдардың қыстаулары жалғасты, одан әрі Шапыраштылар орналасқан. Сиқымдар, ал одан соң жалайырлармен қоңсы қонатын Жаныс рулары жайғасты. Шу өзенінің оң жағасында Дулат руының төрт атасы осылай қоян-қолтық тұрып жатты. Дулат руының басқа бір шамалы тобы Талас өзенінің жоғарғы тұсыида орын тепті. Шынтуайтында, жоғарғы Таластың оң жағалауында, Талас Алатауының баурайында Шымыр қауымдастығының қыстауы, ал сол жағасындағы ыстылардыц ата қонысында Ботбай мен Сиқымдардың қыстаулары мидай араласып жатты. Сөйтіп, төңкеріске дейін қазақтар Әулиеата уезінде Шу мен Талас өзендерінің бойында, олардан тарайтын кішігірім бұлақ пен бастаулардың аңғарында тұрақтап жүрді. Бұндағы елді мекендер, қазақ ауылдары қомақты еді, ондағы шаңырақ саны 15-тен 50-ге дейін жететін. Бұндағы тұрақ-жайлар шағын болатын, ал суармальг жерді жаппай ұжымдасып пайдаланатын. Ол қауымдасқан егінжайды бірлесіп, арық тартып, ескі су жүйелерін жөндеп, әркім өз әлінше, қал-қадарынша еңбеккерлердің санына қар ай игерді. Сүдігерге егін салу көп жағдайда әрбір шаруашылықтың мүмкіндігіне қарай жүргізілді. Қыстаулар қасындағы жайлау да ауыл-ауыл болып, немесе қауымдасып пайдаланылды. Шаруашылықтардың көбісі қауымдастықтың қыстауларында жайласа, малы көп байлар Қырғыз бен Талас Алатауының қойнауына кіріп кетіп, баз біреулері тіпті атақты Сусамырға дейін өрлеп кететін. Күздеуле р мен көктеулер, жайлау жолында, қыстаулар ңасында, ең бастысы, Мойынқұм мен оның ңойнауында болатын. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Шымкент уезінің ңазаңтары әтникалың тұрғыдан үш жүзді түгел ңамтыды. Кіші жүзден мұнда тамалар, жағалбайлылар мен шеркештер тұрды; Орта жүзден қоңыраттар; ал Ұлы жүзден Ысты, Ошаңты, Сіргелі мен Дулат руы төрт атасының басым бөлігі мекен етті. Сондықтан ңазаң халңының мұндағы басым бөлігі Ұлы жүз өкілдері болып есептеледі. Сонымен, Шымкент уезіндегі, Ұлы жүз руларының ішіндегі ең көп тараған әтникалық топ дулаттар. Бұл жерде де біз солардың арақатысын қарастырамыз. Біз кестеден көргендей, бүкіл дулаттарды ң үш уездегі саны 18 682 шаңырақ болса, Шымкент уезінде солардың 11 782 түтіні тұрады, бұл аталмыш рудың 65 пайызын құрайды. Егер Аристов көрсеткен басқа санға жүгінсек, онда олардың ара салмағы 30 пайыз болып, соңғы мәлімет Шымкент маңайындағы дулаттардың санын көбейте түседі. Сол себепті қалай дегенде де «65 проценті» шындыққа жақын деп есептейміз. Олай болса, Шымкент өңіріндегі Дулат руы төрт атасынан сиқымдар 4 570 шаңыраң, жаныстар 3 374, шымырлар 3 334; ботбайлар 274 шаңырақ болып, түтін түтетіп отырды. Шымкент уезінде Дулаттар жинақы отырып, оңтүстік-батыс жақты қоныстанды. Айта кету керек, олардың мекен еткен жері ауа райы жағынан өте қолайлы еді. Мәселен, Дулат руларының ңыстаулары, ең бастысы, ежелден суармалы егіншілік өрбіген, отырықшылық пен жартылай көшпелі өмір ошақтары өркендеген Сырдария, Арыс, Келес, Бөген, Арыстанды, Боралдай, Шаян, Иқансу, Бадам, Ақсу т. б. өзендердің екі жағалауын алып жатты. Дулаттар ұлылы-кішілі көптеген өзендердің жайылымында қысқа қарай малға жем-шөп әзірлейтін. Ал, Қызылқұмға жақын Сырдария өзенінің сол жағасында дәулеттілер отар-отар қой өргізіп, келе-келе түйе бағып, көшіп-қоиып жүрді. Шымкент уезіндегі ңазақтар, әсіресе дулаттар шаруашылығының бір ерекшелігі бұл диқандардың қауымдастығы ірі болып келеді, мұнда орташа ауыл 30 және одан да көп болып, ынтымақтасып, су көзін пайдалануда, суармалы ж ер мен шабындықтарды игеруде тығыз байланысып, бірлікпен тіршілік етті. Мәселен, көптеген жаныстар Ташкент уезінің шекарасынан бастап, Арыстың Сырдарияға құяр сағасына дейін екі жағалауда, Келес, Бадам өзенінің жоғарғы жағында тұрақтады. Арыс өзенінің оң жағында, Боралдай, Бөген бойында Шымыр руының өкілдері аумақ-аумақ болыи отырса, Сайрамның солтүстігінде ботбайлардың аз бөлігі мекендеді. Арыстың төменгі саласында ең көп Сиқым руының өкілдері тұрып жатты. Бұл уездегі Дулаттар руының шаруашылық пен тұрмыс тіршілігінде суармалы жер, диқаншылық пен баубақша маңызды орын алды. Жартылай көшпелі мал шаруашылығы, түрлі үй кәсіптері мен ңолөнер де олардың арасында кең тарады. Сөйтіп, Ұлы жүздің саны ең көп Дулат рулары Сырдария облысының Шымкент пен Әулиеата уездерінде, Жетісу облысының Верный уезінде орналасты. Оның үстіне, бұл уездерде шама-шарқынша Дулаттың төрт атасы да бар еді. == Тұлғалар == {{columns-list|4| # [[Кенен Әзірбаев]] # [[Ноғайбай Дәулетбақұлы]] # [[Төле би]] # [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]] # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев]] # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми]] # [[Мархабат Байғұт]] # [[Ақпан батыр]] # [[Байсейіт Төлесұлы]] # [[Бекболат Әшекеев]] # [[Түлембай Дүйсебаев]] қасқарау # [[Жайнақ Қараталов]] # [[Жолан Төлеұлы]] # [[Кебекбай Байтарұлы]] # [[Қапал батыр]] # [[Өтеген Өтеғұлұлы]] # [[Сеңкібай Қабанбайұлы]] # [[Үмбет халфе Дүйсенбіұлы]] # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов]] # [[Бәкір Ахметұлы]] # [[Оразалы Сәтімбекұлы Балабеков]] # [[Махамбет Бекбергенов]] # [[Шәмшә Көпбайқызы Беркімбаева]] # [[Ояз Бименов]] # [[Балжан Бөлтірікқызы Бөлтірікова]] # [[Мүсілімбай Дайырбеков]] # [[Орынбай Дайырбеков]] # [[Еркешбай Жайлаубайұлы Дербісов]] # [[Нартай Дүтбаев]] # [[Еркін Сейдеғалиұлы Дүйсембаев]] # [[Әбдіразақ Шәушенұлы Жомартов]] # [[Байділдә Жылқышиев]] # [[Ержан Бекбауұлы Исақұлов]] # [[Нұрлан Жамбылұлы Қаппаров]] # [[Екейбай Қашағанов]] # [[Анар Екейбайқызы Қашағанова]] # [[Әсет Кемпірбеков]] # [[Амангелді Аршабайұлы Момышев]] # [[Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков]] # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] # [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов]] # [[Мәмбет Смағұлов]] # [[Әзімбек Ысмайылов]] # [[Уәлихан Сүлейменов]] # [[Жолшы Сыздықов]] # [[Әнуар Құрманбайұлы Түгел]] # [[Сәдуақас Темірбеков]] # [[Әлихан Әбдіханұлы Тойбаев]] # [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]] # [[Дәурен Тастанбайұлы Әбіров]] # [[Әбілда Аймақ]] # [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] # [[Сатқынбай Әлмесұлы]] # [[Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев]] # [[Өмірбек Байділдаев]] # [[Әлмен Байқалмаққызы]] # [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев]] # [[Байсерке Құлышұлы]] # [[Несіпбек Дәутайұлы]] # [[Досмұхаммед Тілеуліұлы Досқожаев]] # [[Ескен Елубаев]] # [[Захардин Қыстаубаев]] # [[Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов]] # [[Ділдабай Әнуарұлы Кемешев]] # [[Көрпеш Көшерұлы]] # [[Әшірбек Сейілханұлы Көпіш]] # [[Ержұман Смайыл]] # [[Қажымұқан Жамалов]] # [[Қазанғап Байболұлы]] # [[Сұлтан Қалиұлы]] # [[Есдәулет Қандеков]] # [[Қансейiт Әбдезұлы]] # [[Қозыбақов Момбек Жамалбекұлы]] # [[Марал Ысқақбай]] # [[Мұрат Құсайынов]] # [[Мұратбек Атайбекұлы Нұрлыбаев]] # [[Матан Мұраталиев]] # [[Бердібек Мықтыбекұлы]] # [[Нұрила (Нүрила) Әбенқызы]] # [[Есенәлі Омар]] # [[Омарқұл Итаяқов]] # [[Орынбай Тайманов]] # [[Мұхтарбай Өтелбаев]] # [[Рза Қунақова]] # [[Сағат Сұлтанұлы Жүнісбеков]] # [[Құрманбек Сағындықов]] # [[Сансызбай Сарғасқаев]] # [[Сапарбай Өтемісұлы]] # [[Сарбас Майкөтұлы]] # [[Нығмет Тінәліұлы Сауранбаев]] # [[Саяділ Керімбеков]] # [[Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев]] # [[Күләш Керімбайқызы Сырманова]] # [[Лашқар Есенқұлұлы Тәжібаев]] # [[Патшайым Тәжібаева]] # [[Тәкен Сал Байғұттыұлы]] # [[Тоқболат Төлепбайұлы Тоғысбаев]] # [[Асқар Тоқпанов]] # [[Ерболат Төлепбай]] # [[Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев]] # [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] # [[Тыныбеков Құрасбек]] # [[Уәлихан Қалижан]] # [[Төле Ағабеков]] # [[Сейілда Икрамұлы Байшақов]] # [[Әбден Батыров]] # [[Бақтыораз Бейсекбаев]] # [[Ыбырайым Данияров]] # [[Садық Көлбаев]] # [[Жолымбек Қайназаров]] # [[Серік Керімбекұлы Қонақбаев]] # [[Еркебек Мырзақожаұлы]] # [[Өсербай Нұрбаев]] # [[Әлімқұл Сейдәлиев]] # [[Садық Смайылов]] # [[Әжібай Тілеубердиев]]<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] n7bjxv035p9az98e0kg1ge1fs0pvu7d 0 21439 3692331 3653331 2026-11-06T05:02:42Z Акмарал Абдрашидовна 179025 /* Ең ірі динозаврлар */ 3692331 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Динозавр'' | image = Palais de la Decouverte Tyrannosaurus rex p1050042.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Dinosauria]] | superfamilia = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | familia = [[Динозавр]] | genus = [[Динозавр]] | species = '''''Кесіртке жамбасты Динозавр, <br /> Құс жамбасты Динозавр''''' | binomial = ''Динозавр'' | binomial_authority = ([[Owens]], [[1842]]) }} Динозавр ({{Lang-la|Dinosauria}}) — ертедегі бауырымен жорғалаушылар класына жататын жануарлардың жойылып кеткен тобы. Олар [[Жер|Жерде]] шамамен 230 миллион жыл бұрын пайда болып, 65 миллион жыл бұрын метеорит құлауы және басқа да факторлар әсерінен жойылып кеткен деп саналады. == Жалпы сипаттама == Динозаврлар — әртүрлі формада және көлемде болған. Олар екі топқа бөлінеді: Кесіртке жамбасты динозаврлар (Saurischia) — бұл топқа тираннозаврлар, аллозаврлар және басқа да жыртқыш түрлер жатады. Құс жамбасты динозаврлар (Ornithischia) — негізінен шөпқоректі динозаврларды қамтиды, мысалы, [[трицератопс]] және [[стегозавр]]. == Түрлері == Әр түрлі палеонтологиялық қазбалар нәтижесінде динозаврлардың мыңдаған түрлері анықталған. Ең танымал түрлері: Тираннозавр рекс — жыртқыш динозаврлардың ең ірісі. Брахиозавр — ұзын мойынды, шөпқоректі динозавр. Трицератопс — үш мүйізді шөпқоректі динозавр. == Эволюция және жойылу == Ғалымдар динозаврлар құстардың арғы тегі болған деп болжайды. Кейбір заманауи құстардың дене құрылысында динозаврларға тән ерекшеліктер байқалады. Динозаврлардың жойылу себебі ретінде метеориттің құлауы, климаттың өзгеруі және жанартаулардың белсенділігі көрсетіледі. == Қызықты деректер == Ең үлкен динозавр — аргентинозавр, оның ұзындығы 30 метрден асқан. Динозавр сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда «қорқынышты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. == Әдебиет == === Динозавр === Динозаврлар – 160 миллионға жуық жылдар бойы (225 миллион жыл бұрынғы кезден бастап, 65миллион жыл бұрынғы кезге дейін) Жер бетіндегі ең басым жануарлар болды. Алып динозаврлар жануарлардың барлық кезеңдегі ең ірілері болды және олар көлемі жағынан пілдерден біраз асып түсетін. Ерте кездегі ұшатын бауырымен жорғалаушылар (рептилиялар) аспанға көтерілетін ең үлкен жануарлар болды. Жер үсті алыптарынан өзге мұхитта да құбыжық (монстр) жорғалаушылар өмір сүрді. === Құрып кетуі === Динозаврлар неге құрып кеткен? Динозаврлардың құрып кеткені жайында айтылғандарға назар аударсақ, ол Жерге астереоид, метеорит немесе кометаның соғылуы салдарынан болған деген пайымдау шындыққа жанасады. Жер тарихында жануарлардың өлуінің өзге де жағдайлыры бар, бірақ осыдан 65 милион жыл бұрын динозаврлардың жойылуы апаттық жағдайдан болды. Соқтығысу салдарынан ауаға көтерілген тозаң бұлттар климатты өзгертті: өсімдіктер құрыды, жұмыртқалар басып шығарылмады, ал ересек жануарлар аштық пен суықтан қырырлып қалды. === Балалары === Өз ата-аналарының аумаған кішкентай динозаврлардың балалары қандай болған? Өз ата-аналарының аумаған кішкентай көшірмесі сияқты болған. Бауырымен жорғалаушылар болып табылатын динозаврлар жұмыртқа салған. Олардың арасында маязавр сияқты кейбіреулері қамқор ата-аналар болған. Олар ұя жасап, жұмыртқаларын жыртқыштардан қорып, балалары аяқтанып кеткенге дейін қасынан шықпаған. === Ең ең === Ең қорқынышты қай динозаврлар болған? Ұзындығы 12 метрге, салмағы 6 тоннаға дейін жететін, жақтары үлкен және бірнеше қатар тістері бар тираннозавр рекс және аллозавр сияқты сүтқоректілер ең қорқынышты динозаврлар болған. Бірақ "жезтырнақ" - [[дейноних]], адам бойымен бірдей [[велоцираптор]] және кішілеу стенонихозавр сияқты динозаврлар да олардан қалыспайтын. Бұл жауыз етқоректілер ең ақылды динозаврлар болған. Тираннозавр рекс өзінен әлсіздеу динозаврларды аңдыған, сондай-ақ ол өлген жануарларды да тағажау еткен. Кейбір құрбандар анкилозавр секілді қарсылық шабуылдар жасаған. Брахиозаврдың өте ұзын қүйрығы мен сырықтай мойны. Қай жануарлар құрлықтағы ең ірілері болған? Тарихи кезеңге дейін [[сейсмозавр]] және брахионавр сияқты бауырымен жорғалаушылар болды. 50 тонналық бауырымен жорғалаушылар үй сияқты өте үлкен болған. Олар тобырымен өмір сүрген, өсімдіктермен қоректенген және ағаштың басына дейін жететін ұзын мойындары болған. Аяқтарының тас болып қатып қалған іздері олардың жылдам жүгіре алатынын білдіреді. Қытайда сүйектері табылған шөпқоректі маменхизаврдың 15 метрлік мойны болған. Бұл алып жануарлардың кейбіреулерінің кұйрықтары мойындарынан да ұзын. Құрлықтағы ең үлкен сүтқоректі балухитерий болып табылады. Ол салмағы 30 тоннаны тартатын мүйізтұмсыққа ұқсайды. Бүгінгі таңда құрлықтағы ең үлкен жануар - салмағы не бәрі 7 тонналық африкандық піл! == Ең ірі динозаврлар == {| class="wikitable" |- ! ''Атауы'' !! ''Ұзындығы'' !! ''Салмағы'' |- | [[Сейсмозавр]] || ұзындығы 50 м-ге дейін || 50-80 т |- | [[Антарктозавр]] || 30 м || 50-80 т |- | [[Брахиозавр]] || 25 м || 50 т |- | [[Диплодок]] || 23 м|| 12 т |- | [[Апатозавр]] || 20 м || 20-30 т |} == Қызықты дерек == [[Анкилозаврлар|Анкилозаврдың]] ұзындығы 10 метр, құйрығы түйреуіш тәрізді үшкір болып келеді. [[Спинозавр|Спинозаврдың]] ұзындығы 12 метрге дейін, ал салмағы 5 тоннаға дейін жеткен. [[Стегозавр|Стегозаврдың]] ұзындығы 7 метр, тікенек жапқан құйрығы және жотасында пластиналары болған. [[Трицератопс|Трицератопстың]] ұзындығы 9 метрге жеткен және сүйекті мойын жамылғысы мен үш мүйізі болған. Оның бас сүйегі - басқа жануарлардікіне қарағанда ең үлкені.<ref>[http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426233857/http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp|date=2014-04-26}} Сұрақ және жауап энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gi8ize3rba76z158chu890lj803irls 0 21742 3692041 3568406 2026-11-05T14:42:25Z DanaNur 188032 Ен» — бұл ширина (ені). Ал «енді» — бұл теперь (қазір). Сондықтан географияда «енді жері» емес, «ені 160 км-ге жетеді» деп жазу керек. 3692041 wikitext text/x-wiki {{Түбек |Атауы = Маңғыстау түбегі |Шынайы атауы = |Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44/N/52/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Акватория = Каспий теңізі |Ауданы = |Ең биік нүктесі = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Ортаққордағы санаты = Mangystau Province }} '''Маңғыстау түбегі''' – [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. == Жер бедері == Солтүстік-батысында енсіз, шағын [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегінен оңтүстік-шығысында [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]ке дейін, солтүстігінде [[Каспий маңы ойпаты|Каспий]] маңы ойпатынан оңтүстігінде [[Қарабұғаз]] шығанағына дейін 390 км-ге созылып жатыр. Ені 160 км-ге жетеді. Маңғыстау түбегіне [[Бозащы түбегі|Бозащы]] түбегіде қосылады. 20 ғасырдың 30-жылдары Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты [[Өліқолтық]], [[Қайдақ]] шығанақтары тартылып, түбек Каспий ойпатымен тұтасып кетті. Түбек биік үстірттен және аласа таулардан тұрады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]] таулары жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ең биік жері — [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 м). Түбектің көп жерін Маңғыстау үстірті алып жатыр. Күнгей шетінде [[Кендірліқиясай]] үстірті (абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м) орналасқан. == Қосымша дереккөзден == Түбек батысында енсіздеу Түпқараған түбегінен басталады, шығысқа қарай бірте-бірте кеңейе отырып, бойлық бағытта 225 км-ге созылады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған Маңғыстау тауы жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ол негізінен пермнің, триастың және юраның жер бетінде ашылған құмтастарынан, әктастарынан және тақтатастарынан құралған. Жербедер ерекшелігі жағынан Маңғыстау Қаратауы қатпарлы-лықсымалы аридтік-денудациялық аласа тауларға жатады. Бұйраттың биіктігі 300-400 м, оның ең биік нүктесі Бесшоқы тауында (556 м, Шығыс Қаратау жотасында). Беткейінің біразы ұзындығы бірнеше км-ге созылатын терең шатқалдармен (сайлармен) тілімделген.Батыс Қаратаудан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтүстік және Оңтүстік Ақтау деп аталатын екі бұйрат шығады. Олардың Қаратау беткейіндегі айдары мен тік жары ақшыл әктастардан құралған, сондықтан да бұл жоталар Ақтау деп аталады. Олар Қаратаудан көлденең ойыспен дараланған. Бұл таулардың абсолюттік биіктігі 322 м-ден аспайды. Екі жота да - кәдімгі куэст. Жоталарға әсем көріністі қалдықжондар мен биіктігі 40 м-ге жететін мүсінді жартастар және оларды тілгілеп өтетін шатқалдар тән. Тұрақты су жүйесі дамымаған. Ақтау тауында көптеген үңгірлер бар, ең ірілері Ақшұқыр мен Аралды кенттері маңында және [[Борлы]] (Меловой) мен [[Жыланды]] мүйістерінде орналасқан. Олар буырқанған теңіз толқынының әрекеті мен карст (шаймаапан) құбылыстарының салдарынан пайда болған. Маңғыстау тауының солтүстігінде ойпаңданған Бозащы түбегі орныққан. Бұл түбек Солтүстігінде Өлі Қолтық сорымен көмкерілген, шығысында Батыс Үстірт жондарынан Қайдақ шығанағымен дараланады. Түбектің орталығын мұнай кенорындары орналасқан ірі сор алып жатыр. Бұл жерлерге қандай да болмасын көліктің жету мүмкіндігі шектелген. Айдамалы жел соққанда сорға Каспий суы да жетіп қалып отырады. Жазықты Маңғыстау солтүстігінде Таулы Маңғыстаумен, шығысында Үстірт дөңдігімен ([[Қарынжырық ойысы]] арқылы), батысында Каспий теңізі жағалауларымен, оңтүстігінде Қарабұғазкөл бұғазымен шектеледі. Ол Маңғыстау және Кендірлі-Қиясай дөңдіктерін, Түпқараған түбегін қамтиды. Жазықты Маңғыстау жер бедерінің Үстіртке біраз ұқсастығы бар. Мұнда да неогеннің әктастары кең тараған, олар ағын сулармен тоғытылмайтын ойыстардың тік жарлы жақтауларында ашылады. Жер бедері аридтік-денудациялық төрткүл дөңдерінен кұралған, алайда Үстірт дөңдігінен құрылысының күрделілігімен және жер бедерінің ойдымдылығымен ерекшеленеді. Солтүстік-шығысындағы абсолюттік биіктігі 150 м, оңтүстік-батысында 50 м. Жазықтың оңтүстік бөлігін абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м боларлық Кендірлі-Қиясай дөңдігі алып жатыр. Жазықты Маңғыстауда өзендер жоқ. Жер бедерінің ерекшелігі - Каспий теңізінің жағалауын бойлай және Үстірттің ішкі жағында құрғап кеткен көлдер мен ойыстардың (''[[Қошқарата]], [[Қарақия ойысы|Қарақия]], [[Қауынды]], [[Ащысай]], [[Жазғұрлы]]'' т.б.) көптеп ұшырасатындығында. Ойыстар кейде бір-бірімен біріге отырып, ауқымды алаптарға айналады. Олардың бәрі де теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ең тереңі - Қарақия (Батыр) ойпаты, оның түбін үлкен сор басқан, деңгейінің абсолюттік көрсеткіші дүниежүзілік мұхит деңгейінен 132 м төмен (ұзындығы шамамен 40 км, ені 10 км). Қазақстанда Қарақиядан терең де құрғақ ойыс немесе ойысым жоқ және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірінен саналады. Жазықты Маңғыстаудағы ең ірі сорлы ойпат - Қарынжарық, ол Маңғыстау дөңдігін Үстірттен бөліп жатыр. Бүл терең (70 м-ге дейін) ойпат Қаратау тауын көмкеріп жатқан ойпат-шұңқырларды біріктіре отырып, Қарабұғазға таяу барып тамамдалады.Ойпаттың ұзындығы 300 км, ені 20 км-ден 50 м-ге дейін жетеді. Ойпаттың жаралу тегі дефляция процестерімен байланыстырылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Геологиялық құрылымы == Таулы бөлігі [[пермь]] мен [[триас]]тың [[әктас]] және [[конгломерат]] қабаттары кезектесіп отыратын құмтас пен тақтатастардан түзілген. == Климаты == Климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 100 — 150 мм. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –4 – 6°С, шілдеде 25 — 28°С. Жер асты суы тұзды әрі тереңде. Солтүстік [[Ақтау артезиан алабы]]нда ғана жер асты суының мол қоры бар. Сұр, қоңыр және сортаңды сұр топырақ басым. Көпшілік бөлігі жусанды-сортаңды шөл. Жер қойнауы [[мұнай]] мен [[газ]] қорына аса бай. Одан басқа [[марганец]], [[фосфорит]], [[қара көмір]], [[қабыршақтас]], т.б. кен орындары барланған. Мал жайылымына кеңінен пайдаланылады. Аласа таулар мен шағын құм алаптары қысқы жайылымға қолайлы.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ Маңғыстау түбегі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803105937/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ |date=2018-08-03 }} [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] [[Санат:Каспий теңізі түбектері]] [[Санат:Қазақстан түбектері]] om4j9tc05w909120law0upk4ialk2g6 3692044 3692041 2026-11-05T14:49:37Z DanaNur 188032 Сандар арасындағы аралықты көрсеткенде дефис емес, көбінесе тире (—) қойылады 3692044 wikitext text/x-wiki {{Түбек |Атауы = Маңғыстау түбегі |Шынайы атауы = |Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44/N/52/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Акватория = Каспий теңізі |Ауданы = |Ең биік нүктесі = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Ортаққордағы санаты = Mangystau Province }} '''Маңғыстау түбегі''' – [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. == Жер бедері == Солтүстік-батысында енсіз, шағын [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегінен оңтүстік-шығысында [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]ке дейін, солтүстігінде [[Каспий маңы ойпаты|Каспий]] маңы ойпатынан оңтүстігінде [[Қарабұғаз]] шығанағына дейін 390 км-ге созылып жатыр. Ені 160 км-ге жетеді. Маңғыстау түбегіне [[Бозащы түбегі|Бозащы]] түбегіде қосылады. 20 ғасырдың 30-жылдары Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты [[Өліқолтық]], [[Қайдақ]] шығанақтары тартылып, түбек Каспий ойпатымен тұтасып кетті. Түбек биік үстірттен және аласа таулардан тұрады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]] таулары жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ең биік жері — [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 м). Түбектің көп жерін Маңғыстау үстірті алып жатыр. Күнгей шетінде [[Кендірліқиясай]] үстірті (абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м) орналасқан. == Қосымша дереккөзден == Түбек батысында енсіздеу Түпқараған түбегінен басталады, шығысқа қарай бірте-бірте кеңейе отырып, бойлық бағытта 225 км-ге созылады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған Маңғыстау тауы жатыр. Ені 30–60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ол негізінен пермнің, триастың және юраның жер бетінде ашылған құмтастарынан, әктастарынан және тақтатастарынан құралған. Жербедер ерекшелігі жағынан Маңғыстау Қаратауы қатпарлы-лықсымалы аридтік-денудациялық аласа тауларға жатады. Бұйраттың биіктігі 300-400 м, оның ең биік нүктесі Бесшоқы тауында (556 м, Шығыс Қаратау жотасында). Беткейінің біразы ұзындығы бірнеше км-ге созылатын терең шатқалдармен (сайлармен) тілімделген.Батыс Қаратаудан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтүстік және Оңтүстік Ақтау деп аталатын екі бұйрат шығады. Олардың Қаратау беткейіндегі айдары мен тік жары ақшыл әктастардан құралған, сондықтан да бұл жоталар Ақтау деп аталады. Олар Қаратаудан көлденең ойыспен дараланған. Бұл таулардың абсолюттік биіктігі 322 м-ден аспайды. Екі жота да - кәдімгі куэст. Жоталарға әсем көріністі қалдықжондар мен биіктігі 40 м-ге жететін мүсінді жартастар және оларды тілгілеп өтетін шатқалдар тән. Тұрақты су жүйесі дамымаған. Ақтау тауында көптеген үңгірлер бар, ең ірілері Ақшұқыр мен Аралды кенттері маңында және [[Борлы]] (Меловой) мен [[Жыланды]] мүйістерінде орналасқан. Олар буырқанған теңіз толқынының әрекеті мен карст (шаймаапан) құбылыстарының салдарынан пайда болған. Маңғыстау тауының солтүстігінде ойпаңданған Бозащы түбегі орныққан. Бұл түбек Солтүстігінде Өлі Қолтық сорымен көмкерілген, шығысында Батыс Үстірт жондарынан Қайдақ шығанағымен дараланады. Түбектің орталығын мұнай кенорындары орналасқан ірі сор алып жатыр. Бұл жерлерге қандай да болмасын көліктің жету мүмкіндігі шектелген. Айдамалы жел соққанда сорға Каспий суы да жетіп қалып отырады. Жазықты Маңғыстау солтүстігінде Таулы Маңғыстаумен, шығысында Үстірт дөңдігімен ([[Қарынжырық ойысы]] арқылы), батысында Каспий теңізі жағалауларымен, оңтүстігінде Қарабұғазкөл бұғазымен шектеледі. Ол Маңғыстау және Кендірлі-Қиясай дөңдіктерін, Түпқараған түбегін қамтиды. Жазықты Маңғыстау жер бедерінің Үстіртке біраз ұқсастығы бар. Мұнда да неогеннің әктастары кең тараған, олар ағын сулармен тоғытылмайтын ойыстардың тік жарлы жақтауларында ашылады. Жер бедері аридтік-денудациялық төрткүл дөңдерінен кұралған, алайда Үстірт дөңдігінен құрылысының күрделілігімен және жер бедерінің ойдымдылығымен ерекшеленеді. Солтүстік-шығысындағы абсолюттік биіктігі 150 м, оңтүстік-батысында 50 м. Жазықтың оңтүстік бөлігін абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м боларлық Кендірлі-Қиясай дөңдігі алып жатыр. Жазықты Маңғыстауда өзендер жоқ. Жер бедерінің ерекшелігі - Каспий теңізінің жағалауын бойлай және Үстірттің ішкі жағында құрғап кеткен көлдер мен ойыстардың (''[[Қошқарата]], [[Қарақия ойысы|Қарақия]], [[Қауынды]], [[Ащысай]], [[Жазғұрлы]]'' т.б.) көптеп ұшырасатындығында. Ойыстар кейде бір-бірімен біріге отырып, ауқымды алаптарға айналады. Олардың бәрі де теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ең тереңі - Қарақия (Батыр) ойпаты, оның түбін үлкен сор басқан, деңгейінің абсолюттік көрсеткіші дүниежүзілік мұхит деңгейінен 132 м төмен (ұзындығы шамамен 40 км, ені 10 км). Қазақстанда Қарақиядан терең де құрғақ ойыс немесе ойысым жоқ және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірінен саналады. Жазықты Маңғыстаудағы ең ірі сорлы ойпат - Қарынжарық, ол Маңғыстау дөңдігін Үстірттен бөліп жатыр. Бүл терең (70 м-ге дейін) ойпат Қаратау тауын көмкеріп жатқан ойпат-шұңқырларды біріктіре отырып, Қарабұғазға таяу барып тамамдалады.Ойпаттың ұзындығы 300 км, ені 20 км-ден 50 м-ге дейін жетеді. Ойпаттың жаралу тегі дефляция процестерімен байланыстырылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Геологиялық құрылымы == Таулы бөлігі [[пермь]] мен [[триас]]тың [[әктас]] және [[конгломерат]] қабаттары кезектесіп отыратын құмтас пен тақтатастардан түзілген. == Климаты == Климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 100 — 150 мм. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –4 – 6°С, шілдеде 25 — 28°С. Жер асты суы тұзды әрі тереңде. Солтүстік [[Ақтау артезиан алабы]]нда ғана жер асты суының мол қоры бар. Сұр, қоңыр және сортаңды сұр топырақ басым. Көпшілік бөлігі жусанды-сортаңды шөл. Жер қойнауы [[мұнай]] мен [[газ]] қорына аса бай. Одан басқа [[марганец]], [[фосфорит]], [[қара көмір]], [[қабыршақтас]], т.б. кен орындары барланған. Мал жайылымына кеңінен пайдаланылады. Аласа таулар мен шағын құм алаптары қысқы жайылымға қолайлы.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ Маңғыстау түбегі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803105937/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ |date=2018-08-03 }} [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] [[Санат:Каспий теңізі түбектері]] [[Санат:Қазақстан түбектері]] hna03jqiyprt3820t4xpma3cw95phvu 3692045 3692044 2026-11-05T14:50:17Z DanaNur 188032 Сандар арасындағы аралықты көрсеткенде дефис емес, көбінесе тире (—) қойылады 3692045 wikitext text/x-wiki {{Түбек |Атауы = Маңғыстау түбегі |Шынайы атауы = |Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44/N/52/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Акватория = Каспий теңізі |Ауданы = |Ең биік нүктесі = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Ортаққордағы санаты = Mangystau Province }} '''Маңғыстау түбегі''' – [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. == Жер бедері == Солтүстік-батысында енсіз, шағын [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегінен оңтүстік-шығысында [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]ке дейін, солтүстігінде [[Каспий маңы ойпаты|Каспий]] маңы ойпатынан оңтүстігінде [[Қарабұғаз]] шығанағына дейін 390 км-ге созылып жатыр. Ені 160 км-ге жетеді. Маңғыстау түбегіне [[Бозащы түбегі|Бозащы]] түбегіде қосылады. 20 ғасырдың 30-жылдары Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты [[Өліқолтық]], [[Қайдақ]] шығанақтары тартылып, түбек Каспий ойпатымен тұтасып кетті. Түбек биік үстірттен және аласа таулардан тұрады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]] таулары жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ең биік жері — [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 м). Түбектің көп жерін Маңғыстау үстірті алып жатыр. Күнгей шетінде [[Кендірліқиясай]] үстірті (абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м) орналасқан. == Қосымша дереккөзден == Түбек батысында енсіздеу Түпқараған түбегінен басталады, шығысқа қарай бірте-бірте кеңейе отырып, бойлық бағытта 225 км-ге созылады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған Маңғыстау тауы жатыр. Ені 30–60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ол негізінен пермнің, триастың және юраның жер бетінде ашылған құмтастарынан, әктастарынан және тақтатастарынан құралған. Жербедер ерекшелігі жағынан Маңғыстау Қаратауы қатпарлы-лықсымалы аридтік-денудациялық аласа тауларға жатады. Бұйраттың биіктігі 300–400 м, оның ең биік нүктесі Бесшоқы тауында (556 м, Шығыс Қаратау жотасында). Беткейінің біразы ұзындығы бірнеше км-ге созылатын терең шатқалдармен (сайлармен) тілімделген.Батыс Қаратаудан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтүстік және Оңтүстік Ақтау деп аталатын екі бұйрат шығады. Олардың Қаратау беткейіндегі айдары мен тік жары ақшыл әктастардан құралған, сондықтан да бұл жоталар Ақтау деп аталады. Олар Қаратаудан көлденең ойыспен дараланған. Бұл таулардың абсолюттік биіктігі 322 м-ден аспайды. Екі жота да - кәдімгі куэст. Жоталарға әсем көріністі қалдықжондар мен биіктігі 40 м-ге жететін мүсінді жартастар және оларды тілгілеп өтетін шатқалдар тән. Тұрақты су жүйесі дамымаған. Ақтау тауында көптеген үңгірлер бар, ең ірілері Ақшұқыр мен Аралды кенттері маңында және [[Борлы]] (Меловой) мен [[Жыланды]] мүйістерінде орналасқан. Олар буырқанған теңіз толқынының әрекеті мен карст (шаймаапан) құбылыстарының салдарынан пайда болған. Маңғыстау тауының солтүстігінде ойпаңданған Бозащы түбегі орныққан. Бұл түбек Солтүстігінде Өлі Қолтық сорымен көмкерілген, шығысында Батыс Үстірт жондарынан Қайдақ шығанағымен дараланады. Түбектің орталығын мұнай кенорындары орналасқан ірі сор алып жатыр. Бұл жерлерге қандай да болмасын көліктің жету мүмкіндігі шектелген. Айдамалы жел соққанда сорға Каспий суы да жетіп қалып отырады. Жазықты Маңғыстау солтүстігінде Таулы Маңғыстаумен, шығысында Үстірт дөңдігімен ([[Қарынжырық ойысы]] арқылы), батысында Каспий теңізі жағалауларымен, оңтүстігінде Қарабұғазкөл бұғазымен шектеледі. Ол Маңғыстау және Кендірлі-Қиясай дөңдіктерін, Түпқараған түбегін қамтиды. Жазықты Маңғыстау жер бедерінің Үстіртке біраз ұқсастығы бар. Мұнда да неогеннің әктастары кең тараған, олар ағын сулармен тоғытылмайтын ойыстардың тік жарлы жақтауларында ашылады. Жер бедері аридтік-денудациялық төрткүл дөңдерінен кұралған, алайда Үстірт дөңдігінен құрылысының күрделілігімен және жер бедерінің ойдымдылығымен ерекшеленеді. Солтүстік-шығысындағы абсолюттік биіктігі 150 м, оңтүстік-батысында 50 м. Жазықтың оңтүстік бөлігін абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м боларлық Кендірлі-Қиясай дөңдігі алып жатыр. Жазықты Маңғыстауда өзендер жоқ. Жер бедерінің ерекшелігі - Каспий теңізінің жағалауын бойлай және Үстірттің ішкі жағында құрғап кеткен көлдер мен ойыстардың (''[[Қошқарата]], [[Қарақия ойысы|Қарақия]], [[Қауынды]], [[Ащысай]], [[Жазғұрлы]]'' т.б.) көптеп ұшырасатындығында. Ойыстар кейде бір-бірімен біріге отырып, ауқымды алаптарға айналады. Олардың бәрі де теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ең тереңі - Қарақия (Батыр) ойпаты, оның түбін үлкен сор басқан, деңгейінің абсолюттік көрсеткіші дүниежүзілік мұхит деңгейінен 132 м төмен (ұзындығы шамамен 40 км, ені 10 км). Қазақстанда Қарақиядан терең де құрғақ ойыс немесе ойысым жоқ және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірінен саналады. Жазықты Маңғыстаудағы ең ірі сорлы ойпат - Қарынжарық, ол Маңғыстау дөңдігін Үстірттен бөліп жатыр. Бүл терең (70 м-ге дейін) ойпат Қаратау тауын көмкеріп жатқан ойпат-шұңқырларды біріктіре отырып, Қарабұғазға таяу барып тамамдалады.Ойпаттың ұзындығы 300 км, ені 20 км-ден 50 м-ге дейін жетеді. Ойпаттың жаралу тегі дефляция процестерімен байланыстырылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Геологиялық құрылымы == Таулы бөлігі [[пермь]] мен [[триас]]тың [[әктас]] және [[конгломерат]] қабаттары кезектесіп отыратын құмтас пен тақтатастардан түзілген. == Климаты == Климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 100 — 150 мм. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –4 – 6°С, шілдеде 25 — 28°С. Жер асты суы тұзды әрі тереңде. Солтүстік [[Ақтау артезиан алабы]]нда ғана жер асты суының мол қоры бар. Сұр, қоңыр және сортаңды сұр топырақ басым. Көпшілік бөлігі жусанды-сортаңды шөл. Жер қойнауы [[мұнай]] мен [[газ]] қорына аса бай. Одан басқа [[марганец]], [[фосфорит]], [[қара көмір]], [[қабыршақтас]], т.б. кен орындары барланған. Мал жайылымына кеңінен пайдаланылады. Аласа таулар мен шағын құм алаптары қысқы жайылымға қолайлы.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ Маңғыстау түбегі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803105937/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ |date=2018-08-03 }} [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] [[Санат:Каспий теңізі түбектері]] [[Санат:Қазақстан түбектері]] 7ykjhe8wkup49sszxou8vuzv6jid8i8 3692046 3692045 2026-11-05T14:50:53Z DanaNur 188032 Сандар арасындағы аралықты көрсеткенде дефис емес, көбінесе тире (—) қойылады: «100–170 м». 3692046 wikitext text/x-wiki {{Түбек |Атауы = Маңғыстау түбегі |Шынайы атауы = |Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44/N/52/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Акватория = Каспий теңізі |Ауданы = |Ең биік нүктесі = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Ортаққордағы санаты = Mangystau Province }} '''Маңғыстау түбегі''' – [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. == Жер бедері == Солтүстік-батысында енсіз, шағын [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегінен оңтүстік-шығысында [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]ке дейін, солтүстігінде [[Каспий маңы ойпаты|Каспий]] маңы ойпатынан оңтүстігінде [[Қарабұғаз]] шығанағына дейін 390 км-ге созылып жатыр. Ені 160 км-ге жетеді. Маңғыстау түбегіне [[Бозащы түбегі|Бозащы]] түбегіде қосылады. 20 ғасырдың 30-жылдары Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты [[Өліқолтық]], [[Қайдақ]] шығанақтары тартылып, түбек Каспий ойпатымен тұтасып кетті. Түбек биік үстірттен және аласа таулардан тұрады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]] таулары жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ең биік жері — [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 м). Түбектің көп жерін Маңғыстау үстірті алып жатыр. Күнгей шетінде [[Кендірліқиясай]] үстірті (абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м) орналасқан. == Қосымша дереккөзден == Түбек батысында енсіздеу Түпқараған түбегінен басталады, шығысқа қарай бірте-бірте кеңейе отырып, бойлық бағытта 225 км-ге созылады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған Маңғыстау тауы жатыр. Ені 30–60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ол негізінен пермнің, триастың және юраның жер бетінде ашылған құмтастарынан, әктастарынан және тақтатастарынан құралған. Жербедер ерекшелігі жағынан Маңғыстау Қаратауы қатпарлы-лықсымалы аридтік-денудациялық аласа тауларға жатады. Бұйраттың биіктігі 300–400 м, оның ең биік нүктесі Бесшоқы тауында (556 м, Шығыс Қаратау жотасында). Беткейінің біразы ұзындығы бірнеше км-ге созылатын терең шатқалдармен (сайлармен) тілімделген.Батыс Қаратаудан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтүстік және Оңтүстік Ақтау деп аталатын екі бұйрат шығады. Олардың Қаратау беткейіндегі айдары мен тік жары ақшыл әктастардан құралған, сондықтан да бұл жоталар Ақтау деп аталады. Олар Қаратаудан көлденең ойыспен дараланған. Бұл таулардың абсолюттік биіктігі 322 м-ден аспайды. Екі жота да - кәдімгі куэст. Жоталарға әсем көріністі қалдықжондар мен биіктігі 40 м-ге жететін мүсінді жартастар және оларды тілгілеп өтетін шатқалдар тән. Тұрақты су жүйесі дамымаған. Ақтау тауында көптеген үңгірлер бар, ең ірілері Ақшұқыр мен Аралды кенттері маңында және [[Борлы]] (Меловой) мен [[Жыланды]] мүйістерінде орналасқан. Олар буырқанған теңіз толқынының әрекеті мен карст (шаймаапан) құбылыстарының салдарынан пайда болған. Маңғыстау тауының солтүстігінде ойпаңданған Бозащы түбегі орныққан. Бұл түбек Солтүстігінде Өлі Қолтық сорымен көмкерілген, шығысында Батыс Үстірт жондарынан Қайдақ шығанағымен дараланады. Түбектің орталығын мұнай кенорындары орналасқан ірі сор алып жатыр. Бұл жерлерге қандай да болмасын көліктің жету мүмкіндігі шектелген. Айдамалы жел соққанда сорға Каспий суы да жетіп қалып отырады. Жазықты Маңғыстау солтүстігінде Таулы Маңғыстаумен, шығысында Үстірт дөңдігімен ([[Қарынжырық ойысы]] арқылы), батысында Каспий теңізі жағалауларымен, оңтүстігінде Қарабұғазкөл бұғазымен шектеледі. Ол Маңғыстау және Кендірлі-Қиясай дөңдіктерін, Түпқараған түбегін қамтиды. Жазықты Маңғыстау жер бедерінің Үстіртке біраз ұқсастығы бар. Мұнда да неогеннің әктастары кең тараған, олар ағын сулармен тоғытылмайтын ойыстардың тік жарлы жақтауларында ашылады. Жер бедері аридтік-денудациялық төрткүл дөңдерінен кұралған, алайда Үстірт дөңдігінен құрылысының күрделілігімен және жер бедерінің ойдымдылығымен ерекшеленеді. Солтүстік-шығысындағы абсолюттік биіктігі 150 м, оңтүстік-батысында 50 м. Жазықтың оңтүстік бөлігін абсолюттік биіктігі орта есеппен 100–170 м боларлық Кендірлі-Қиясай дөңдігі алып жатыр. Жазықты Маңғыстауда өзендер жоқ. Жер бедерінің ерекшелігі - Каспий теңізінің жағалауын бойлай және Үстірттің ішкі жағында құрғап кеткен көлдер мен ойыстардың (''[[Қошқарата]], [[Қарақия ойысы|Қарақия]], [[Қауынды]], [[Ащысай]], [[Жазғұрлы]]'' т.б.) көптеп ұшырасатындығында. Ойыстар кейде бір-бірімен біріге отырып, ауқымды алаптарға айналады. Олардың бәрі де теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ең тереңі - Қарақия (Батыр) ойпаты, оның түбін үлкен сор басқан, деңгейінің абсолюттік көрсеткіші дүниежүзілік мұхит деңгейінен 132 м төмен (ұзындығы шамамен 40 км, ені 10 км). Қазақстанда Қарақиядан терең де құрғақ ойыс немесе ойысым жоқ және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірінен саналады. Жазықты Маңғыстаудағы ең ірі сорлы ойпат - Қарынжарық, ол Маңғыстау дөңдігін Үстірттен бөліп жатыр. Бүл терең (70 м-ге дейін) ойпат Қаратау тауын көмкеріп жатқан ойпат-шұңқырларды біріктіре отырып, Қарабұғазға таяу барып тамамдалады.Ойпаттың ұзындығы 300 км, ені 20 км-ден 50 м-ге дейін жетеді. Ойпаттың жаралу тегі дефляция процестерімен байланыстырылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Геологиялық құрылымы == Таулы бөлігі [[пермь]] мен [[триас]]тың [[әктас]] және [[конгломерат]] қабаттары кезектесіп отыратын құмтас пен тақтатастардан түзілген. == Климаты == Климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 100 — 150 мм. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –4 – 6°С, шілдеде 25 — 28°С. Жер асты суы тұзды әрі тереңде. Солтүстік [[Ақтау артезиан алабы]]нда ғана жер асты суының мол қоры бар. Сұр, қоңыр және сортаңды сұр топырақ басым. Көпшілік бөлігі жусанды-сортаңды шөл. Жер қойнауы [[мұнай]] мен [[газ]] қорына аса бай. Одан басқа [[марганец]], [[фосфорит]], [[қара көмір]], [[қабыршақтас]], т.б. кен орындары барланған. Мал жайылымына кеңінен пайдаланылады. Аласа таулар мен шағын құм алаптары қысқы жайылымға қолайлы.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ Маңғыстау түбегі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803105937/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ |date=2018-08-03 }} [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] [[Санат:Каспий теңізі түбектері]] [[Санат:Қазақстан түбектері]] 9wkg2k6g8c6z7n1n0br3q11t20e29l0 3692051 3692046 2026-11-05T14:53:33Z DanaNur 188032 ...және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірінен саналады». Бұл жерде «бірінен» емес, «бірі» болуы керек. Себебі «саналады» етістігімен бірге көбінесе атау тұлға қолданылады. Яғни, дұрысы: «...ең терең ойпаттардың бірі саналады». 3692051 wikitext text/x-wiki {{Түбек |Атауы = Маңғыстау түбегі |Шынайы атауы = |Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44/N/52/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Акватория = Каспий теңізі |Ауданы = |Ең биік нүктесі = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Ортаққордағы санаты = Mangystau Province }} '''Маңғыстау түбегі''' – [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. == Жер бедері == Солтүстік-батысында енсіз, шағын [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] түбегінен оңтүстік-шығысында [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]ке дейін, солтүстігінде [[Каспий маңы ойпаты|Каспий]] маңы ойпатынан оңтүстігінде [[Қарабұғаз]] шығанағына дейін 390 км-ге созылып жатыр. Ені 160 км-ге жетеді. Маңғыстау түбегіне [[Бозащы түбегі|Бозащы]] түбегіде қосылады. 20 ғасырдың 30-жылдары Каспий теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты [[Өліқолтық]], [[Қайдақ]] шығанақтары тартылып, түбек Каспий ойпатымен тұтасып кетті. Түбек биік үстірттен және аласа таулардан тұрады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]] таулары жатыр. Ені 30-60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ең биік жері — [[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] тауы (556 м). Түбектің көп жерін Маңғыстау үстірті алып жатыр. Күнгей шетінде [[Кендірліқиясай]] үстірті (абсолюттік биіктігі орта есеппен 100-170 м) орналасқан. == Қосымша дереккөзден == Түбек батысында енсіздеу Түпқараған түбегінен басталады, шығысқа қарай бірте-бірте кеңейе отырып, бойлық бағытта 225 км-ге созылады. Түбектің орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 200 км-ге созылған Маңғыстау тауы жатыр. Ені 30–60 км. Таудың орталық бөлігінде ендік бағытқа созылған Қаратау тауы орналасқан. Ол негізінен пермнің, триастың және юраның жер бетінде ашылған құмтастарынан, әктастарынан және тақтатастарынан құралған. Жербедер ерекшелігі жағынан Маңғыстау Қаратауы қатпарлы-лықсымалы аридтік-денудациялық аласа тауларға жатады. Бұйраттың биіктігі 300–400 м, оның ең биік нүктесі Бесшоқы тауында (556 м, Шығыс Қаратау жотасында). Беткейінің біразы ұзындығы бірнеше км-ге созылатын терең шатқалдармен (сайлармен) тілімделген.Батыс Қаратаудан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтүстік және Оңтүстік Ақтау деп аталатын екі бұйрат шығады. Олардың Қаратау беткейіндегі айдары мен тік жары ақшыл әктастардан құралған, сондықтан да бұл жоталар Ақтау деп аталады. Олар Қаратаудан көлденең ойыспен дараланған. Бұл таулардың абсолюттік биіктігі 322 м-ден аспайды. Екі жота да - кәдімгі куэст. Жоталарға әсем көріністі қалдықжондар мен биіктігі 40 м-ге жететін мүсінді жартастар және оларды тілгілеп өтетін шатқалдар тән. Тұрақты су жүйесі дамымаған. Ақтау тауында көптеген үңгірлер бар, ең ірілері Ақшұқыр мен Аралды кенттері маңында және [[Борлы]] (Меловой) мен [[Жыланды]] мүйістерінде орналасқан. Олар буырқанған теңіз толқынының әрекеті мен карст (шаймаапан) құбылыстарының салдарынан пайда болған. Маңғыстау тауының солтүстігінде ойпаңданған Бозащы түбегі орныққан. Бұл түбек Солтүстігінде Өлі Қолтық сорымен көмкерілген, шығысында Батыс Үстірт жондарынан Қайдақ шығанағымен дараланады. Түбектің орталығын мұнай кенорындары орналасқан ірі сор алып жатыр. Бұл жерлерге қандай да болмасын көліктің жету мүмкіндігі шектелген. Айдамалы жел соққанда сорға Каспий суы да жетіп қалып отырады. Жазықты Маңғыстау солтүстігінде Таулы Маңғыстаумен, шығысында Үстірт дөңдігімен ([[Қарынжырық ойысы]] арқылы), батысында Каспий теңізі жағалауларымен, оңтүстігінде Қарабұғазкөл бұғазымен шектеледі. Ол Маңғыстау және Кендірлі-Қиясай дөңдіктерін, Түпқараған түбегін қамтиды. Жазықты Маңғыстау жер бедерінің Үстіртке біраз ұқсастығы бар. Мұнда да неогеннің әктастары кең тараған, олар ағын сулармен тоғытылмайтын ойыстардың тік жарлы жақтауларында ашылады. Жер бедері аридтік-денудациялық төрткүл дөңдерінен кұралған, алайда Үстірт дөңдігінен құрылысының күрделілігімен және жер бедерінің ойдымдылығымен ерекшеленеді. Солтүстік-шығысындағы абсолюттік биіктігі 150 м, оңтүстік-батысында 50 м. Жазықтың оңтүстік бөлігін абсолюттік биіктігі орта есеппен 100–170 м боларлық Кендірлі-Қиясай дөңдігі алып жатыр. Жазықты Маңғыстауда өзендер жоқ. Жер бедерінің ерекшелігі - Каспий теңізінің жағалауын бойлай және Үстірттің ішкі жағында құрғап кеткен көлдер мен ойыстардың (''[[Қошқарата]], [[Қарақия ойысы|Қарақия]], [[Қауынды]], [[Ащысай]], [[Жазғұрлы]]'' т.б.) көптеп ұшырасатындығында. Ойыстар кейде бір-бірімен біріге отырып, ауқымды алаптарға айналады. Олардың бәрі де теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ең тереңі - Қарақия (Батыр) ойпаты, оның түбін үлкен сор басқан, деңгейінің абсолюттік көрсеткіші дүниежүзілік мұхит деңгейінен 132 м төмен (ұзындығы шамамен 40 км, ені 10 км). Қазақстанда Қарақиядан терең де құрғақ ойыс немесе ойысым жоқ және де ол дүние жүзіндегі ең терең ойпаттардың бірі саналады. Жазықты Маңғыстаудағы ең ірі сорлы ойпат - Қарынжарық, ол Маңғыстау дөңдігін Үстірттен бөліп жатыр. Бүл терең (70 м-ге дейін) ойпат Қаратау тауын көмкеріп жатқан ойпат-шұңқырларды біріктіре отырып, Қарабұғазға таяу барып тамамдалады.Ойпаттың ұзындығы 300 км, ені 20 км-ден 50 м-ге дейін жетеді. Ойпаттың жаралу тегі дефляция процестерімен байланыстырылады.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> == Геологиялық құрылымы == Таулы бөлігі [[пермь]] мен [[триас]]тың [[әктас]] және [[конгломерат]] қабаттары кезектесіп отыратын құмтас пен тақтатастардан түзілген. == Климаты == Климаты өте құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 100 — 150 мм. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –4 – 6°С, шілдеде 25 — 28°С. Жер асты суы тұзды әрі тереңде. Солтүстік [[Ақтау артезиан алабы]]нда ғана жер асты суының мол қоры бар. Сұр, қоңыр және сортаңды сұр топырақ басым. Көпшілік бөлігі жусанды-сортаңды шөл. Жер қойнауы [[мұнай]] мен [[газ]] қорына аса бай. Одан басқа [[марганец]], [[фосфорит]], [[қара көмір]], [[қабыршақтас]], т.б. кен орындары барланған. Мал жайылымына кеңінен пайдаланылады. Аласа таулар мен шағын құм алаптары қысқы жайылымға қолайлы.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ Маңғыстау түбегі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803105937/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/175/ |date=2018-08-03 }} [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] [[Санат:Каспий теңізі түбектері]] [[Санат:Қазақстан түбектері]] r92a3hjatbbpcoel3woqupgfdeyx2qi 0 22031 3692047 3419283 2026-11-05T14:51:18Z Кабылбек Алихан 188060 «Итбалық» сөзі бірге жазылады. 3692047 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Аюлар | image 049 JPEG image | fossil_range = {{Geological range|38|0}}Late [[Эоцен]] - Recent | image = American black bear - FWS.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[Барибал]], ''Ursus americanus'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жыртқыштар]] | subordo = [[Иттәрізділер]] | familia = '''Ursidae''' | familia_authority = [[Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм]], 1817 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = * ''[[Үлкен панда]]'' * ''[[Малай аюы]]'' * ''[[Melursus]]'' * ''[[Аюлар]]'' * ''[[Көзілдірікті аю]]'' }} '''Аюлар''' ({{lang-la|Ursidae}}) — [[жыртқыштар]] отрядына жататын сүтқоректі [[аң]] тұқымдасы. Олардың дене бітімі шомбал, басы үлкен, құлағы кішкентай, құйрығы қысқа (қалың жүнінен көрінбейді). Жүні бір түсті, қоңыр, қара не ақ, аяғы бес саусақты, тырнақты болады. Иіс сезу қабілеті жақсы жетілген. Қазір олардың [[ақ аю]], [[ақтөсті аю]], [[қоңыр аю]], [[барибал]], [[ерінді аю]], [[малай аюы]], [[көзілдірікті аю]] және [[үлкен панда]] деген 8 түрі кездеседі. Ақ аю [[Солтүстік Мұзды мұхит]] жағалауында тіршілік етеді. Оның дене тұрқы 3 м-дей, салмағы 400 – 700 кг-дай. Суда өте жақсы жүзеді, сүңгиді, табаны жүнді болғандықтан мұз үстінде таймайды. Итбалықпен, әсіресе [[каспий итбалығы]]мен (нерпа) қоректенеді. Ақ аю екі жылда бір балалайды, [[қонжық]]тары енесімен ''1,5 жылға'' дейін жүреді. Ақ аю Халықаралық табиғат қорғау одағының «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]] енгізілген (1976 жылы). Ал Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы]], [[Тарбағатай]], Сауыр және [[Алтай тауы|Алтай тауларында]] аюдың 2 түр тармағы ([[қоңыр аю]], [[Тянь-Шань қоңыр аюы]]) мекендейді. Қоңыр аюдың дене тұрқы 2 м-дей, салмағы 150 – 200 кг-дай, түсі қоңыр, қара қоңыр болады. Өзінің мінез құлқы жағынан бейқам, момын, қорқақтау келеді, [[орман]] ішінде адам көзіне көрінбейді. Ол адамның өмірі үшін қауіпті емес. Қорек талғамайды. Аюлар үш жасында жыныстық жағынан жетіледі. Ұйығуынан 7 ай өткен соң, 2 – 4 қонжық табады. Қаңтар, ақпан айларында жаңа туған қонжығының салмағы 300 – 600 г болады. Енесінің сүтімен ''4,5 – 5,5 айға'' жуық қоректенеді, бір-екі жыл енесімен бірге жүреді. Аюлар 30 – 40 жылдай тіршілік етеді. Буаз аю жеке жүреді, қыста үңгірінде жалғыз жатады. Күзге таман бойына 50 кг-ға жуық май жинап, қатты семіреді де, қысқа қарай ұйқыға кетеді. Егер қажетті май қорын жинай алмаса, ұйқыға жатпайды. Аю – бағалы аң. Ол [[май]]ы және [[шипа]]лық қасиеті бар [[өт]]і үшін ауланады. Семіз аюдан 120 кг ет, 50 кг-дай витамині мол май алуға болады. Аю жабайы [[тұяқ]]ты аңдарға, үй малдарына, сондай-ақ адамға да шабуыл жасайды. [[Бал омарта]]cына түсуді жақсы көреді. Қоңыр аюлар кәсіптік аң ретінде ауланып келді. Қазір оларды аулауға тыйым салынған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Сурет:Ursus maritinus.jpg|thumb|left|200px|[[Ақ аю]]]] Аюдың кейбір өнімдері [[халықтық медицина]]сында қолданылады. Аюдың етін кептіріп алып, суға аздап езіп ішкізсе, адамның көптеген ауруларына дауа деп есептеледі. Мұндай ем түрі ыстықты түсіреді, жараны тез жазады, кокжөтелге, шиқан, сыздауық шыққанға, бала денесіне шыққан бөртпеге және сары ауруға қарсы ем ретінде саналады. Мәлімет берушілердің айтуына қарағанда, Аю етін асқазан қыжылдау, кекіру сияқты ауруларға қарсы ем ретінде де қолданылады. Оны кебірек жесе денені қыздырып, қан қысымын көтереді. Аюдың қыртыс майын боршалап, жел-қүздан болған буын ауруына, саусақтардың арасына шыққан [[қиғақ]]қа (теміреткі тәрізді) қыздырып тартады. Ұйқысы қашып жүрген адам иленген теріні жамылып жатса тыныштанады. Аю терісінің үстіне бір ұйықтап тұрса ұйқысы Аюдікіндей болады деп ырымдайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Өздерінің ауыр денелеріне қарамастан, аюлар өте жақсы өрмелеп, жүгіреді. Олар сағатына 55 км-дей жылдамдықпен зымырап жүгіре алады. Олар жемістерді алу үшін немесе жауларынан құтылу үшін ағаштарға өрмелеп шығады. Қара аюлардың көбі өте жақсы өрмелейді. Көзілдірікті аю ағаш басында өмір сүретін аюлар қатарына жатады. Бұл аюлар ағаштардың басына жапырақтардан ұя жасап, сол жерде қоректеніп, ұйықтап, уақыттарының көбін сонда өткізеді. == Қысқы ұйқы == Көптеген аюлар қыстыгүні қорек азайған кезде қимылсыз күйге көшеді. Қимылсыз күй дегеніміз –аюлардың апанда ыңғайланып алып ұйқыға кетуі. Бұл кезеңде аюлардың жүрек соғысы бәсеңдейді, дене температурасы төмендеп, ас қорытуы баяулайды, өте аз энергия жұмсайды. Аюлар ұйқыға күзде дайындала бастайды. Олар өте көп қоректеніп, көп салмақ жинайды. Кейбір қоңыр аюлар қор жинау үшін күніне 40-45 кг шамасында тамақ жейді. Осы май болып жиналған энергияны қыстап шығу үшін пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Ursidae}} [[Санат:Аюлар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] 4p3f2rk92fkxtqym5530h4ckf4p1poq 3692050 3692047 2026-11-05T14:53:05Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: көптік мағынада «аңдар» болуы керек. 3692050 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Аюлар | image 049 JPEG image | fossil_range = {{Geological range|38|0}}Late [[Эоцен]] - Recent | image = American black bear - FWS.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[Барибал]], ''Ursus americanus'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жыртқыштар]] | subordo = [[Иттәрізділер]] | familia = '''Ursidae''' | familia_authority = [[Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм]], 1817 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = * ''[[Үлкен панда]]'' * ''[[Малай аюы]]'' * ''[[Melursus]]'' * ''[[Аюлар]]'' * ''[[Көзілдірікті аю]]'' }} '''Аюлар''' ({{lang-la|Ursidae}}) — [[жыртқыштар]] отрядына жататын сүтқоректі аңдар тұқымдасы Олардың дене бітімі шомбал, басы үлкен, құлағы кішкентай, құйрығы қысқа (қалың жүнінен көрінбейді). Жүні бір түсті, қоңыр, қара не ақ, аяғы бес саусақты, тырнақты болады. Иіс сезу қабілеті жақсы жетілген. Қазір олардың [[ақ аю]], [[ақтөсті аю]], [[қоңыр аю]], [[барибал]], [[ерінді аю]], [[малай аюы]], [[көзілдірікті аю]] және [[үлкен панда]] деген 8 түрі кездеседі. Ақ аю [[Солтүстік Мұзды мұхит]] жағалауында тіршілік етеді. Оның дене тұрқы 3 м-дей, салмағы 400 – 700 кг-дай. Суда өте жақсы жүзеді, сүңгиді, табаны жүнді болғандықтан мұз үстінде таймайды. Итбалықпен, әсіресе [[каспий итбалығы]]мен (нерпа) қоректенеді. Ақ аю екі жылда бір балалайды, [[қонжық]]тары енесімен ''1,5 жылға'' дейін жүреді. Ақ аю Халықаралық табиғат қорғау одағының «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]] енгізілген (1976 жылы). Ал Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы]], [[Тарбағатай]], Сауыр және [[Алтай тауы|Алтай тауларында]] аюдың 2 түр тармағы ([[қоңыр аю]], [[Тянь-Шань қоңыр аюы]]) мекендейді. Қоңыр аюдың дене тұрқы 2 м-дей, салмағы 150 – 200 кг-дай, түсі қоңыр, қара қоңыр болады. Өзінің мінез құлқы жағынан бейқам, момын, қорқақтау келеді, [[орман]] ішінде адам көзіне көрінбейді. Ол адамның өмірі үшін қауіпті емес. Қорек талғамайды. Аюлар үш жасында жыныстық жағынан жетіледі. Ұйығуынан 7 ай өткен соң, 2 – 4 қонжық табады. Қаңтар, ақпан айларында жаңа туған қонжығының салмағы 300 – 600 г болады. Енесінің сүтімен ''4,5 – 5,5 айға'' жуық қоректенеді, бір-екі жыл енесімен бірге жүреді. Аюлар 30 – 40 жылдай тіршілік етеді. Буаз аю жеке жүреді, қыста үңгірінде жалғыз жатады. Күзге таман бойына 50 кг-ға жуық май жинап, қатты семіреді де, қысқа қарай ұйқыға кетеді. Егер қажетті май қорын жинай алмаса, ұйқыға жатпайды. Аю – бағалы аң. Ол [[май]]ы және [[шипа]]лық қасиеті бар [[өт]]і үшін ауланады. Семіз аюдан 120 кг ет, 50 кг-дай витамині мол май алуға болады. Аю жабайы [[тұяқ]]ты аңдарға, үй малдарына, сондай-ақ адамға да шабуыл жасайды. [[Бал омарта]]cына түсуді жақсы көреді. Қоңыр аюлар кәсіптік аң ретінде ауланып келді. Қазір оларды аулауға тыйым салынған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Сурет:Ursus maritinus.jpg|thumb|left|200px|[[Ақ аю]]]] Аюдың кейбір өнімдері [[халықтық медицина]]сында қолданылады. Аюдың етін кептіріп алып, суға аздап езіп ішкізсе, адамның көптеген ауруларына дауа деп есептеледі. Мұндай ем түрі ыстықты түсіреді, жараны тез жазады, кокжөтелге, шиқан, сыздауық шыққанға, бала денесіне шыққан бөртпеге және сары ауруға қарсы ем ретінде саналады. Мәлімет берушілердің айтуына қарағанда, Аю етін асқазан қыжылдау, кекіру сияқты ауруларға қарсы ем ретінде де қолданылады. Оны кебірек жесе денені қыздырып, қан қысымын көтереді. Аюдың қыртыс майын боршалап, жел-қүздан болған буын ауруына, саусақтардың арасына шыққан [[қиғақ]]қа (теміреткі тәрізді) қыздырып тартады. Ұйқысы қашып жүрген адам иленген теріні жамылып жатса тыныштанады. Аю терісінің үстіне бір ұйықтап тұрса ұйқысы Аюдікіндей болады деп ырымдайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Өздерінің ауыр денелеріне қарамастан, аюлар өте жақсы өрмелеп, жүгіреді. Олар сағатына 55 км-дей жылдамдықпен зымырап жүгіре алады. Олар жемістерді алу үшін немесе жауларынан құтылу үшін ағаштарға өрмелеп шығады. Қара аюлардың көбі өте жақсы өрмелейді. Көзілдірікті аю ағаш басында өмір сүретін аюлар қатарына жатады. Бұл аюлар ағаштардың басына жапырақтардан ұя жасап, сол жерде қоректеніп, ұйықтап, уақыттарының көбін сонда өткізеді. == Қысқы ұйқы == Көптеген аюлар қыстыгүні қорек азайған кезде қимылсыз күйге көшеді. Қимылсыз күй дегеніміз –аюлардың апанда ыңғайланып алып ұйқыға кетуі. Бұл кезеңде аюлардың жүрек соғысы бәсеңдейді, дене температурасы төмендеп, ас қорытуы баяулайды, өте аз энергия жұмсайды. Аюлар ұйқыға күзде дайындала бастайды. Олар өте көп қоректеніп, көп салмақ жинайды. Кейбір қоңыр аюлар қор жинау үшін күніне 40-45 кг шамасында тамақ жейді. Осы май болып жиналған энергияны қыстап шығу үшін пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Ursidae}} [[Санат:Аюлар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] 6gz0czj249840fj99fosafcqah6vuhc 3692052 3692050 2026-11-05T14:54:56Z Кабылбек Алихан 188060 Орфографиялық қате: қос сөз дефис арқылы жазылады. 3692052 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Аюлар | image 049 JPEG image | fossil_range = {{Geological range|38|0}}Late [[Эоцен]] - Recent | image = American black bear - FWS.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[Барибал]], ''Ursus americanus'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жыртқыштар]] | subordo = [[Иттәрізділер]] | familia = '''Ursidae''' | familia_authority = [[Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм]], 1817 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = * ''[[Үлкен панда]]'' * ''[[Малай аюы]]'' * ''[[Melursus]]'' * ''[[Аюлар]]'' * ''[[Көзілдірікті аю]]'' }} '''Аюлар''' ({{lang-la|Ursidae}}) — [[жыртқыштар]] отрядына жататын сүтқоректі аңдар тұқымдасы Олардың дене бітімі шомбал, басы үлкен, құлағы кішкентай, құйрығы қысқа (қалың жүнінен көрінбейді). Жүні бір түсті, қоңыр, қара не ақ, аяғы бес саусақты, тырнақты болады. Иіс сезу қабілеті жақсы жетілген. Қазір олардың [[ақ аю]], [[ақтөсті аю]], [[қоңыр аю]], [[барибал]], [[ерінді аю]], [[малай аюы]], [[көзілдірікті аю]] және [[үлкен панда]] деген 8 түрі кездеседі. Ақ аю [[Солтүстік Мұзды мұхит]] жағалауында тіршілік етеді. Оның дене тұрқы 3 м-дей, салмағы 400 – 700 кг-дай. Суда өте жақсы жүзеді, сүңгиді, табаны жүнді болғандықтан мұз үстінде таймайды. Итбалықпен, әсіресе [[каспий итбалығы]]мен (нерпа) қоректенеді. Ақ аю екі жылда бір балалайды, [[қонжық]]тары енесімен ''1,5 жылға'' дейін жүреді. Ақ аю Халықаралық табиғат қорғау одағының «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]] енгізілген (1976 жылы). Ал Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы]], [[Тарбағатай]], Сауыр және [[Алтай тауы|Алтай тауларында]] аюдың 2 түр тармағы ([[қоңыр аю]], [[Тянь-Шань қоңыр аюы]]) мекендейді. Қоңыр аюдың дене тұрқы 2 м-дей, салмағы 150 – 200 кг-дай, түсі қоңыр, қара қоңыр болады. Өзінің мінез-құлқы жағынан бейқам, момын, қорқақтау келеді, [[орман]] ішінде адам көзіне көрінбейді. Ол адамның өмірі үшін қауіпті емес. Қорек талғамайды. Аюлар үш жасында жыныстық жағынан жетіледі. Ұйығуынан 7 ай өткен соң, 2 – 4 қонжық табады. Қаңтар, ақпан айларында жаңа туған қонжығының салмағы 300 – 600 г болады. Енесінің сүтімен ''4,5 – 5,5 айға'' жуық қоректенеді, бір-екі жыл енесімен бірге жүреді. Аюлар 30 – 40 жылдай тіршілік етеді. Буаз аю жеке жүреді, қыста үңгірінде жалғыз жатады. Күзге таман бойына 50 кг-ға жуық май жинап, қатты семіреді де, қысқа қарай ұйқыға кетеді. Егер қажетті май қорын жинай алмаса, ұйқыға жатпайды. Аю – бағалы аң. Ол [[май]]ы және [[шипа]]лық қасиеті бар [[өт]]і үшін ауланады. Семіз аюдан 120 кг ет, 50 кг-дай витамині мол май алуға болады. Аю жабайы [[тұяқ]]ты аңдарға, үй малдарына, сондай-ақ адамға да шабуыл жасайды. [[Бал омарта]]cына түсуді жақсы көреді. Қоңыр аюлар кәсіптік аң ретінде ауланып келді. Қазір оларды аулауға тыйым салынған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Сурет:Ursus maritinus.jpg|thumb|left|200px|[[Ақ аю]]]] Аюдың кейбір өнімдері [[халықтық медицина]]сында қолданылады. Аюдың етін кептіріп алып, суға аздап езіп ішкізсе, адамның көптеген ауруларына дауа деп есептеледі. Мұндай ем түрі ыстықты түсіреді, жараны тез жазады, кокжөтелге, шиқан, сыздауық шыққанға, бала денесіне шыққан бөртпеге және сары ауруға қарсы ем ретінде саналады. Мәлімет берушілердің айтуына қарағанда, Аю етін асқазан қыжылдау, кекіру сияқты ауруларға қарсы ем ретінде де қолданылады. Оны кебірек жесе денені қыздырып, қан қысымын көтереді. Аюдың қыртыс майын боршалап, жел-қүздан болған буын ауруына, саусақтардың арасына шыққан [[қиғақ]]қа (теміреткі тәрізді) қыздырып тартады. Ұйқысы қашып жүрген адам иленген теріні жамылып жатса тыныштанады. Аю терісінің үстіне бір ұйықтап тұрса ұйқысы Аюдікіндей болады деп ырымдайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Өздерінің ауыр денелеріне қарамастан, аюлар өте жақсы өрмелеп, жүгіреді. Олар сағатына 55 км-дей жылдамдықпен зымырап жүгіре алады. Олар жемістерді алу үшін немесе жауларынан құтылу үшін ағаштарға өрмелеп шығады. Қара аюлардың көбі өте жақсы өрмелейді. Көзілдірікті аю ағаш басында өмір сүретін аюлар қатарына жатады. Бұл аюлар ағаштардың басына жапырақтардан ұя жасап, сол жерде қоректеніп, ұйықтап, уақыттарының көбін сонда өткізеді. == Қысқы ұйқы == Көптеген аюлар қыстыгүні қорек азайған кезде қимылсыз күйге көшеді. Қимылсыз күй дегеніміз –аюлардың апанда ыңғайланып алып ұйқыға кетуі. Бұл кезеңде аюлардың жүрек соғысы бәсеңдейді, дене температурасы төмендеп, ас қорытуы баяулайды, өте аз энергия жұмсайды. Аюлар ұйқыға күзде дайындала бастайды. Олар өте көп қоректеніп, көп салмақ жинайды. Кейбір қоңыр аюлар қор жинау үшін күніне 40-45 кг шамасында тамақ жейді. Осы май болып жиналған энергияны қыстап шығу үшін пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Ursidae}} [[Санат:Аюлар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] c9m3jkourl0flmthhexte0vgnzc0r5d 3692054 3692052 2026-11-05T14:58:25Z Кабылбек Алихан 188060 Орфографиялық қате: қатар тұрған екі айды білдіргенде дефис қойылады. 3692054 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Аюлар | image 049 JPEG image | fossil_range = {{Geological range|38|0}}Late [[Эоцен]] - Recent | image = American black bear - FWS.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[Барибал]], ''Ursus americanus'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Жыртқыштар]] | subordo = [[Иттәрізділер]] | familia = '''Ursidae''' | familia_authority = [[Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм]], 1817 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = * ''[[Үлкен панда]]'' * ''[[Малай аюы]]'' * ''[[Melursus]]'' * ''[[Аюлар]]'' * ''[[Көзілдірікті аю]]'' }} '''Аюлар''' ({{lang-la|Ursidae}}) — [[жыртқыштар]] отрядына жататын сүтқоректі аңдар тұқымдасы Олардың дене бітімі шомбал, басы үлкен, құлағы кішкентай, құйрығы қысқа (қалың жүнінен көрінбейді). Жүні бір түсті, қоңыр, қара не ақ, аяғы бес саусақты, тырнақты болады. Иіс сезу қабілеті жақсы жетілген. Қазір олардың [[ақ аю]], [[ақтөсті аю]], [[қоңыр аю]], [[барибал]], [[ерінді аю]], [[малай аюы]], [[көзілдірікті аю]] және [[үлкен панда]] деген 8 түрі кездеседі. Ақ аю [[Солтүстік Мұзды мұхит]] жағалауында тіршілік етеді. Оның дене тұрқы 3 м-дей, салмағы 400 – 700 кг-дай. Суда өте жақсы жүзеді, сүңгиді, табаны жүнді болғандықтан мұз үстінде таймайды. Итбалықпен, әсіресе [[каспий итбалығы]]мен (нерпа) қоректенеді. Ақ аю екі жылда бір балалайды, [[қонжық]]тары енесімен ''1,5 жылға'' дейін жүреді. Ақ аю Халықаралық табиғат қорғау одағының «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]] енгізілген (1976 жылы). Ал Қазақстанда [[Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы]], [[Тарбағатай]], Сауыр және [[Алтай тауы|Алтай тауларында]] аюдың 2 түр тармағы ([[қоңыр аю]], [[Тянь-Шань қоңыр аюы]]) мекендейді. Қоңыр аюдың дене тұрқы 2 м-дей, салмағы 150 – 200 кг-дай, түсі қоңыр, қара қоңыр болады. Өзінің мінез-құлқы жағынан бейқам, момын, қорқақтау келеді, [[орман]] ішінде адам көзіне көрінбейді. Ол адамның өмірі үшін қауіпті емес. Қорек талғамайды. Аюлар үш жасында жыныстық жағынан жетіледі. Ұйығуынан 7 ай өткен соң, 2 – 4 қонжық табады. қаңтар-ақпан айларында жаңа туған қонжығының салмағы 300 – 600 г болады. Енесінің сүтімен ''4,5 – 5,5 айға'' жуық қоректенеді, бір-екі жыл енесімен бірге жүреді. Аюлар 30 – 40 жылдай тіршілік етеді. Буаз аю жеке жүреді, қыста үңгірінде жалғыз жатады. Күзге таман бойына 50 кг-ға жуық май жинап, қатты семіреді де, қысқа қарай ұйқыға кетеді. Егер қажетті май қорын жинай алмаса, ұйқыға жатпайды. Аю – бағалы аң. Ол [[май]]ы және [[шипа]]лық қасиеті бар [[өт]]і үшін ауланады. Семіз аюдан 120 кг ет, 50 кг-дай витамині мол май алуға болады. Аю жабайы [[тұяқ]]ты аңдарға, үй малдарына, сондай-ақ адамға да шабуыл жасайды. [[Бал омарта]]cына түсуді жақсы көреді. Қоңыр аюлар кәсіптік аң ретінде ауланып келді. Қазір оларды аулауға тыйым салынған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Сурет:Ursus maritinus.jpg|thumb|left|200px|[[Ақ аю]]]] Аюдың кейбір өнімдері [[халықтық медицина]]сында қолданылады. Аюдың етін кептіріп алып, суға аздап езіп ішкізсе, адамның көптеген ауруларына дауа деп есептеледі. Мұндай ем түрі ыстықты түсіреді, жараны тез жазады, кокжөтелге, шиқан, сыздауық шыққанға, бала денесіне шыққан бөртпеге және сары ауруға қарсы ем ретінде саналады. Мәлімет берушілердің айтуына қарағанда, Аю етін асқазан қыжылдау, кекіру сияқты ауруларға қарсы ем ретінде де қолданылады. Оны кебірек жесе денені қыздырып, қан қысымын көтереді. Аюдың қыртыс майын боршалап, жел-қүздан болған буын ауруына, саусақтардың арасына шыққан [[қиғақ]]қа (теміреткі тәрізді) қыздырып тартады. Ұйқысы қашып жүрген адам иленген теріні жамылып жатса тыныштанады. Аю терісінің үстіне бір ұйықтап тұрса ұйқысы Аюдікіндей болады деп ырымдайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Өздерінің ауыр денелеріне қарамастан, аюлар өте жақсы өрмелеп, жүгіреді. Олар сағатына 55 км-дей жылдамдықпен зымырап жүгіре алады. Олар жемістерді алу үшін немесе жауларынан құтылу үшін ағаштарға өрмелеп шығады. Қара аюлардың көбі өте жақсы өрмелейді. Көзілдірікті аю ағаш басында өмір сүретін аюлар қатарына жатады. Бұл аюлар ағаштардың басына жапырақтардан ұя жасап, сол жерде қоректеніп, ұйықтап, уақыттарының көбін сонда өткізеді. == Қысқы ұйқы == Көптеген аюлар қыстыгүні қорек азайған кезде қимылсыз күйге көшеді. Қимылсыз күй дегеніміз –аюлардың апанда ыңғайланып алып ұйқыға кетуі. Бұл кезеңде аюлардың жүрек соғысы бәсеңдейді, дене температурасы төмендеп, ас қорытуы баяулайды, өте аз энергия жұмсайды. Аюлар ұйқыға күзде дайындала бастайды. Олар өте көп қоректеніп, көп салмақ жинайды. Кейбір қоңыр аюлар қор жинау үшін күніне 40-45 кг шамасында тамақ жейді. Осы май болып жиналған энергияны қыстап шығу үшін пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Ursidae}} [[Санат:Аюлар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] r8pr7vvkc8c90gz2vszk0n8idtqc7gd 0 25877 3692516 3689875 2026-11-06T11:18:46Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3692516 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілпейіз баһадүр сұлтан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Орта жүздің сұлтаны | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1744 | Басқаруын аяқтады = 1783 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1783 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Әбілмәмбет хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = '''ұлдары:'''<br>Бопы<br>Жошы<br>Шыңғыс<br>Ағадай<br>Шахмұхаммед<br> | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Әбілпейіз сұлтанның мөрі.jpg|30px|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбілпейіз сұлтан''' (толық есімі ''Әбілпейіз баһадүр сұлтан'', жазба деректерде ''Абдулфеиз, Абулфаиз, Абулфеис'', туған жылы белгісіз — 1783) — [[сұлтан]], [[найман|найман тайпасының]] құрамындағы [[қаракерей|қаракерей руының]] билеушісі. [[Әбілмәмбет|Әбілмәмбет ханның]] ұлы. == Өмірбаяны == 1742 жылы әкесінің шешімімен жоңғар [[Қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ордасына [[кепілге алынған адам|аманат]] ретінде жіберілген. 1744 жылдың басында [[Жоңғар хандығы|Жоңғариядан]] оралып, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі атанды. Қол астындағы халықтың жерлері шығысында, алдымен, [[Ойраттар|ойраттармен]], кейін [[Цинь империясы|Цин империясымен]] шектесетін ([[Шыңғыстау|Шыңғыстау тауы]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], Көкше, Шыңғыс, [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] өзендері). 1757 жылы [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге Цин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, [[Бейжің|Пекинге]] өз елшілігін аттандырған. Өмірінің соңына дейін Шыңжаң билеушілерімен саяси және экономикалық байланыстарды сақтап келді. 1760-шы жылдардың бірінші жартысында қол астындағы рулардың [[Ресей империясы|Ресеймен]] саяси және экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қолдаған. 1762 жылдың қаңтарында ресей императоры ІІІ Петрге хат жолдап, қазақтардың [[Орталық Азия|Орталық Азиядан]] келген және орыс көпестерімен арасындағы сауда-саттықты жүзеге асыратын тұрақты айырбас сауда пунктін ұйымдастыруды өтінген. Сұлтанның өтінішіне сәйкес 1764 жылдың жазында [[Семей|Семипалатинск бекінісінен]] 15 шақырым жерде ([[Ертіс|Ертістің]] сол жағалауы) айырбас ауласы ашылып, жергілікті халыққа ресей, ортаазиялық, қашғар көпестерімен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік берді. Берік әрі батыл мінезімен ерекшеленгенімен (цин шенеуліктерінің анықтамасы бойынша «қыңыр, тәкаппар»), Әбілпейіз сұлтан, сонымен бірге, прагматикалық, парасатты адам ретінде танымал болды. Осы қасиеттердің арқасында ол 40 жыл бойы иеліктеріндегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтап, қол астындағы [[Орта жүз|Орта жүз]] қазақтарының көршілерімен сауда-экономикалық байланыстарын дамыта алды. Сұлтанмен жеке таныс болған әскери инженер әрі танымал семейлік өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г.Андреевтің]] тұжырымдамасы бойынша, Әбілпейіз сұлтан Орта жүздегі ең беделді, ең ақылға қонымды тұлға болған. Әбілпейіз сұлтан 1783 жылы өз иеліктерінде қайтыс болды. Бір жылдан кейін Бопы сұлтан әкесін [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерлеген. Әбілпейіз сұлтан ұлдарының бізге белгілері: Бопы, Жошы, Шыңғыс, Ағадай, Шахмұхаммед. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|180px|Әбілпейіз сұлтанның Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762).jpg|thumb|400px|Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771).png|thumb|220px|Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781).png|thumb|Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781)]] |} == Әдебиет == * ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998. * ''Аполлова Н.Г.'' Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVI - первой половине XIX вв. М.: Наука, 1976. * ''Бөкейхан Ә.'' Таңдамалы. Букейхан А. Избранное / Гл. ред. Р. Нургалиев. Алматы, 1995. * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. * ''Коншин Н.Я.'' Материалы для истории Степного края // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Семипалатинск, 1900. Вып. 4. С. 1-76. * ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009. == Тағы қараңыз == * [[Әбілпейіз кесенесі]] [[Санат:1783 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] 76lqzm2h9cqqo130w81ovua14eqoio9 3692517 3692516 2026-11-06T11:19:21Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3692517 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілпейіз баһадүр сұлтан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Орта жүздің сұлтаны | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1744 | Басқаруын аяқтады = 1783 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1783 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Әбілмәмбет хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = '''ұлдары:'''<br>Бопы<br>Жошы<br>Шыңғыс<br>Ағадай<br>Шахмұхаммед<br> | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Әбілпейіз сұлтанның мөрі.jpg|30px|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбілпейіз сұлтан''' (толық есімі ''Әбілпейіз баһадүр сұлтан'', жазба деректерде ''Абдулфеиз, Абулфаиз, Абулфеис'', туған жылы белгісіз — 1783) — [[сұлтан]], [[найман|найман тайпасының]] құрамындағы [[қаракерей|қаракерей руының]] билеушісі. [[Әбілмәмбет|Әбілмәмбет ханның]] ұлы. == Өмірбаяны == 1742 жылы әкесінің шешімімен жоңғар [[Қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ордасына [[адамды кепілге алу|аманат]] ретінде жіберілген. 1744 жылдың басында [[Жоңғар хандығы|Жоңғариядан]] оралып, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі атанды. Қол астындағы халықтың жерлері шығысында, алдымен, [[Ойраттар|ойраттармен]], кейін [[Цинь империясы|Цин империясымен]] шектесетін ([[Шыңғыстау|Шыңғыстау тауы]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], Көкше, Шыңғыс, [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] өзендері). 1757 жылы [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге Цин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, [[Бейжің|Пекинге]] өз елшілігін аттандырған. Өмірінің соңына дейін Шыңжаң билеушілерімен саяси және экономикалық байланыстарды сақтап келді. 1760-шы жылдардың бірінші жартысында қол астындағы рулардың [[Ресей империясы|Ресеймен]] саяси және экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қолдаған. 1762 жылдың қаңтарында ресей императоры ІІІ Петрге хат жолдап, қазақтардың [[Орталық Азия|Орталық Азиядан]] келген және орыс көпестерімен арасындағы сауда-саттықты жүзеге асыратын тұрақты айырбас сауда пунктін ұйымдастыруды өтінген. Сұлтанның өтінішіне сәйкес 1764 жылдың жазында [[Семей|Семипалатинск бекінісінен]] 15 шақырым жерде ([[Ертіс|Ертістің]] сол жағалауы) айырбас ауласы ашылып, жергілікті халыққа ресей, ортаазиялық, қашғар көпестерімен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік берді. Берік әрі батыл мінезімен ерекшеленгенімен (цин шенеуліктерінің анықтамасы бойынша «қыңыр, тәкаппар»), Әбілпейіз сұлтан, сонымен бірге, прагматикалық, парасатты адам ретінде танымал болды. Осы қасиеттердің арқасында ол 40 жыл бойы иеліктеріндегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтап, қол астындағы [[Орта жүз|Орта жүз]] қазақтарының көршілерімен сауда-экономикалық байланыстарын дамыта алды. Сұлтанмен жеке таныс болған әскери инженер әрі танымал семейлік өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г.Андреевтің]] тұжырымдамасы бойынша, Әбілпейіз сұлтан Орта жүздегі ең беделді, ең ақылға қонымды тұлға болған. Әбілпейіз сұлтан 1783 жылы өз иеліктерінде қайтыс болды. Бір жылдан кейін Бопы сұлтан әкесін [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерлеген. Әбілпейіз сұлтан ұлдарының бізге белгілері: Бопы, Жошы, Шыңғыс, Ағадай, Шахмұхаммед. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|180px|Әбілпейіз сұлтанның Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762).jpg|thumb|400px|Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771).png|thumb|220px|Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781).png|thumb|Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781)]] |} == Әдебиет == * ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998. * ''Аполлова Н.Г.'' Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVI - первой половине XIX вв. М.: Наука, 1976. * ''Бөкейхан Ә.'' Таңдамалы. Букейхан А. Избранное / Гл. ред. Р. Нургалиев. Алматы, 1995. * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. * ''Коншин Н.Я.'' Материалы для истории Степного края // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Семипалатинск, 1900. Вып. 4. С. 1-76. * ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009. == Тағы қараңыз == * [[Әбілпейіз кесенесі]] [[Санат:1783 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] 5ujb4y0ultb8ubh09z1v1h8sbiqud2l 0 28558 3692088 3633620 2026-11-05T15:39:35Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692088 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Кекілік | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN2008 | assessors=[[BirdLife International]] | year=2008 | title=Alectoris chukar | id=141217 | downloaded=24 ақпан 2009}}</ref> | image = Азиатский кеклик.JPG |regnum = [[Жануарлар]] |phylum = [[Хордалылар]] |classis = [[Құстар]] | ordo = [[Тауықтәрізділер]] | familia = [[Қырғауылдар тұқымдасы]] | genus = ''[[Alectoris]]'' | species = '''''A. chukar''''' | binomial = ''Alectoris chukar'' | binomial_authority = ([[Джон Эдуард Грей]], 1830) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = Кекілік ареалы (жасыл) | synonyms = ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = | subdivision = }} [[File:Perdrix choukar MHNT.jpg|thumb|'' Alectoris chukar falki '']] '''Кекілік''' ({{lang-la|Alectoris chukar}}) – [[тауықтәрізділер]] отрядына жататын құстар. Салм. [[400 – 500]] г. Ересек Кекіліктің арқасы көкшіл сұр, қанатының жамылғы қауырсындары көкшіл теңбілді қызғылт сары. Қоңыр сары мойны мен шықшыты қара жолақпен көмкерілген, омырауы көкшіл сұр, бауырының қалған жері қоңыр сары, екі бүйірі ақ, бірақ қара, сары жалпақ жолақты. Кекілік [[Қазақстан]]да [[Жетісу]] (‘’Жоңғар’’) [[Алатау]]ында, [[Қаратау]]да, [[Іле]] және [[Теріскей]] [[Алатау]]ында, [[Сауыр]], [[Тарбағатай]]да, [[Үстірт]], [[Маңғыстау]]да тараған. Кекілік – ұяламаған уақытта топтанып жүреді, тұрғылықты құс. Жердегі не тас арасындағы шұқыршықтарға құрғақ шөп төсеп, 7 – 22 жұмыртқа салады. Өсімдік дәнін, жәндіктерді жейді. Кекіліктің еті дәмді, арнайы рұқсатпен ауланады.<ref>Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> Кекілік - орташа денелі тауық тұқымдастардың өкілі. Қара жолақпен жиектелген, ақ тамақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты ашық өңді құс. Тұмсығы және аяғы - ашық қызыл түсті. Ұялау кезеніңде кекіліктер көбінесе алға шағып тұрған тасқа немесе аласа жартасқа орнығып алып, « кеке-лік», «кеке-лік» деп сыңғырлай қайталап концерт береді. ==Мекені== Еуропаның оңтүстік шығысында, Алдыңғы, Орта және Кіші Азияда өмір сүреді. Қазақстанда Маңғыстау және оңтүстік пен оңтүстік- шығыстың барлық тауларында ұялайды. Теңіз деңгейінен 2500 метрге дейін жоғары тау етегінен құрғақ, тік беткейді ұнатады, оның үстіне әрі құрғақ, әрі ыстық жазда одан жоғарырақтан да кездесуі мүмкін. ==Өмір сүру дағдысы== Өсімдіктекті азықпен (түбіршікпен, өркенмен, тұқымдармен, жидектермен ) қоректенеді, жазда бунақденелілерді сүйсініп жейді. Төсеніш төселген шұңқырда, жерде ұя салады. Салындыда 6-дан 24-ке дейін жұмыртқалар болады. Кекіліктің екі ұяда қатар ұялайтыны мәлім. Аналық екі ұяға жұмыртқа туып, бір салындыда – өзі , екіншісінде аталығы жұмыртқа басады. Соның салдарынан өрген балапандар қосылады да, жаздың соңында елу балапан ертіп жүрген топтарды жиі кездестіруге болады. Сірә, бұл қалың қарлы қыстан соң санын тез толықтыруға мүмкіндік беретін болар. Өйткені кекіліктер қарды тебіндеп қорек табуға мүмкіндігі болғандықтан, ашығып, көпшілігі өліп қалады. Кекіліктер аңшылардың ең сүйікті олжасы болып саналады. ==Аспаздық анықтама== ===Қуырылған кекілік=== Жүнін жұлып, ішін тазартқан кекілік етін тұздайды және дәмін жақсарту үшін әр жеріне тұздалмаған мал майын тығып, жіппен байлап қояды. Шұңғыл шойын табаға тоң майды (1—2 ас қасық) ерітіп алғаннан кейін, етті сонда қызыл күрең тартқанша қуырады. Осыдан кейін ұшаны ыстық духовкаға қояды да, оқтын-оқтын өзінен шыққан сөлін құймалап пісіреді. Ет әдетте 35—45 минутта әзір болады. Әзір болған ұшаны бірнеше бөлікке бөліп, ыдыстарға салады да, қуырғаңда шыққан майы мен сөлін үстіне құймалап, ақжелкен қосып дәмдендіреді. Санат, жібітілген бүлдірген, маринадталған жеміс-жидектерді дастарқанға бөлек ыдысқа салып қояды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Алматыкітап 2010, Автор: А.Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20111011201806/http://piterhunt.ru/pages/animals/pticy/di4/fazan/keklik.htm Каменная куропатка или кеклик] * [http://www.zooclub.ru/birds/vidy/138.shtml/Кеклик Кеклик]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} [[Санат:Тауықтәрізділер]] {{stub}} dbde6njhjtf33qun7lwlem6eadvozzp 0 31187 3692092 3586673 2026-11-05T15:41:43Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: екі бірыңғай мүшенің арасына «және» жалғаулығы қойылады. 3692092 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарыкемер |сурет = Sarykemer.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =00 |lat_sec = 22 |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =30 |lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарыкемер ауылдық округі{{!}}Сарыкемер |ішкі бөлінісі = |әкімі = Нұрбаев Өсер Әбдіжәлілұлы |құрылған уақыты = 1875 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Михайловка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 32 668<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сарыкемер''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Михайловка'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> – [[Жамбыл облысы]]ндағы ауыл, [[Байзақ ауданы]]ның (1938 жылдан) және [[Сарыкемер ауылдық округі|Сарыкемер]] және [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек]] ауылдық округтерінің орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Тараз]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км жерде, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің сол жағалауындағы сұр жусан, баялыш, күйреуік, көкпек басым өскен, тау алды жазығының сұр, шалғынды-сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.<ref name="Тараз энциклопедиясы">Тараз энциклопедиясы</ref> == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||15563||{{өсім}}24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6 |} == Тарихы == Іргесі [[1875 жыл]]ы қаланды. Халық ауылға қоныстанбаған кезде, ауыл маңындағы Талас өзенінің бойы сарыкемерленіп, күнге шағылысып тұратындықтан ежелден бұл жер Сарыкемер аталған. [[1880 жыл]]ы орыс көпесі Михайловтың атымен Михайловка қаласы аталған десе, басқа нұсқаларда келімсектер тұрған жерлеріне бірінші кезекте шіркеулерін салған, шіркеуді өздерінің қасиетті "Михайлов день" күні қарсаңында ашылғанына байланысты атаған дейді. Ауылға Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің торалқасының 19.03.1992 жылғы №1262-ХІІ қаулысымен өзінің ежелгі Сарыкемер аты қайтарылып берілді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> Осы елді мекеннің тұрғыны болған Әмірбек қажы Есенбаев 1957 жылы көне Тараз қаласы жайында жазылған мұрағат материалдарын жинаған кезде, Ташкенттегі Орта Азия университетінің кітапханасына барған сапарында Ресейдің археологиялық-этнографиялық экспедициясын басқарған ротмистр Н.А.Петровтың 1791 жылы жазған зерттеулерімен танысқан болатын. Сол көне құжаттар салынған жәшіктің сыртқы бетінде “№117-61220, материалы Таласской долины и устные сказания очевидцев” деген зерттеу тақырыбының аты жазылған. Онда Байзақ датқаның әкесі Мәмбет датқаның батыр тұлғасы туралы жан-жақты баяндалған және оның өciп-өнген әулетінде қалыптасқан қазақтың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі жайында да аса құнды деректер жинақталған. Әcipece, Мәмбет датқаның жаз жайлауы Талас өзенінің жағасындағы Сарыкемер елді мекенін айнала қоршап жатқан малға жайлы, шөбі шүйгін, суы мол, кең жайылымдар болатыны ерекше айтылған. Орыс этнографы Петровтың зерттеулерін негізге алсақ, Сарыкемер елді мекені XVII ғасырдың басында, яғни Мәмбет датқа өмір сүрген дәуірде қалыптасқан. Ертеректе, Талас өңірінің қазіргідей егіншілік кәсібі кеңірек дами қоймаған дәуірде, суға деген сұраныс аз болған. Өзен кемерінен асып, кез келген жерді кемерлеп, кеміріп жататын. Әcipece “Қызғалдақ тасу”, “Қарақұйрық тасу” дейтін Таластың тасулары малға да, жанға да өте қауіпті болатын. Сондай шақта су деңгейі күрт көтеріліп, секундына мөлшері 100-150 текше метрге жететін. Мұнша көп тасқын судың дүлей күші өзен жағасын опыра кемерлеп, биік-биік жарқабақты әп-сәтте “жасай” салатын. Сол жарқабақтар сонау бip замандардан бepi тасқын судың күшімен біріне-бірі ұласып, Сарыкемердің шығыс жағын тұтас бip кемерге айналдырып алған деседі. Яғни, Сарыкемер деген атау сол сары топырақты кемерге байланысты аталуы ақиқат. Өйткені, қазақ елінде ежелден елді мекендерді жер, судың, сай-саланың атымен атай салу әдет болып саналатын. Бұл атауды ойлап тапқан сол дәуірдің замандасы Мәмбет датқаның әулеті болар деген ой бар. Себебі, Талас өңірі негізінен солардың ата қонысы, жайлауы болған. Бұған ресми түрде дәлел бола алатын тағы бip аса беделді басылым бар. Ол - “Қазақ Совет Энциклопедиясының” 8-томы. Кітаптың 70-бетінде Михайловка (Сарыкемер) туралы мынадай дерек бар: “Михайловка-Свердлов ауданының орталығы, село Жамбыл қаласының солтүстік шығысында (16 км) Талас өзенінің жағасына орналасқан. Ауылдың алғашқы аты “Сарыкемер” кейіннен “Шардара”, 1880 жылдан “Михайловка” болды” делінген. == Кәсіпорындары == Сарыкемердегі бұрынғы кірпіш зауыты, нан, тамақ комбинаты, жол құрылысы, автокөлік мекемелері, ауыл шаруашылығы технологиялық бірлестігі, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер 1997 жылдан өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге, шаруа қожалықтарына біріктірілді. Олардың ішіндегі ірілері: «Сарыкемер» автокөлік кәсіпорны, «Әулиеата құсы» акционерлік қоғамдары, «Байзақ» ӨК. Одан басқа аудандық тұтынушылар кооперативі, шағын кәсіпорындар мен "Бегей" ірі сауда орталықтары, "Алнияз", "Айдын" мейрамханалары, телекоммуникациялық торап, мемлекеттік пошта торабы, электрлендіру жүйесінің мекемесі жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == 3 орта, 1 мектеп-гимназия (5-ші соғылуда), 1 кәсіптік мектеп, музыкалық, спорт мектептері, мәдениет үйі, клубтар, 5 кітапхана, Ғ.Мұратбаев атындағы мұражай, 2 стадион, мешіт, аудандық аурухана мен емхана, дәріхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="Тараз энциклопедиясы"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] mlkwv9p1yaezu4gl1l2bheue1ffltod 3692095 3692092 2026-11-05T15:43:07Z Кабылбек Алихан 188060 Сөз қолданысы: қашықтықты білдіруде «қашықтықта» сөзі нақты әрі дұрыс. 3692095 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарыкемер |сурет = Sarykemer.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =00 |lat_sec = 22 |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =30 |lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарыкемер ауылдық округі{{!}}Сарыкемер |ішкі бөлінісі = |әкімі = Нұрбаев Өсер Әбдіжәлілұлы |құрылған уақыты = 1875 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Михайловка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 32 668<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сарыкемер''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Михайловка'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> – [[Жамбыл облысы]]ндағы ауыл, [[Байзақ ауданы]]ның (1938 жылдан) және [[Сарыкемер ауылдық округі|Сарыкемер]] және [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек]] ауылдық округтерінің орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Тараз]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км қашықтықта, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің сол жағалауындағы сұр жусан, баялыш, күйреуік, көкпек басым өскен, тау алды жазығының сұр, шалғынды-сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.<ref name="Тараз энциклопедиясы">Тараз энциклопедиясы</ref> == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||15563||{{өсім}}24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6 |} == Тарихы == Іргесі [[1875 жыл]]ы қаланды. Халық ауылға қоныстанбаған кезде, ауыл маңындағы Талас өзенінің бойы сарыкемерленіп, күнге шағылысып тұратындықтан ежелден бұл жер Сарыкемер аталған. [[1880 жыл]]ы орыс көпесі Михайловтың атымен Михайловка қаласы аталған десе, басқа нұсқаларда келімсектер тұрған жерлеріне бірінші кезекте шіркеулерін салған, шіркеуді өздерінің қасиетті "Михайлов день" күні қарсаңында ашылғанына байланысты атаған дейді. Ауылға Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің торалқасының 19.03.1992 жылғы №1262-ХІІ қаулысымен өзінің ежелгі Сарыкемер аты қайтарылып берілді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> Осы елді мекеннің тұрғыны болған Әмірбек қажы Есенбаев 1957 жылы көне Тараз қаласы жайында жазылған мұрағат материалдарын жинаған кезде, Ташкенттегі Орта Азия университетінің кітапханасына барған сапарында Ресейдің археологиялық-этнографиялық экспедициясын басқарған ротмистр Н.А.Петровтың 1791 жылы жазған зерттеулерімен танысқан болатын. Сол көне құжаттар салынған жәшіктің сыртқы бетінде “№117-61220, материалы Таласской долины и устные сказания очевидцев” деген зерттеу тақырыбының аты жазылған. Онда Байзақ датқаның әкесі Мәмбет датқаның батыр тұлғасы туралы жан-жақты баяндалған және оның өciп-өнген әулетінде қалыптасқан қазақтың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі жайында да аса құнды деректер жинақталған. Әcipece, Мәмбет датқаның жаз жайлауы Талас өзенінің жағасындағы Сарыкемер елді мекенін айнала қоршап жатқан малға жайлы, шөбі шүйгін, суы мол, кең жайылымдар болатыны ерекше айтылған. Орыс этнографы Петровтың зерттеулерін негізге алсақ, Сарыкемер елді мекені XVII ғасырдың басында, яғни Мәмбет датқа өмір сүрген дәуірде қалыптасқан. Ертеректе, Талас өңірінің қазіргідей егіншілік кәсібі кеңірек дами қоймаған дәуірде, суға деген сұраныс аз болған. Өзен кемерінен асып, кез келген жерді кемерлеп, кеміріп жататын. Әcipece “Қызғалдақ тасу”, “Қарақұйрық тасу” дейтін Таластың тасулары малға да, жанға да өте қауіпті болатын. Сондай шақта су деңгейі күрт көтеріліп, секундына мөлшері 100-150 текше метрге жететін. Мұнша көп тасқын судың дүлей күші өзен жағасын опыра кемерлеп, биік-биік жарқабақты әп-сәтте “жасай” салатын. Сол жарқабақтар сонау бip замандардан бepi тасқын судың күшімен біріне-бірі ұласып, Сарыкемердің шығыс жағын тұтас бip кемерге айналдырып алған деседі. Яғни, Сарыкемер деген атау сол сары топырақты кемерге байланысты аталуы ақиқат. Өйткені, қазақ елінде ежелден елді мекендерді жер, судың, сай-саланың атымен атай салу әдет болып саналатын. Бұл атауды ойлап тапқан сол дәуірдің замандасы Мәмбет датқаның әулеті болар деген ой бар. Себебі, Талас өңірі негізінен солардың ата қонысы, жайлауы болған. Бұған ресми түрде дәлел бола алатын тағы бip аса беделді басылым бар. Ол - “Қазақ Совет Энциклопедиясының” 8-томы. Кітаптың 70-бетінде Михайловка (Сарыкемер) туралы мынадай дерек бар: “Михайловка-Свердлов ауданының орталығы, село Жамбыл қаласының солтүстік шығысында (16 км) Талас өзенінің жағасына орналасқан. Ауылдың алғашқы аты “Сарыкемер” кейіннен “Шардара”, 1880 жылдан “Михайловка” болды” делінген. == Кәсіпорындары == Сарыкемердегі бұрынғы кірпіш зауыты, нан, тамақ комбинаты, жол құрылысы, автокөлік мекемелері, ауыл шаруашылығы технологиялық бірлестігі, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер 1997 жылдан өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге, шаруа қожалықтарына біріктірілді. Олардың ішіндегі ірілері: «Сарыкемер» автокөлік кәсіпорны, «Әулиеата құсы» акционерлік қоғамдары, «Байзақ» ӨК. Одан басқа аудандық тұтынушылар кооперативі, шағын кәсіпорындар мен "Бегей" ірі сауда орталықтары, "Алнияз", "Айдын" мейрамханалары, телекоммуникациялық торап, мемлекеттік пошта торабы, электрлендіру жүйесінің мекемесі жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == 3 орта, 1 мектеп-гимназия (5-ші соғылуда), 1 кәсіптік мектеп, музыкалық, спорт мектептері, мәдениет үйі, клубтар, 5 кітапхана, Ғ.Мұратбаев атындағы мұражай, 2 стадион, мешіт, аудандық аурухана мен емхана, дәріхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="Тараз энциклопедиясы"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] s0jqb8d7v7lqpq6x59yjfabw08easbm 3692099 3692095 2026-11-05T15:45:57Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: тұрақты табиғи ерекшелік «өсетін» есімшесі арқылы беріледі; соңғы бірыңғай мүшелер «пен» жалғаулығымен байланысады 3692099 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Сарыкемер |сурет = Sarykemer.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =00 |lat_sec = 22 |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =30 |lon_sec =45 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сарыкемер ауылдық округі{{!}}Сарыкемер |ішкі бөлінісі = |әкімі = Нұрбаев Өсер Әбдіжәлілұлы |құрылған уақыты = 1875 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Михайловка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 32 668<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сарыкемер''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Михайловка'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> – [[Жамбыл облысы]]ндағы ауыл, [[Байзақ ауданы]]ның (1938 жылдан) және [[Сарыкемер ауылдық округі|Сарыкемер]] және [[Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Бәйтерек]] ауылдық округтерінің орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Тараз]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км қашықтықта, [[Талас (өзен)|Талас]] өзенінің сол жағалауындағы сұр жусан, баялыш, күйреуік пен көкпек басым өскен, тау алды жазығының сұр, шалғынды-сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.<ref name="Тараз энциклопедиясы">Тараз энциклопедиясы</ref> == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||15563||{{өсім}}24314 ||{{өсім}}32043 ||131,8 ||11967 ||{{өсім}}16291 ||136,1 ||12347 ||{{өсім}}15752 ||127,6 |} == Тарихы == Іргесі [[1875 жыл]]ы қаланды. Халық ауылға қоныстанбаған кезде, ауыл маңындағы Талас өзенінің бойы сарыкемерленіп, күнге шағылысып тұратындықтан ежелден бұл жер Сарыкемер аталған. [[1880 жыл]]ы орыс көпесі Михайловтың атымен Михайловка қаласы аталған десе, басқа нұсқаларда келімсектер тұрған жерлеріне бірінші кезекте шіркеулерін салған, шіркеуді өздерінің қасиетті "Михайлов день" күні қарсаңында ашылғанына байланысты атаған дейді. Ауылға Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің торалқасының 19.03.1992 жылғы №1262-ХІІ қаулысымен өзінің ежелгі Сарыкемер аты қайтарылып берілді.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> Осы елді мекеннің тұрғыны болған Әмірбек қажы Есенбаев 1957 жылы көне Тараз қаласы жайында жазылған мұрағат материалдарын жинаған кезде, Ташкенттегі Орта Азия университетінің кітапханасына барған сапарында Ресейдің археологиялық-этнографиялық экспедициясын басқарған ротмистр Н.А.Петровтың 1791 жылы жазған зерттеулерімен танысқан болатын. Сол көне құжаттар салынған жәшіктің сыртқы бетінде “№117-61220, материалы Таласской долины и устные сказания очевидцев” деген зерттеу тақырыбының аты жазылған. Онда Байзақ датқаның әкесі Мәмбет датқаның батыр тұлғасы туралы жан-жақты баяндалған және оның өciп-өнген әулетінде қалыптасқан қазақтың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі жайында да аса құнды деректер жинақталған. Әcipece, Мәмбет датқаның жаз жайлауы Талас өзенінің жағасындағы Сарыкемер елді мекенін айнала қоршап жатқан малға жайлы, шөбі шүйгін, суы мол, кең жайылымдар болатыны ерекше айтылған. Орыс этнографы Петровтың зерттеулерін негізге алсақ, Сарыкемер елді мекені XVII ғасырдың басында, яғни Мәмбет датқа өмір сүрген дәуірде қалыптасқан. Ертеректе, Талас өңірінің қазіргідей егіншілік кәсібі кеңірек дами қоймаған дәуірде, суға деген сұраныс аз болған. Өзен кемерінен асып, кез келген жерді кемерлеп, кеміріп жататын. Әcipece “Қызғалдақ тасу”, “Қарақұйрық тасу” дейтін Таластың тасулары малға да, жанға да өте қауіпті болатын. Сондай шақта су деңгейі күрт көтеріліп, секундына мөлшері 100-150 текше метрге жететін. Мұнша көп тасқын судың дүлей күші өзен жағасын опыра кемерлеп, биік-биік жарқабақты әп-сәтте “жасай” салатын. Сол жарқабақтар сонау бip замандардан бepi тасқын судың күшімен біріне-бірі ұласып, Сарыкемердің шығыс жағын тұтас бip кемерге айналдырып алған деседі. Яғни, Сарыкемер деген атау сол сары топырақты кемерге байланысты аталуы ақиқат. Өйткені, қазақ елінде ежелден елді мекендерді жер, судың, сай-саланың атымен атай салу әдет болып саналатын. Бұл атауды ойлап тапқан сол дәуірдің замандасы Мәмбет датқаның әулеті болар деген ой бар. Себебі, Талас өңірі негізінен солардың ата қонысы, жайлауы болған. Бұған ресми түрде дәлел бола алатын тағы бip аса беделді басылым бар. Ол - “Қазақ Совет Энциклопедиясының” 8-томы. Кітаптың 70-бетінде Михайловка (Сарыкемер) туралы мынадай дерек бар: “Михайловка-Свердлов ауданының орталығы, село Жамбыл қаласының солтүстік шығысында (16 км) Талас өзенінің жағасына орналасқан. Ауылдың алғашқы аты “Сарыкемер” кейіннен “Шардара”, 1880 жылдан “Михайловка” болды” делінген. == Кәсіпорындары == Сарыкемердегі бұрынғы кірпіш зауыты, нан, тамақ комбинаты, жол құрылысы, автокөлік мекемелері, ауыл шаруашылығы технологиялық бірлестігі, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер 1997 жылдан өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге, шаруа қожалықтарына біріктірілді. Олардың ішіндегі ірілері: «Сарыкемер» автокөлік кәсіпорны, «Әулиеата құсы» акционерлік қоғамдары, «Байзақ» ӨК. Одан басқа аудандық тұтынушылар кооперативі, шағын кәсіпорындар мен "Бегей" ірі сауда орталықтары, "Алнияз", "Айдын" мейрамханалары, телекоммуникациялық торап, мемлекеттік пошта торабы, электрлендіру жүйесінің мекемесі жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == 3 орта, 1 мектеп-гимназия (5-ші соғылуда), 1 кәсіптік мектеп, музыкалық, спорт мектептері, мәдениет үйі, клубтар, 5 кітапхана, Ғ.Мұратбаев атындағы мұражай, 2 стадион, мешіт, аудандық аурухана мен емхана, дәріхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.<ref name="Тараз энциклопедиясы"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] hfy2wy3cz8uzytards9v5o0zadcx6rv 0 31444 3692438 3320108 2026-11-06T09:56:18Z ~2026-58847-27 188203 /* */ 3692438 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Танния.jpg|thumb|right]] '''Тақия''' – кішігірім сәтен,шұға, барқыт сияқты маталардан әртүрлі тәсілмен (сыру, кестелеу) тігілген баскиім.Оның қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып жасайтын түрлері де болған. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияны төбесін төрт сай немесе дөңгелек төбелі етіп тігеді. Тақияны, еркектер үлкен баскиімнің астынан міндетті түрде киілетін баскиім ретінде ұстанған. ==Сипаттамасы== Тақияның да үлгілері көп: зерлі, үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше, қатипа т.б. бірнеше түрге бөледі. Етегі аласа, төбесі төрт сай болып келетін, кестелі шошақ тақиялар оңтүстікте кездеседі. Тегеріш тақиялар орта жүзде көбірек кездеседі. Ал жалпақ төбелі, биік, тостаған сияқты таптама тақия кіші жүзге тән. Сондай-ақ, қазақ жерінде қазақы, ноғайша оқалы тақия, оқа шеккен тақия, сырма тақия, тікше қатипа тақия, шошақ төбе тақия тәрізді тақия түрлері кең таралған. XІX ғасырдың екінші жартысында тігілген тақиялардың төменгі жағы (етегі, жиегі) кеңейіп келген 5 – 7 см, төбелері төрт үшбұрышты сайдан тұрған. Сайлардың пошымына сәйкес төбесі үшкір, [[конус]] тәрізді де болған. Төбелері доғал, жатыңқы тақиялар да қолданылған. Қатты болу үшін етегі мен төбелерінің тігісін жиілетіп жүргізген. Сәнді тақияларды кестелеп тіккен, шеттері мен тігістерін түрлі контраст мата қиындыларымен әдіптеу де қолданылған. [[Жібек]] пен [[алтын]] немесе [[күміс]] зерлермен кестеленген барқыт тақияларды көбінесе жігіттер киген. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияның орта жастағы, қарияларға арналған түрлері онша кестелеп әшекейленбейді. Тақиялар көбіне «таңдай», «ирек», «қабырға» тігістермен сырылады. Зерттеушілердің айтуынша, Орынбор даласынан табылған тақияның төбесі конус тәрізді болып келген, ол Ресей этнография музейінде сақталған. Қазақстанда бұрындары құлынның терісі мен тулағынан жасалған төбетейге түрі жақын келетін баскиімдер болған. (Павлодар коллекциясы 1960 ж). Бұлардың қай кезеңде тігілгені белгісіз. XІX ғасырдың аяғында онша биік емес цилиндр пошымды бітеу төбелі, шеңберлене пішілген тақиялар пайда болған. Ерлер тақияны төбесі шошақ ақ киіз қалпақ немесе әртүрлі аң терілерінен жиектелген бөріктердің ішінен киеді. Тақияны Маңғыстау өңірінде «телпек», шығыс өңірінің қазақтары «кепеш» деп атайды. Кепеш атауы туралы анық бір ұғым жоқ. Дегенмен Жетісудың оңтүстігінде кестеленбеген, жай сырылған қыстық баскиімнің ішінен киетін бастың пошымына дәл сәйкестендіріп тігілген, жұқа келген іштен киетін баскиімді де кепеш дейтін көрінеді. Оны көбіне бас ауруы мен ақауы барлар к также была образована в германии в 40-е годы иген десед і.<ref>Қазақтың дәстүрлі киім-кешектері. Іле халық баспасы, 2006., 384 бет;</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]] {{stub}} 838nes5mspu592cc5q4h170t7aphpqo 3692440 3692438 2026-11-06T09:58:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-58847-27|~2026-58847-27]] ([[User talk:~2026-58847-27|т]]) өңдемелерінен [[User:Н Әмина2|Н Әмина2]] соңғы нұсқасына қайтарды 3320108 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Танния.jpg|thumb|right]] '''Тақия''' – кішігірім сәтен,шұға, барқыт сияқты маталардан әртүрлі тәсілмен (сыру, кестелеу) тігілген баскиім.Оның қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып жасайтын түрлері де болған. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияны төбесін төрт сай немесе дөңгелек төбелі етіп тігеді. Тақияны, еркектер үлкен баскиімнің астынан міндетті түрде киілетін баскиім ретінде ұстанған. ==Сипаттамасы== Тақияның да үлгілері көп: зерлі, үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше, қатипа т.б. бірнеше түрге бөледі. Етегі аласа, төбесі төрт сай болып келетін, кестелі шошақ тақиялар оңтүстікте кездеседі. Тегеріш тақиялар орта жүзде көбірек кездеседі. Ал жалпақ төбелі, биік, тостаған сияқты таптама тақия кіші жүзге тән. Сондай-ақ, қазақ жерінде қазақы, ноғайша оқалы тақия, оқа шеккен тақия, сырма тақия, тікше қатипа тақия, шошақ төбе тақия тәрізді тақия түрлері кең таралған. XІX ғасырдың екінші жартысында тігілген тақиялардың төменгі жағы (етегі, жиегі) кеңейіп келген 5 – 7 см, төбелері төрт үшбұрышты сайдан тұрған. Сайлардың пошымына сәйкес төбесі үшкір, [[конус]] тәрізді де болған. Төбелері доғал, жатыңқы тақиялар да қолданылған. Қатты болу үшін етегі мен төбелерінің тігісін жиілетіп жүргізген. Сәнді тақияларды кестелеп тіккен, шеттері мен тігістерін түрлі контраст мата қиындыларымен әдіптеу де қолданылған. [[Жібек]] пен [[алтын]] немесе [[күміс]] зерлермен кестеленген барқыт тақияларды көбінесе жігіттер киген. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияның орта жастағы, қарияларға арналған түрлері онша кестелеп әшекейленбейді. Тақиялар көбіне «таңдай», «ирек», «қабырға» тігістермен сырылады. Зерттеушілердің айтуынша, Орынбор даласынан табылған тақияның төбесі конус тәрізді болып келген, ол Ресей этнография музейінде сақталған. Қазақстанда бұрындары құлынның терісі мен тулағынан жасалған төбетейге түрі жақын келетін баскиімдер болған. (Павлодар коллекциясы 1960 ж). Бұлардың қай кезеңде тігілгені белгісіз. XІX ғасырдың аяғында онша биік емес цилиндр пошымды бітеу төбелі, шеңберлене пішілген тақиялар пайда болған. Ерлер тақияны төбесі шошақ ақ киіз қалпақ немесе әртүрлі аң терілерінен жиектелген бөріктердің ішінен киеді. Тақияны Маңғыстау өңірінде «телпек», шығыс өңірінің қазақтары «кепеш» деп атайды. Кепеш атауы туралы анық бір ұғым жоқ. Дегенмен Жетісудың оңтүстігінде кестеленбеген, жай сырылған қыстық баскиімнің ішінен киетін бастың пошымына дәл сәйкестендіріп тігілген, жұқа келген іштен киетін баскиімді де кепеш дейтін көрінеді. Оны көбіне бас ауруы мен ақауы барлар киген деседі.<ref>Қазақтың дәстүрлі киім-кешектері. Іле халық баспасы, 2006., 384 бет;</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]] {{stub}} 0qcfu9oqsi4pdi1k5d7k59vstvt8ohf 0 33484 3692116 3620450 2026-11-05T16:14:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692116 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Кепсек'' |image = Conringia orientalis eF.jpg |image_caption = ''[[Conringia orientalis]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Brassicales]] |familia = [[Brassicaceae]] |genus = '''''Conringia''''' |genus_authority = [[Lorenz Heister|Heister]] ex [[Fabr.]] |}} '''Кепсек''', [[конрингия]] (Conringia) – [[орамжапырақтар тұқымдасы|орамжапырақтар]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да құмды жерлердегі өзендердің жағасында, құрғақ далалық аймақтарда, [[егістік]] жерлерде өсетін 3 түрі белгілі, соның ішінде жиі кездесетіні – ''шығыс Кепсегі'' (С. оrientalis). Кейде бұл түрді ''шытыр'' деп те атайды. Биіктігі 25 – 60 см, көкшіл, жалаң [[өсімдік]]. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, үшкір қысқарып келген. Сабақ бойындағылары [[эллипс]] немесе ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары таспаға ұқсас ұзын, күлтелері сарғыш түсті, әрең көрінетін жүйкелері бар. Гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. [[Маусым]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – 4 қырлы бұршаққын, оның ұзындығы 6 – 12 см, ені 2,5 см-дей. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сарғыш қоңыр түсті, қысқа да жуан қылтанақтары болады. [[Шығыс Кепсегі]]нің тұқымының құрамында май көп, ал жас бұтағын кейбір жерлерде көкөніс ретінде тағамға пайдаланады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references/> ==Сілтемелер== *[https://web.archive.org/web/20160401191027/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2240,2400 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306190019/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI |date=2012-03-06 }} {{wikify}} [[Санат:Орамжапырақтар]] [[Санат:Қазақстан табиғаты]] {{stub}} 67d9uy7xhu42haj4lzn851w3xoxqph9 0 40247 3692507 3586767 2026-11-06T10:59:16Z Кабылбек Алихан 188060 Ілік септік жалғауы түсіп қалған. 3692507 wikitext text/x-wiki {{Пирамида |сурет = Gizeh Cheops BW 1.jpg |сурет анықтамасы = Хеопс пирамидасы |атауы =<hiero>Aa1-G43-I9-G43</hiero> |катушындағы атауы = бар |детерминацияланған атауы =<hiero>G25-N18:X1-O24</hiero> |атауының транскрипциясы =Achet-Chufu <br /> {{Unicode|3ḫt ḫwfw}}'' <br /> «Горизонт Хуфу» |атауының мағынасы= |орналасқан жері = [[Гиза]] |тапсырыс беруші = Хеопс (Χέωψ немесе Σοῦφις) |тұрғызылған кезі = [[Ежелгі патшалық (Ежелгі Мысыр)|IV династия]] (б.з.д. ~2560-дан ~2540 дейін) |типі =Пирамида |табаны = 230 |алғашқы биіктігі = 146,60 |қазіргі биіктігі = 138,75 |көлемі = |көлбеу = 51° 50' |жанама пирамида = |патшайымдар пирамидалары = 3 }} {{Commonscat|Great Pyramid of Giza|Хеопс}} '''Хеопс пирамидасы''' — дүние жүзіндегі аса ірі пирамидалардың бірі. Бұл пирамиданы перғауын Хеопс (Хуфу) көзі тірісінде өзіне арнап б.з.б. 3-мыңжылдықтың 1-жартысында Гиза қаласы маңындағы Ливия шөлінде салғызған. Кезінде ежелгі мысырлықтар осынау алып кесене-пирамиданы “Хуфу көкжиегі” деп атаған. Хеопс пирамидасының табаны төрт бұрышты болып басталады да, жоғары қарай басқыш тәрізді көтеріліп, көп сатылы құрылыс түрінде тұрғызылған. Ұшар басы сүйірленіп бітетін Хеопс пирамидасының архитектуралық құрылысына сәулетші Хемиун басшылық жасаған. == Тарихы == Алғашында пирамиданың биіктігі 146,6 м болған еді. Алайда, қазіргі кезде оның биіктігі 138,8 метр болып тұр. Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың жазбасында пирамиданы 100 мың адам 20 жыл бойы салғандығы айтылады. Пирамидалардың салынуы, құрылысы жөнінде айтылған пікірлер сан алуан. Дегенмен аптапты Египет аспаны астында мыңдаған құл тас қарумен дәу тастарды бөліп алып, оны құрылыс орнына арқанмен сүйретіп жеткізген, пирамида биіктеген сайын тас блоктарды қолмен жоғары көтерген деген пікірлер басым. Хеопс пирамидасы салынғалы бергі 4 мың жыл бойы осы сұрақтар кімді де болсын мазалауын қояр емес. Ол туралы аңыз да көп. Осыншалық алып пирамиданы адамның салуы мүмкін емес, деп күмәнданғандар да бар. Біреулері жындар салған болуы ықтимал десе, енді бірі Жер бетінде болған басқа өркениеттің белгісі дейді. Ал бәзбіреулер мұндай кереметті өзге ғаламшардан келгендер салған деген болжамдарын ұсынуда. Өйткені бүгінге дейін және технология дамыған қазіргі заманда да дәл осындай теңдессіз құрылысты адамдар әлі де салған жоқ. Мысалы, 1989 жылы Париж қаласындағы Лувр мұражайының жанына салынған суретші Пейдің шыны пирамидасының биіктігі 22 метрден аспайды. 1972 жылы АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында пирамидаға еліктеп салынған халықаралық штаб-пәтердің алып құрылысы бар. 48 қабаттан тұратын ғимараттың биіктігі 260 метр болғанымен, көлемі Хеопс пирамидасының жартысына да жетпейді. Сондықтан да, Хеопс пирамидасы адамзат тарихындағы жеті кереметтің бірі. Үлкен пирамида мен жердің центрі арасындағы қашықтық, Солтүстік полюс арасындағы қашықтықпен бірдей. Биіктігін миллиардқа көбейткенде күнге дейінгі ара-қашықтықты береді. Яғни ол кездегі адамдар астрономияны, жағрафияны жақсы білген. Сәулет өнерінде де маман болған, пирамиданың биіктігі 210 қабат. Тарихшы Гередоттың айтуы бойынша, құрылыс материалдарын жоғарыға шығару үшін 925 метр ұзындықта ені 19 метр болатын бір кран тәріздес сырық жасалған. Бұл сырықтың да соғылуы ең аз дегенде 10 жылға созылады. Хеопс пирамидасы ауырлықтары 60 тонна мен 3 тонна арасында болатын 2 300 000 дана блок тастан жасалған. Ені 227 метрболатын шаршы негізінде құрылған. Ал оның алып жатқан алаңы 55 мың м2. Пирамиданың ортасында, жоғарыдан шамамен 100 метр төменде перғауын бөлмесі бар және тек төрт қабырға ғана. Хеопс пирамидасының тастары 3 метр биіктігіндегі бір қабырға халіне келтірілсе, бұл қабырғамен бүкіл Францияны қоршауға болады екен. (Наполеон есептетуге бұйрық берген екен). Құрылысқа пайдаланған тас «асуаннан» 2,5 т текше тас түрінде дайындалған. Хеопс пирамидасына осындай текше тастың 2 млн 2300-і қолданылған екен. Пирамиданың 20 жылда біткені айтылуда. Ол үшін, Нілдің суы көтерілген маусымда, күніне 4000 блок тасылуы керек. 60 миллион тонна тастың тасымалдануы үшін 1000 қайық қажет. Қолмен тегістеліп, жылтыратылған 460 000 таспен қапталған. Бұлар ұқыпты орналастырылғаны соншалық, тіпті араларына қағаз да симайды екен. Пирамидаларға біреулер әуе жолдары үшін бір белгі деп, біреулер геологиялық тербелістермен резонансқа кіре алатын бір энергия орталығы деп, ал ендігі біреулер тарихқа бағыт беретін бір архив деп сенеді. 1953 жылы араб ғалымдары осы пирамида маңынан 17 метр тереңдікте, мүлде бекітіліп тасталған үлкен зал тапты. Залдан қару-жарақ, асыл бұйымдар және ұзындығы 35 метр желкенді қайық шықты. Ежелгі мысырлықтар тұрғызған пирамидалардың ішіндегі ең үлкені болып табылатын Хеопс пирамидасы адам еңбегінің ғажайып туындысы саналады. Бүгінге дейін және технология дамыған қазіргі заманда да дәл осындай теңдессіз құрылысты адамдар әлі өз қолымен сала алған жоқ. Мысалы, 1989 жылы Париж қаласындағы Лувр мұражайының жанына салынған сәулетші Пэйдің шыны пирамидасының биіктігі 22 метрден аспайды. 1972 жылы АҚШ-тың Сан-Франсиско қаласында пирамидаға еліктеп салынған халықаралық штаб-пәтердің алып құрылысы бар. 48 қабаттан тұратын ғимараттың биіктігі 260 метр болғанмен, көлемі Хеопс пирамидасының жартысына жетпейді. Сондықтан да, Хеопс пирамидасы - адамзат тарихындағы 7 кереметтің бірі. Грек тарихшылары 7 кереметке: Олимпиядадағы Зевстің статуясын, Галикарнастағы мавзолейді, Ирактағы Семирамиданың аспалы бағын, Родос аралындағы 32 метрлік Гелиос алып мүсінін, Александрия маягын, Эфестегі Артемида ғибадатханасын жатқызады. Бірақ, осылардан бүгінге дейін аман жеткені осы Хеопс пирамидасы ғана. Аңыздарға қарамастан оны салғызған иесі мен қалай тұрғызылғаны жөніндегі деректердің анықталғаны рас. Енді сол тылсым қызықтарға кезек берейік.Таңғаларлық деректернге Мысырдың Гиза жазығында тұрған Хеопс пирамидасын «Ұлы пирамида» деп те атайды. Себебі, 4 мың жылдан аман жеткен жалғыз жәдігер - биіктігі 147 метрге жететін әлемдегі ең алып ғимарат. Әрі өте дәл құрастырылған, ең ірі тастан жасалынған бірден-бір құрылыс. Хеопс пирамидасының жалпы салмағы 5 млн. тоннаға жетеді. Бүкіл құрылысты салуға 2 млн. куб тасблок жұмсалған. Пирамиданың ірге көлемі 5,15 гектар жерді алып жатыр. Оған 200 теннис алаңын, Римдегі Әулие Петрдің екі шіркеуін орналастыруға болар еді. Кезінде Наполеон Гизадағы басты үш пирамиданың тас блоктарымен Францияның барлық шекарасын 3 метр биік, 30 см қалың қорғанмен қоршауға жетеді деген қызық есеп шығарған екен. Осындай ақылға сия бермейтін алып дүниені IV әулеттің екінші басқарушысы перғауын Хуфу б.э.д 2551–2528 жылдары Ніл өзенінің батыс жағалауына өзінің болашақ моласы етіп салғызған. Пирамидадан бүгінге жетпей жоғалғаны - құрылыстың ұшар басынан көз шағылыстырып тұратын үшбұрышты сом алтын, пирамиданың сыртын түгелдей қаптап, алыстан аппақ қардай етіп көрсететін әктас тақталар.Пирамидалар салынуы ең әуелі пирамидалардың өте дәлдікпен салынғаны таңғалдырады. Соншама көп тастардың қандай жолмен өңделіп, қалай жеткізіліп, қалайша қаланғаны да жұмбақ. Геометриялық орналасуы да ғажап: оның төрт жағы дүниенің төрт бұрышына бағытталған, бар-жоғы 8 минуттық ауытқу байқалады. (20 см). Ал, Хеопске көрші 143,5 метрлік биік Хафр пирамидасы, келесі 65 метрлік Менкаур пирамидасы үшеуі биіктен қарағанда, батысқа қарай дәл өлшеммен шұбырта бағытталып салынған (2-сурет). Хеопс пен Менкаур пирамидаларына қатарласа қаз-қатар үш-үш кіші пирамидалар орналасқан. Ол перғауындардың әйелдері мен апа-қарындастарына арналған молалар болған. Олардың да өзара өлшем ұқсастықтары егіз тамшыдай. Хафрдың тұсына таман салынған адам басты, арыстан денелі 20 метрлік әйгілі алып Сфинкс тұтас жартастан қашалып жасалынған. Қарапайым құрал-саймандармен мұншама сұсты дүниелерді қалай салғаны туралы дәлелді болжамдар ғана айтылады. Әйтпесе, сырлы жұмбақтар сол алып тастармен бірге қаланып, уақыт қойнауына мәңгі жұтылып кеткенге ұқсайды. Пирамидаларды салмас бұрын оның тұратын орны тегістелген. Мінсіз тегістеу үшін құрылыс алаңына су жіберілген. Құрылыс алаңы дымқылданып, жібіген соң торкөз жыралар қазылған. Жыралардың тереңдігі бірдей болу үшін арнайы таяқтармен өлшеп теңестіріп отырған. Су тартылған кезде жыраларда шамалы су қалдырылған. Осылайша судың көмегімен жібітілген тасты қыртыстарды түгел тегістеген. Әрі жырадағы қалдырылған судың деңгейін бір тегіс өлшем үшін құрал ретінде қолданған. Осылайша тегістелгендіктен пирамида бір сызат түсіп жарылмай, сәл қисайып ауытқымастан мызғымай тұр. Хеопс пирамидасын салуға пайдаланылатын тастар Гизадан оңтүстікке қарай 300 метр қашықтықта болған. Жұмысшылар жартастарды бөліп алу үшін оның жарықтарына ағаш қазықтар қағып, су құйған. Ісінген қазықтар жартастарды оңай бөліп жіберетін. Бөлінген тасблоктарды құлату үшін ағаш иінтіректер мен берік арқандар пайдаланылған. Алып тасблоктар аунап түскен кезде, жылжытып әкету үшін астына тізілген жұмыр ағаштар қойылған. Тасты өндіруге 1200 жұмысшы қатысқан. Тастар Ніл өзені және арна арқылы құрылыс алаңына жеткізіліп отырған. Бұл тастар жағада өңдеуден өткізіліп ағаш шаналарға тиелетін. Пирамиданың биіктеуіне сәйкестіре отырып, балшық кірпіштерден көлбеу саты-жолдар жасалған. Оған жұмыр ағаштар төселіп, тас тиелген шаналардың әрбірін екі қатар тұрған 24 жұмысшы арқанмен тартып биікке шығарған. Қалайтын алаңға жеткізген соң ағаш иінтірек, арқан, төселген жұмыр ағаштар арқылы керек жерге тасты орналастыратын. Мұндай құрылысқа бір кезекте 20 мыңдай адам жұмылдырылған. Пирамиданы салуға Хеопстың ұлы Хафр өзі басшылық етті, ал сәулетшілер, ерекше талантты өнертапқыштар таңдалып отырған. == Пирамида құпиялары == Хеопста басқа пирамидаларға қарағанда ішкі ауа жолдары мен камералар өте көп. Олардың бәрі фотокамера-роботтар арқылы зерттелсе де, жұмбақ нәрселер әлі де жетерлік. Пирамиданың дәл ортасына патша камерасы орналастырылған. Оның ұзындығы - 10,6 м, ені - 5,3 м, биіктігі - 5,9 м. Оның үстінде және 5 шағын камера бар. Олар қабір камерасын басып тұрған салмақты жеңілдетеді және оны бұзылудан қорғайды. Камералардың аралығындағы гранит тақталарға Хуфудың өз аты және шеберлердің аты ойылып жазылған. Хуфудың мәйітіне арналған тас саркофагін камерадан шығарып әкету мүмкін емес, оның көлемі камераға кіретін есіктен үлкен. Бұл оның алдын ала орналастырылғанын көрсетеді (6-сурет). Патша камерасына ауа ағыны солтүстіктен және Орион жұлдызы бағытынан келіп кіреді. Бұл фараонның жаны жұлдызға көтерілсін деген тілектен туған. Фараонның мәйіті 43,3 метрлік кемемен молаға әкелінген. Пирамиданың іргесіндегі ғибадатханада жерлеу рәсімі жасалған соң, мәйіт жерасты жолымен патша камерасына жеткізілген. Оған кірген жұмысшылар мен абыздар жерасты жолына қарай түскен соң, қайтарда шығар жерді гранит тақталармен білінбейтіндей етіп бекітіп кететін. Ал, патша камерамен жалғасып жатқан «Үлкен галерея» деп аталатын ұзындығы 46,7 м, ені 2,1 м ұзын дәлізді қарақшылардан қорғау үшін үш гранит тақтамен бөгеп қойған. Оған солтүстік жақтан келіп кіретін есік әктасты қаптауыштың астында құпия жасырылған. Патша камерасынан төменіректе ханшайым камерасы да болған. Оған да 2 ауа жолы және жер астына түскен соң екіге айырылатын бөлек дәліз жасалған. Бірақ, оған ханшайымның мәйіті қойылмаған, Фараонның мүсіні сақталған. Бұл да - шешуі жоқ жұмбақтардың бірі. Қазір бұл пирамидалар қалашығы саяхатшылардың сүйікті мекеніне айналып отыр. Түнге қарай онда сиқырлы музыкалар ойналып, төрт жағынан көз тартарлық лазер сәулесі түсіріліп тұрады. Пирамидада әлі де қазба мен қалпына келтіру жұмыстары бір толастамайды. ==Сілтемелер== [[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]],9 том [[Санат:Мысыр ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Пирамидалар]] [[Санат:Әлемнің жеті кереметі]] {{Сыртқы сілтемелер}} {{wikify}} 90emcn6i4hbsn387bo28j6fv40cj7w8 0 40566 3692012 3691868 2026-11-05T13:53:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683484 wikitext text/x-wiki {{Философ |есімі = Цицерон |шынайы есімі = |сурет = Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg |ені = |сурет атауы = б.з. I ғасырындағы Цицеронның бюсті. <br/>[[Капитолий мұражайы]], Рим |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 03.01.-106 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 07.12.-43 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Шығармалардың тілі = |Мектеп = |Бағыты = |Кезең = |Қызығушылығы = |Пікірі = |Ізашарлары = |Мұрагерлері = |Сыйақылары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |сайт = |уикикітап = |уикидәйек = }} '''Цицерон Марк Туллий''' (б.з.б. 3.1.106, Арпинум — 7.12.43, Кайета маңы) — Ежелгі Римнің саяси қайраткері, шешен, жазушы. Ақсүйектер әулетінен. Б.з.б. 63 ж. консул болған кезінде беделі қатты өсті (Катилинаның қастандығын ашты, сенатта басшы рөл атқарды). 1-триумвират (үштік одақ) құрылғаннан кейін ықпалы төмендеп, б.з.б. 58 — 57 ж. қуғынға түсті. Б.з.б. 56 — 50 ж. Гней Помпей мен Юлий Цезарьды жақтады. Олар араздасқаннан кейін (б.з.б. 49) азамат соғысы кезінде екеуін татуластырмақ болды. Цезарь жеңгеннен кейін (б.з.б. 47) саясаттан қол үзіп, ол өлтірілгеннен кейін ғана саясатқа қайта араласты. Оның Марк Антонийге қарсы 14 сөзі — “'''филиппик'''” осы кезеңге жатады. 2-триумвиратқа қарсы күресте сенат жеңілген кезде, Антоний мен Октавиан Августың қолынан қаза тапты. Цицеронның саяси идеалы — “'''аралас'''” мемлекеттік құрылыс ([[монархия]], [[аристократия]] және [[демократия]] элементтері бар б.з.б. 3 — 2 ғасырлардағы Рим республикасы үлгісіндегі мемлекет) болды. Цицерон өзін грек философиялық теориясы мен Рим саяси (шешендік) теориясын ????адамы”, “татуластырушы”, “тәртіп сақтаушы және қамқоршы” адамның үлгісі деп есептеді. Философиялық идеалы — теориялық [[скептицизм]]ді практикалық [[стоицизм]]мен біріктіру, шешендік идеалы — “'''молшылық'''”, тыңдаушыны қызықтыра да, сендіре де, еліктіре де алатын барлық құралдарды меңгерген. Цицерон шығармаларынан (үзінділерді есептемегенде) сотта сөйлеген 58 сөзі, шешендік өнер, саясат, практик. философия, теор. философия жөнінде 19 трактаты, аса маңызды психол. құжат, латын ауызекі тілінің ескерткіші және Римдегі азамат соғысы дәуірі туралы деректеме болып табылатын 800-ден астам хаты сақталған. Ц-ды шіркеу қайраткерлері Лактанция, Амвросий Медиоланский, Августин, [[қайта өркендеу дәуірі]]нің жазушылары Петрарка мен Боккаччо, француз ағартушылары [[Дидро]], [[Вольтер]], [[Монтескье]], [[Жан-Жак Руссо|Ж.Ж. Руссо]], т.б. үлгі тұтқан. == Цицеронның саясаттағы сәтсіздігі == Б.з.б. 51-50 жылдары Киликия мен Кіші Азияда [[проконсул]] қызметін атқарған кезде, бірнеше таулық тайпаларды жеңгеннен кейін Цицеронның беделі әскердің арасында айтарлықтай өсті. Солдаттар оны [[император]] деп жариялады. Ол б.з.б. 50 жылдың аяғында Римге келген соң Цезарь мен Помпейдің арасындағы текетіресте Помпей жағына шықты. Бірақ б.з.б. 48 жылы Фарсель түбіндегі соғыста Помпей жеңіліс тауып, Египетке қашқаннан кейін Цицерон күрестен бас тартып, Цезарь билігіне мойынсұнуға мәжбүр болады. Ол енді бірыңғай шешендік өнермен айналысып, «Шешен» және «Брут» атты трактаттарын жазды. Ел билігі қолына тиген соң Цезарь абсолютизмге бой ұрды. Сенімі ақталмаған Цицерон [[шешендік өнер]]<nowiki/>ді тастап, [[философия]]<nowiki/>мен айналысуды ұйғарды. Цицеронның осы кезеңдегі сүреңсіз өмірін отбасындағы сәтсіздіктер – отыз жыл отасқан әйелі Теренциядан ажырасуы, жас әйелге үйленуінің сәтсіздігі және сүйікті қызы Тулияның кенеттен қайтыс болуы ауырлата түсті.<ref>Людинина О.Е. Античная литература. Пропедевтика.</ref> Ол енді жабырқаған жанына философиядан жұбаныш іздейді. Екі жылда өзінің ең үздік философиялық және риторикалық трактаттарын жазады. Оның әдеби еңбектермен түбегейлі және жемісті айналысуы сенаторлардың құпия қастандығынан Цезарьдың қаза табуына байланысты тоқтап қалады. Консул Марк Антоний сол кездегі жағдайды пайдаланып ел билігін өз қолына алғысы келді. Бірақ оған қарсылас ретінде Цезарьдың асырап алған ұлы 19 жасар Октавиан саясат аренасына шығады. Цезарьдың өлімінен кейін сенат партиясының басына келген Цицерон өзінің ақылы мен саясаттағы бай тәжірибесін қажет етеді деген үмітпен Октавиан жағына шығады. Б.з.б. 44 жылдың күзінде ол Антонийге қарсы ашық күреске шығып, оның қаталдығын, қанішерлігін, билік үшін ештеңеден тайынбайтындығын суреттеп 14 сөз жазып, халықты Антонийге қарсы күресуге үгіттейді. Осы сөздері Рим мемлекетінің көрнекті құжаттары ретінде тарихқа енді. Оқиға кенеттен басқаша бағыт алып, Октавиан Антониймен келісімге келді де, өзара одақ құрды. Антонийдің үзілді-кесілді талап етуімен Цицерон бірінші жасалған проскрипциялық тізімге енеді. Б.з.б. 43 жылдың 7 желтоқсан күні Антонийдің жалдамалы агенттері Цицеронды ұстап алып, өлтірді. Антоний Цицеронның кесілген басын Рим форумының шешендік трибунасына іліп қоюды бұйырды. Цицерон артында шешендік өнердің теориясы мен тарихы жайлы көптеген шығармалар, философиялық трактаттар, 800-ге жуық хат, сот процесі мен саясат аренасында айтылған 58 сөз қалдырды. Арасында грек тілінде жазылған 1000-ға жуық хаты сақталмаған. Цезарь, Помпей, Антоний және басқа да мемлекет қайраткерлерінің оған жазған 90 хаты сақталған.<ref>Античная литература. Под ред. проф. А.А.Тахо-Годи. Москва, 1973</ref> Б.з.б. 68 жыл мен 43 жылдың шілдесіне дейінгі уақыттар қамтылған хаттары мен еңбектері 37 кітап болып басылған. Өкінішке орай, Цицеронның консулдық қызмет атқарған кездегі хаттары кейінгі ұрпаққа жеткен жоқ. Шешеннің хаттарын өзі еркіндік алып берген хатшысы Тирон мен досы Тит Помпоний Аттик автор өлгеннен кейін жарыққа шығарды. Цицеронның эпистолярлық мұрасы көлемі бойынша да, мағынасы бойынша да әртүрлі болып келеді. Мысалы, бір хаттарында достарына сапардан аман-сау оралғандығын немесе белгілі бір мәселе бойынша қысқаша ақыл-кеңес берген болса, екінші бір хаттарында провинцияларда қандай маңызды істерді атқарғандығын немесе тарихты қалай жазу керектігін үйрететін трактатқа айналып кетеді. Цицеронның эпистолярлық мұрасының тарихи құндылығы автордың сол дәуірде тікелей қатысуымен өткен жағдайлар мен тарихи оқиғаларды нақты суреттеуінде болып табылады. Философиялық, саяси және риторикалық болып бөлінетін Цицеронның ғылыми еңбектері де тарихи оқиғалармен байланыстылығымен құнды. Шешен ғылыми еңбектерінде бұл үш жанрдың шекарасын бөліп жазбаған. Себебі философия, саясат және риторика бір-бірімен тығыз байланысты деп есептеген. Сондықтан да Рим азаматы философиялық біліммен сусындау арқылы шешендік өнерді меңгергенде тек қана мемлекет мүддесі үшін қызмет ету керек екендігін атап көрсетті. Цицерон өз заманындағы ең білімді адамдардың бірі болғанымен, өзіндік жол салған ойшыл емес еді. Оны өзі де аңғарып, өзінің трактаттарын менің стиліммен өрнектелген компиляциялар деп есептеді. Цицеронның философиялық және риторикалық шығармалары көбіне диалог түрінде жазылды. [[Шешендік өнер]] туралы теориялық еңбектерінде Цицерон өзінің мемлекеттік және қоғамдық қызмет атқарғандағы принциптері мен әдістерін негізге алды. «Шешендік туралы» деген үш кітаптық еңбегін сенат партиясының өкілдері, білікті шешендер Лициний Красс пен Марк Антоний арасындағы диалог түрінде жазды. Өзінің көзқарасын Красстың сөздері арқылы баяндады. Красс шешендік өнердің шебері өмірдің барлық саласынан хабардар білімді адам болуы керек деп есептесе, Цицерон да шешенді аласапыран заманда мемлекетті құтқарып қалатын, сұңғыла саясаткер, жан-жақты, білімді адам болуы тиіс деген. Өзінің досы Брутқа арнап жазған «Брут» атты [[Трактат|трактатта]] алдымен грек, кейін Римнің атақты шешендерімен бірге әлі танылып үлгермеген, барлығы 200-ден аса шешендердің аттарын атап, еңбектерін талдаған.<ref>Тоқшылықова Г.Б. Антика әдебиетінің тарихы. Алматы, 2011.</ref> == Дереккөздер == <references/> Шығ.: Речи, пер. В. Горенштейна, т.1 — 2, М., 1962; Избр. соч., М., 1975. Әдеб.: Утченко С.Л., Цицерон и его время, М., 1972. <references>http://www.home-edu.ru/user/uatml/00001838/Gotovie/ciceron/ciceron.htm{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</references> {{wikify}} [[Санат:Латын философтары]] [[Санат:Цицерон]] [[Санат:Шешендер]] [[Санат:Латын ақындары]] 7meier8wguvatg50q7r501otnrs0odp 0 43952 3692290 3342656 2026-11-05T21:59:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692290 wikitext text/x-wiki '''Циолковский Константин Эдуардович''' (5(17).9.1857, [[Ресей]], [[Рязань]] губерниясы, Ижевское ауылы — 19.9.1935, [[Калуга]] қаласы) — осы заманғы [[ғарыштану]] мен [[ракета]]лық техниканың негізін қалаған ғалым. Жас кезінде ауыр науқастанып, есту қабілетінен мүлдем айрылған. * [[1880 жыл]]дан Боровскідегі уездік училищеде [[математика]] және [[физика]] пәндерінен сабақ берді. * [[1885 жыл]]дан басқармалы тұтас металл [[дирижабль]]ді, металл қаңқалы (каркасты) ұшақ-монопланды жобалаумен әрі олардың теор. мәселелерімен айналысты. * [[1897 жыл]]ы [[Ресей]]де тұңғыш рет [[аэродинамика]]лық құбырды жасап, қарапайым модельдерді сынаудан өткізді. Бірақ Циолковскийдің техникалық идеялары патшалық Ресейде жүзеге аспады. Қазан төңкерісінен кейін Циолковскийдің еңбектері кеңес өкіметі тарапынан жан-жақты қолдау тапты. Циолковскийдің негізгі ғылыми еңбектері реактивті қозғалысқа, [[ғарыштану]]ды және ракета жасауды дамытудың ең тиімді жолдарын анықтауға, көп сатылы ракета түрін жасауға, ракеталық отын түрлеріне, [[сұйық отын]]ды [[ракеталық қозғалтқыш]] мәселесіне, планетааралық қатынастың даму болашағына арналған. * [[1924 жыл]]ы Циолковскийге [[Николай Егорович Жуковский|Н.Е. Жуковский]] атынд. Әуе флоты академиясының құрметті профессор атағы берілді. КСРО ҒА планетааралық қатынас саласындағы үздік еңбектері үшін берілетін [[Константин Эдуардович Циолковский|К.Э. Циолковский]] атынд. Алтын медалін белгіледі. Айдың көрінбейтін жағындағы кратердің бірі Циолковский есімімен аталады.<ref>"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сілтемелер == === Жинақталған жұмыстар === * [https://www.tsiolkovsky.org/kk/%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%d0%b4%d1%96%d2%a3-%d2%9b%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d2%9b-%d1%82%d1%96%d0%bb%d1%96%d0%bd%d0%b4%d0%b5%d0%b3%d1%96-%d2%93%d0%b0%d1%80%d1%8b/ Константин Эдуардович Циолковскийдің қазақ тіліндегі шығармалар жинағы] * [https://www.tsiolkovsky.org/ru/nauchnoe-nasledie/ Константин Эдуардович Циолковский. Наиболее полное собрание статей и книг.] === Еңбектері === * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/wp-content/uploads/2021/10/181-tsiolkovsky-zvezdoplavatelyam-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya.pdf “Звездоплавателям”. 1930 г.] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/wp-content/uploads/2021/10/181-tsiolkovsky-zvezdoplavatelyam-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya.pdf “Исследование мировых пространств реактивными приборами. 1926 г.”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/wp-content/uploads/2021/09/200-tsiolkovsky-reaktivnyj-aeroplan-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya.pdf “Реактивный аэроплан”. 1930 г.] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/wp-content/uploads/2021/10/187-tsiolkovsky-kosmicheskie-raketnye-poezda-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya.pdf “Космические ракетные поезда”. 1929 г.] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/na-lune-konstantin-tsiolkovskij-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya-1955-goda/ “На Луне”. Фантастическая повесть] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/kosmicheskaya-filosofiya/ “Космическая философия”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/volya-vselennoj/ “Воля Вселенной”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/monizm-vselennoj/ “Монизм Вселенной”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/neizvestnye-razumnye-sily/ “Неизвестные разумные силы”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/est-li-bog-2/ “Есть ли бог?”] * Циолковский К. Э. [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/est-li-duhi/ “Есть ли духи?”] === Константин Циолковский туралы естеліктер === * [https://www.tsiolkovsky.org/kk/%d0%ba%d0%be%d1%81%d0%bc%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b8%d0%bb%d0%be%d1%81%d0%be%d1%84%d0%b8%d1%8f/%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d0%be%d0%bd%d1%8b%d2%a3-%d3%a9%d0%bc%d1%96%d1%80%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%bd-%d1%82%d0%b5%d1%85%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Перельман Я. И. «Циолковский. Оның өмірі мен техникалық идеялары» (Қазақ тілі)] * [https://www.tsiolkovsky.org/wp-content/uploads/2024/03/151-tsiolkovsky-the-theory-of-cosmic-eras-russian.pdf Чижевский А. Л. Интервью с К. Э. Циолковским. “Теория космических эр” ] * [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/tsiolkovskij-zhizn-i-tehnicheskie-idei-fotokopiya-bukinisticheskogo-izdaniya/ Перельман Я. И. “Циолковский. Жизнь и технические идеи”] * [https://www.tsiolkovsky.org/ru/kosmicheskaya-filosofiya/tsiolkovskij-zhizn-zamechatelnyh-lyudej-m-s-arlazorov/ Арлазоров М. С. “Циолковский. Жизнь замечательных людей. Серия биографий.”] === Басқа === * [https://www.gmik.ru Государственный музей истории космонавтики имени К. Э. Циолковского] * [https://www.ruac.ru/ Сайт Российской академии космонавтики имени К. Э. Циолковского] * [https://www.ras.ru/ktsiolkovskyarchive/about.aspx Личный архив Константина Эдуардовича Циолковского] на сайте Российской академии наук (РАН) * [https://isaran.ru/isaran/isaran.php?page=fond&guid=3BAF5E57-9A67-13DD-7FA5-B5F68BD7A171&ida=1&sid=tfcn1g72oc86bols34qbd18gb5 Фонд трудов Константина Циолковского] на сайте Архива Российской академии наук (Архива РАН) * [https://web.archive.org/web/20230928222803/http://www.prometeus.nsc.ru/biblio/cards/cosmos.ssi Библиография] [[Санат:1857 жылы туғандар]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО ғалымдары]] {{stub}} bakfhukzcb7wmbhgpfnp33g0a3nuzd6 0 48969 3692297 3546153 2026-11-05T22:37:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692297 wikitext text/x-wiki {{Корей тіліндегі мәтін}} {{Жазу жүйесі |name = Хангыль (чосонгыль, корёгыль) |түрі = буындық |тілдері = [[корей тілі|корейше]] |қай жерде пайда болды = |шекара = [[Корея түбегі]] |қашан пайда болды = |кезең = [[1446]] жылдан бастап |жазу бағыты = солдан оңға |белгілердің саны = 51 |статусы = |шығарушы = Ұлы Седжонның басқауымен, ғалымдар тобы |құжат = |шығу тегі = [[брахми]] :[[гупта]] ::[[сиддхаматрика]] :::[[Тибет жазуы|тибетское]] ::::Моңғол тіктөртбұрышты жазу|Пагба-лама жазуы |жетілді = |туыстастары = |юникод = U+AC00…U+D7A3 (буындар), U+1100…U+11FF (әріптер) |ISO = |мысал = Giyeok base.svg |ені = |атауы = Корей әліпбиінің алғашқы әрпі ([[киёк]]) }} {{корейше есім|суреті=[[Сурет:Hangeul.png|200px]]|хангыль=한글|rr=Han(-)geul|Маккьюна — Райшауэр романизациялануы=Han'gŭl}} '''Корей жазуы''' — [[корейлер]] қолданатын әріпті буын жазуы. Корей жазуы [[Қытай]] иероглифтерінен шыққан. Қытай иероглифтерін корей сөздерін таңбалауға қолдану [[6 ғасыр|6]]–[[8 ғасыр]]ларда басталды. Корей жазуының жүйеге түскен бастапқы нұсқасы [[1443 жыл]]ы жасалып, [[1446 жыл]]ы ресми түрде қабылданды. Қазіргі Корей жазуында 24 [[графема]] бар, оның 10-ы дауысты, 14-і дауыссыз дыбыстарды таңбалауға арналған. Әрбір графема дыбыс жазуындағыдай тұтас сөзді емес, дербес буындарды жазуға қолданылады. Әр буынның өз [[лигатура]]сы бар. Бұл жазуды кейде «лигатуралы буын жазуы» деп те атайды. Мұнда бір сөзді жазу үшін оның құрамындағы буындарды таңбалайтын лигатуралардың басын біріктіру керек. Бұрын Корей жазуы жоғарыдан төмен, оңнан солға қарай жазылса, қазір горизонталь бағытта солдан оңға қарай Еуропа дәстүрімен жазылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дауыстылар (Һольсори; Моүм 홀소리;모음(母音)) == [[Сурет:Korean vowels.jpg|250 px|thumb]] {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | ㅏ || Аa || A (아) || {{IPA|/a/}} || 아 ! |- | ㅑ || Яя, Йа йа || Я, Йа (야) || {{IPA|/ja/}} ||아!, 아야! |- | ㅓ || ɔ ɔ || Ó (어) || {{IPA|/ʌ/}}, {{IPA|/ɘ/}}, {{IPA|/ɔ/}} || 어, 아어 (雅語) |- | ㅕ || Йɔ йɔ || Йо́ (여) || {{IPA|/jʌ/}}, {{IPA|/jɘ/}}, {{IPA|/jɔ/}} || 여아 (女兒), 여야 (與野) |- | ㅗ || Оо || О (오) || {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}} || |- | ㅛ || Ё ё, Йо йо || Ё, Йо (요) || {{IPA|/jo/}} || |- | ㅜ || Уу || У (우) || {{IPA|/u/}}, {{IPA|/w/}} || 아우, 여우, 우어, 우우 |- | ㅠ || Ю ю, Йу йу || Ю ю, Йу йу (유) || {{IPA|/ju/}} || 우유 (牛乳) |- | ㅡ || Ыы || Ы (으) || {{IPA|/ɯ/}} || |- | ㅣ || Ии || И (이) || {{IPA|/i}}, {{IPA|/ɪ/}}, {{IPA|/ɪj/}} || 아이, 어이, 오이 |} === Дифтонгтар === {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | ㅐ || Ә ә || Ә (애) || {{IPA|/ɛ/}}, {{IPA|/æ/}} || |- | ㅒ|| Йә йә || Йә (얘) || {{IPA|/jɛ/}}, {{IPA|/jæ/}} || |- | ㅔ || Э э || Э (에) || {{IPA|/e/}} || |- | ㅖ || Йe йe || Йe (예) || {{IPA|/je/}} || |- | ㅘ || Уa уa || Уa (와) || {{IPA|/wa/}} || |- | ㅙ || Уә уә || Уә (왜) || {{IPA|/wɛ/}}, {{IPA|/wæ/}} || |- | ㅚ || Уэ уэ || Үэ (외) || {{IPA|/ø/}} || |- | ㅝ || Уɔ уɔ || Уо́ (워) || {{IPA|/wʌ/}}, {{IPA|/wɔ/}} || |- | ㅞ || Уе уе || Уе (웨) || {{IPA|/wе/}} || |- | ㅟ || Уи уи || Уи (위) || {{IPA|/ɥi/}} || |- | ㅢ || Ыи ыи || И (의) || {{IPA|/ɰi/}} || |} === Мұрын жолды дауыстылар === {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | 앙 || аң || аң (앙) || {{IPA|/ɛ̃/}}, {{IPA|/æŋ/}} || |- | 양 || яң || яң (양) || {{IPA|/jɛ̃/}}, {{IPA|/jæŋ/}} || |- | 엉 || ɔң || ɔң (엉) || {{IPA|/ɑ̃/}} || |- | 영 || йɔң || йɔң (영) || {{IPA|/jɑ̃/}} || |- | 옹 || оң || оң (옹) || {{IPA|/ɔ̃/}} || |- | 용 || ёң йоң || ёң/йоң (용) || {{IPA|/jɔ̃/}} || |- | 웅 || уң || уң (웅) || {{IPA|/uŋ/}} || |- | 융 || юң йуң || юң/йуң (융) || {{IPA|/juŋ/}} || |- | 응 || Ың ың || Ың (응) || {{IPA|/ɰ̃/}} || |- | 잉 || Иң иң || Иң (잉) || {{IPA|/iŋ/}} || |} {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | 앵 || әң || әң (앵) || {{IPA|//}}, {{IPA|//}} || |- | 얭|| йәң || йәң (얭) || {{IPA|//}}, {{IPA|//}} || |- | 엥 || эң || эң (엥) || {{IPA|/eŋ/}} || |- | 옝 || йeң || йeң (옝) || {{IPA|/jeŋ/}} || |- | 왕 || уаң || уаң (왕) || {{IPA|/wɛ̃/}}, {{IPA|/wæŋ/}} || |- | 왱 || уәң || уәң (왱) || {{IPA|//}}, {{IPA|//}} || |- | 욍 || уең || уең (욍) || {{IPA|//}} || |- | 웡 || уɔң || уɔң (웡) || {{IPA|/wɑ̃/}} || |- | 웽 || уэң || уэң (웽) || {{IPA|/wеŋ/}} || |- | 윙 || уиң || уиң (윙) || {{IPA|/ɥiŋ/}} || |- |} == Дауыссыз дыбыстар (Даьсори; Джaүм / Дзaүм 닿소리;자음 (子音)) == {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | ㄱ || Кк, Гг || Кийок (기역);<br /> Киык (기윽) || {{IPA|/g/}} || 가다, 거기, 고기 |- | ㄴ || Нн || Ниын (니은) || {{IPA|/n/}} || 누구, 누나 |- | ㄷ || Тт, Дд || Тигыт (디귿);<br /> Тиыт (디읃) || {{IPA|/d/}} || 다그다, 다니다 |- | ㄹ || Рр, Лл || Риыль (리을) || {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}} || |- | ㅁ || Мм || Миым (미음) || {{IPA|/m/}} || |- | ㅂ || Пп, Бб || Пиып (비읍) || {{IPA|/b/}} || |- | ㅅ || Шш, Сс || Сиот (시옷);<br /> Сиыт (시읏) || {{IPA|/ʃ/}}, {{IPA|/s/}} || |- | ㅈ || Дж дж; Дз дз || Джиыт (지읒) || {{IPA|/dʒ/}}, {{IPA|/d͡z/}} || |- | ㅊ || Чһ чһ || Чһиыт (치읓) || {{IPA|/tʃ/}}, {{IPA|/t͡s/}} || |- | ㅋ || Кһ кһ || Кһиык (키읔) || {{IPA|/kʰ/}} || |- | ㅌ || Тһ тһ || Тһиыт (티읕) || {{IPA|/tʰ/}} || |- | ㅍ || Пһ пһ || Пһиып (피읖) || {{IPA|/pʰ/}} || |- | ㅎ || Һһ || Һиыт (히읗) || {{IPA|/h/}} || |- | ㅇ || -- / Ңң || Иың (이응) || {{IPA|/ʔ/}}, {{IPA|/ŋ/}} || |} === Қосарланған дауыссыз дыбыстар === {| class="standard" |- ! Әріп || Қазақша кирил<br /> транскрипциясы || Атауы || IPA<br />транскрипциясы || Үлгі |- | ㄲ || Кк кк || Ссаңгийок (쌍기역) || {{IPA|/k/}} || 까다, 끄다 |- | ㄸ || Тт тт || Ссаңдигыт (쌍디귿) || {{IPA|/t/}} || 뜨다, 따라서 |- | ㅃ || Пп пп || Ссаңбиып (쌍비읍) || {{IPA|/p/}} || 뽀뽀, 삐삐, 뼈 |- | ㅆ || Сс сс || Ссаңсиыт (쌍시옷) || {{IPA|/s/}} || 싸다, 쌔다, 쏘가리, 쑤다, 쓰다, 씨 |- | ㅉ || Ц ц || Ссаңчиыт (쌍지읒) || {{IPA|/tɕ/}}, {{IPA|/ʈʂ/}} || 짜다, 쩌쩌, 쪼다, 쭈그러지다, 찌개 |} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.indiana.edu/~koreanrs/hangul.html Корей жазуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421122056/http://www.indiana.edu/~koreanrs/hangul.html |date=2012-04-21 }} (анг.)/ (кор.) * [https://web.archive.org/web/20120528133100/http://kaznu.kz/kz/3655/page/Departments/Faculty_of_Oriental_Studies_/Faculty%e2%80%99s_Life_/news_(archive)THE_TEXTBOOK_OF_THE_KOREAN_LANGUAGE_FOR_THE_KAZAKHSTAN_CITIZENS_IS_CREATED Қазақстандықтарға арналған корей тілінен оқулық шықты] [[Санат:Корей тілі]] [[Санат:Корей жазуы]] g79ze2jltlzcx3lzw0k93rhheivapw0 0 49089 3692299 3649899 2026-11-05T22:51:14Z Casserium 68287 3692299 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Тамара Босымбекқызы Дүйсенова | Суреті = Tamara Duisenova (2024-06-26, cropped).jpg | Атауы = Дүйсенова, 2024 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 14 ақпан | Басқаруын аяқтады = 25 қыркүйек 2025 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізбасары = Президент кеңесшісі ретінде [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] | Басқара бастады_2 = 5 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 7 сәуір 2022 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] | Ізбасары_2 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 8 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 ақпан 2025 | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] | Ізбасары_3 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] | Ту_5 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_5 = 2 қыркүйек 2023 | Премьер_5 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] | Ізбасары_5 = [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] | Басқара бастады_6 = 25 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_6 = 9 ақпан 2018 | Премьер_6 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі ретінде өзі | Ізбасары_6 = [[Мәдина Ерасылқызы Әбілқасымова|Мәдина Әбілқасымова]] | Басқара бастады_7 = 10 маусым 2013 | Басқаруын аяқтады_7 = 6 тамыз 2014 | Премьер_7 = [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]<br> [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = [[Серік Сақболдаұлы Әбденов|Серік Әбденов]] | Ізбасары_7 = Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі ретінде өзі | Титулы_8 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] | Ту_8 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Ту2_8 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_8 = 6 тамыз 2014 | Басқаруын аяқтады_8 = 25 қаңтар 2017 | Премьер_8 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] <br> [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_8 = лауазым пайда болды;<br>Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі ретінде өзі;<br>Денсаулық сақтау министрі ретінде [[Салидат Зекенқызы Қайырбекова|Салидат Қайырбекова]] | Ізбасары_8 = лауазым жойылды;<br>Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі ретінде өзі;<br>Денсаулық сақтау министрі ретінде [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]] | Титулы_9 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]]нің орынбасары | Ту_9 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Ту2_9 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_9 = ақпан 2013 | Басқаруын аяқтады_9 = маусым 2013 | Премьер_9 = [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | тақырыпша1_9 = Министр | мәтін1_9 = [[Серік Сақболдаұлы Әбденов|Серік Әбденов]] | Басқара бастады_10 = 16 қыркүйек 2002 | Басқаруын аяқтады_10 = қыркүйек 2006 | Премьер_10 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br> [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | тақырыпша1_10 = Министр | мәтін1_10 = [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]] | Туған күні = 11.1.1965 | Туған жері = [[Қазығұрт|Ленинское]], {{туғанжері|Сарыағаш ауданы|Сарыағаш ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Ташкент мемлекеттік экономикалық университеті|Ташкент халық шаруашылығы институты]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Экономика ғылымдарының кандидаты]] | Сайты = | Commons = Tamara Duisenova | Атағы = Азаматтық қорғаныс аға сержанты-медбике | Марапаттары = {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Барыс ордені}} }} {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Парасат ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} }} }} '''Тамара Қасымқызы Дүйсенова''' (құжаты бойынша '''Босымбекқызы''',{{efn|[[#Өз өмірі|Өз өмірі]] бөлімін көріңіз}} [[11 қаңтар]] [[1965 жыл|1965]], [[Сарыағаш ауданы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, экономика ғылымдарының кандидаты, 2025 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясы Саяси менеджмент академиясының директоры. Дүйсенова бұрын [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің көмекшісі (2025), [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2023—2025), [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] (2013—2014, 2017—2018, 2022—2023) мен [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] (2014—2017) қызметтерінде болған.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == === Жастық шағы және білімі === Тамара Дүйсенова [[1965 жыл]]ғы [[11 қаңтар]]да,<ref name="inbusiness">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/dujsenova-tamara-bosymbekkyzy|title=Дүйсенова Тамара Босымбекқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-08}}</ref> [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]ның [[Сарыағаш ауданы]]ндағы Ленинское (Ленин) ауылында<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tamara-duisenova-premer-ministrdin-orynbasary-bolyp-tagaiyndaldy|title=Тамара Дүйсенова премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo|date=2023-06-08|accessdate=2023-09-08}}</ref> дүниеге келген. Дүйсенова 1987 жылы [[Ташкент мемлекеттік экономикалық университеті|Ташкент халық шаруашылығы институты]]нда инженер-экономист мамандығына білім алған.<ref name="inbusiness" /> === Саясатқа дейінгі мансабы === Дүйсенова еңбек жолын 1988 жылы Сарыағаш ауданының орта мектебінде информатика пәнінің мұғалімі ретінде бастаған. 1998–1992 жылдары аралығында [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы экономика және нормативтер ғылыми-зерттеу институтында экономист болып жұмыс істеген.<ref name="inbusiness" /> === Саяси мансабы === 1992 жылдан бір жыл бойы, 1993 жылға дейін [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш аудандық әкімдігі]]нде аға экономист болған. Бұдан кейін, 1994 жылға дейін, Дүйсенова Перизат-холдинг компаниясы бір бөлімінің жетекшісі еді.<ref name="inbusiness" /> 1994–1997 жылдары Сарыағаш ауданы әкімінің кеңесшісі, орынбасары және бірінші орынбасары қызметтерінде болған. Бұдан кейін [[Шымкент қалалық әкімдігі|Шымкент қаласы әкімінің бірінші орынбасары]] болып тағайындалды. Осы қызметін Дүйсенова 1999 жылы аяқтады. 1999 жылдан 2002 жылға дейін Тамара Дүйсенова [[Оңтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|Оңтүстік Қазақстан облысы әкімі]]нің орынбасары қызметінде болған. Бұл жұмысы аяқталғасын, 2006 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі]] болды. 2006 жылы ОҚО әкімінің орынбасары болып қайта тағайындалған Дүйсенова сол қызметте екі жыл бойы болды.<ref name="inbusiness" /> 2008 жылдары Дүйсенова ЕХӘҚ министрлігінің жауапты хатшысы болып тағайындалды. 2013 жылдың ақпанында ол сол қызметін аяқтап, ол алты-ақ ай бойы сол министрліктің вице-министрі болды.<ref name="zakonkz" /> 2013 жылдың 27 маусымында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]] жарлығымен ЕХӘҚ министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31410877|title=Т. Дуйсенова назначена Министром труда и социальной защиты РК|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2013-06-27|accessdate=2023-09-08}}</ref> 2014 жылдың 6 тамызында жаңа құрылған [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] лауазымына тағайындалған себебімен ЕХӘҚ министрлігі тоқтатылды.<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31587432|title=О назначении Дуйсеновой Т.Б. Министром здравоохранения и социального развития Республики Казахстан|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2014-08-06|accessdate=2023-09-08}}</ref> 2017 жылдың қаңтарында Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі қызметінен босатылды, министрлік ыдыратылды, Дүйсенова министрліктің тарихындағы жалғыз министрі болып қалды. 2017 жылдың 25 қаңтарында [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] қайта құрылды. Тамара Дүйсенова осы министрліктің басшысы ретінде қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/news/tamara-duisenova-naznachena-ministrom-truda-i-sotsialnoi-zashchiti-naseleniya-rk-13979-arc|title=Тамара Дүйсенова ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2017-01-25|accessdate=2023-09-08}}</ref> Ол өзінің министрлігін 2018 жылдың 9 ақпанына дейін басқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tamara-bosymbekkyzy-duisenova-kazakstan-respublikasynyn-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministri-kyzm|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Тамара Босымбекқызы Дүйсенова Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі қызметінен босатылды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2018-02-09|accessdate=2023-09-08}}</ref> Оның ізбасары болып [[Мәдина Ерасылқызы Әбілқасымова]] тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://old.syrboyi.kz/negizginews/17668-mdina-blasymova-ebek-ministr-bolyp-taayyndaldy.html|title=Мәдина Әбілқасымова Еңбек министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=Сыр бойы: [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыс]]тық гәзеті|date=2018-02-09|accessdate=2023-09-08}}</ref> 2018-2019 жылдары Тамара Дүйсенова [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясының хатшысы болды. 2019 жылдың наурызынан [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы саяси кеңесінің мүшесі және 2020 жылдың желтоқсанында партия атынан [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттығына үміткер болды.<ref name="zakonkz" /> 2019-2020 жылдары Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне қарайтын Еңбек ресурстарын дамыту орталығын басқарып, сол уақытта Президентке штаттан тыс кеңесші болды. 2020-2022 жылдары Президенттің көмекшісі бола жүріп, Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі қызметін қоса атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-duysenova-tamara-bosymbekkyzy-2413952 Дүйсенова Тамара Босымбекқызы]</ref> 2022 жылдың 11 сәуірінде Тамара Босымбекқызы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] қызметіне қайта тағайындалды.<ref name="informburo" /> Министр қызметін атқарып жатқан кезінде, 2023 жылдың 8 маусымында [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]тың орынбасары болып тағайындалып, [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]]тің ізбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tamara-duisenova-premer-ministrdin-orynbasary-bolyp-tagaiyndaldy|title=Тамара Дүйсенова премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo|date=2023-06-08|accessdate=2023-09-08}}</ref> ЕХӘҚ министрі ретіндегі қызметін Дүйсенова 2023 жылдың 2 қыркүйегінде аяқтады,<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/svetlana-zhakypova-enbek-zhane-halykty-aleumettik-korgau-ministri-boldy_a4107502|title=Светлана Жақыпова Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҚАПАЛБАЕВА, Жанат|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-08}}</ref> бірақ премьер орынбасары болуын жалғастыра берді.<ref>{{Cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/60110-tamara-duisenova-ukimet-basshysynyn-orynbasary-boldy|title=Тамара Дүйсенова Үкімет басшысының орынбасары болды|lang=kk|publisher=Азаттық рухы|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-08}}</ref> 2025 жылы 14 ақпанда Премьер-министрдің орынбасары лауазымынан босатылып, Президент көмекшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/tb-duysenova-turaly-1414415|title=Т.Б. Дүйсенова туралы|lang=kk|publisher=Азаттық рухы|date=2025-02-14|accessdate=2025-02-14}}</ref> 2025 жылы 25 қыркүйекте лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tamara-bosymbekkyzy-duysenova-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-lauazymynan-bosatyldy-258343|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Тамара Босымбекқызы Дүйсенова Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі лауазымынан босатылды|lang=kk|publisher=Азаттық рухы|date=2025-09-25|accessdate=2025-09-25}}</ref> 2025 жылдың аяғында [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясына қарасты Саяси менеджмент академиясының директоры болып тағайындалды. == Өз өмірі == Тамара Дүйсенова [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Неміс тілі|неміс]] және [[Өзбек тілі|өзбек]] тілдерін меңгерген.<ref name="zakonkz" /> Тамара Дүйсенова әкесінің «азан шақыртқан» және шынайы есімі Қасым екенін және әкесінің есімі Қасымқызы деп жазылса дұрыс көретінін айтып кеткен. Дүйсенованың сөзінше қазақтың дәстүрлік себебінен құжатта әкесінің аты Босымбек деп жазылып қалған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/1063514-tamara-duysenova-akesininh-aty-nege-ek/|title=Тамара Дүйсенова әкесінің аты неге екі түрлі жазылатынын түсіндірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|date=2016-03-04|accessdate=2023-09-08}}</ref> == Марапаттары == Тамара Дүйсенованың марапаттар тізімі:<ref name="zakonkz" /> * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] (2001); * [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] (2005); * [[Құрмет ордені]] (2010);<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> * 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2024).<ref>{{Cite web|url= https://informburo.kz/kaz/newskaz/respublika-kuni-qarsanynda-galymdar-mugalimder-qutqarusylar-men-ondiris-uzdikteri-marapattaldy |title= Республика күні қарсаңында ғалымдар, мұғалімдер, құтқарушылар мен өндіріс үздіктері марапатталды |lang= kk |work= informburo.kz |date= 2024-10-23 |accessdate= 2024-10-23}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]] [[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері]] [[Санат:Қазақстан еңбек министрлері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] hvlb3g1wnyp058ph58lgsm3u1f9z6hz 0 51361 3692166 3330946 2026-11-05T16:53:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692166 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Кеңес |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 43 |lat_min = 13 |lat_sec = 23 |lon_deg = 71 |lon_min = 22 |lon_sec = 16 |CoordScale = 25000 |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Байзақ ауданы |кестедегі аудан = Байзақ ауданы{{!}}Байзақ |мекен түрі = ауылдық округ |мекені = Көптерек ауылдық округі{{!}}Көптерек |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1950 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Қарабақыр |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}2180 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72637 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кеңес''' — [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы ауыл, [[Көптерек ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Сарыкемер]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, [[Талас (өзен)|Талас]] өзені тармақтарының бірінің жағалауында, баялыш, күйреуік ақ жусан басым өскен бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.<ref>Тараз : Жамбыл облысы энциклопедиясы. Алматы, ISBN 9965-9389-1-1</ref> == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2213||{{өсім}}2276 ||{{құлдырау}}2180 ||95,8 ||1156 ||{{құлдырау}}1138 ||98,4 ||1120 ||{{құлдырау}}1042 ||93 |} == Тарихы == Кеңес ауылы [[1950 жыл]]ы - сол жердегі кішігірім Құмбел, Қарақұм, [[Үштөбе (Жамбыл облысы)|Үштөбе]] және Кеңес атты төрт ауыл біріктіріліп, қой өсіру ұжымшарының орталығына айналдырылды. Олар ауылдағы "[[Қарабақыр бөгені|Қарабақыр]]" деген өзеннің батысына қоныстанады. "Қарабақыр" деген атау ХІХ ғасырдың аяғында өмір сүрген "Қарабақыр" болысының атымен байланысты қойылған. Жаңа ауылды кеңестік өкімет кезінде "Кеңес" деп атайды. Кейіннен бұл жер үлкен ауылға айналады. [[1956 жыл|1956]]–[[1997 жыл|1997]] жылдары аралығында «Кеңес» қой өсіру ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Кеңесте 24 шаруа қожалығы құрылды. == Инфрақұрылымы == Орта, бастауыш мектептер, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. == Ауыл маңы== Ауылда жер астынан шығып жатқан таза бұлақ бар. Оны халық "Қайнар бұлақ" деп атайды. Бұл [[қайнар]]ға ешқандай ағын су қосылмайды. Кейін ауыл тұрғындары қайнардың алдын бөгеп, оның суын егіншілікке пайдаланған. Уақыт өте келе судың көлемі ұлғайып, көлге айналып, оны халық "'''Көлқайнар'''" деп атайды. Ауылда "Жетімбөгет" деген бөгет бар. Оны салдырған Оразбай деген жетім кісі болған. Ауылдағы тағы бір бөгет "Сабыралы", "Жаңабай" және "Қансейіт" бөгеттері. Олардың атаулары сол бөгеттерді тұрғызған адамдардың атымен аталған. Сонымен қатар, ауылда малға шұрайлы "Жайылма", "Қарашеңгел" және "Кеңес" жайылымдары бар. Олардың атаулары жер бедеріне және ондағы өсетін өсімдіктерге байланысты қойылған. Кеңес ауылының аумағында "Охкум төбе", "Биназар төбе", "Күміс төбе", "Жеті төбе", "Тәттібай төбе" және "Үштөбе" деген төбелер бар. "Охкум" - қалмақтардың қорғаныс бекеті болған деседі. Ал, Күміс деген [[Охкум]] патшаның қызы болған деген ел аузында сөз қалған. <ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20240922122545/http://kazakzaman.kz/kz/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=92DAADFB0079EE98F5DF436B28B8D90C.node1?newsId=53813%2F Адыра қалған Кеңес ауылы] {{Байзақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Байзақ ауданы елді мекендері]] grprk4uzeqna7ss312u4iunknxzrgw3 0 54341 3692345 3489545 2026-11-06T05:48:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692345 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = "Көкшетауминводы" |логотипі = Logo KMW.jpg |түрі = Акционерлік қоғам |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[22 мамыр]] [[1991]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{Ту|Қазақстан}} [[Көкшетау]] |басты адамдары = Станислав Юрьевич Максимец (директор) |саласы = Алкогольді және алкогольсіз сусындар өнімі |өнімі = [[Turan (минералды су)|Turan]], [[Хаома (арақ)|Хаома]], Burabay-Qulager, Turan Шай, Qazaq Eli, Степная роса, Синяя гора, Wolf, Otto Krom, Воробушек, Айдабул, Наша водка |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = 300 аса |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://www.kmw.kz www.kmw.kz] }} '''Көкшетауминводы''' («Көкшетау минералды сулары» АҚ) — бұл Тұран, Құлагер-Арасан брендтерімен минералды су, сондай-ақ алкогольсіз және [[Алкоголдік ішімдіктер|алкогольдік сусындар]] шығаратын қазақстандық компания. Бұл компания - Қазақстандағы тамақ өнеркәсібінің көшбасшыларының бірі. Компания мақсаты - халықты табиғи минералды сумен қамтамасыз ету. Серіктестікте 325 адам жұмыс істейді ([[2003]]). == Тарихы == Компания 1991 жылы 22 мамырда құрылды. Бұл компанияның мақсаты Қазақстанның солтүстігіндегі гиломатериалдық ресурстарды зерттеу және пайдалану болды. 1991 жылдан бастап 1998 жылға дейін кәсіпорында минералды сулардың бірнеше кен орындары зерттелді: Көкшетау, Сергеевка, Уәлиханово аудандарында, оның ішінде республикалық маңызы бар «Құлагер-Арасан» емдік үстел минералды суы, сонымен қатар осы ауданда қара түсті. ... Бостандық, йод-бром. Жаңаауыл, «Зеленый Бор» шипажайы мен «Нефтяник» шипажайына арналған радон. 1992 жылы КазНИИ-мен бірге Көкшетаудағы емдеу мекемелерінің базасында «Құлагер-Арасан» минералды суы мен «Үлкен-Карой-Арасан» йод-бромды минералды суларына клиникалық зерттеулер жүргізілді. 1993 жылы «Көкшетаумтнводы» АҚ «Құлагер-Арасан» минералды суын өндіруді бастады. 1994 жылы сағатына 6000 бөтелкеден асатын минералды дәрілік үстел суын және сусындарды құюдың алғашқы өндірістік желісі іске қосылды. 1996 жылы KMW ғылыми базасының гидрологтары судың тағы бір орнын - «Құскөлді» ашты. Бұл әлемдегі ең таза су жилеттерінің бестігінің бірі. 1997 жылы Haoma эко-брендімен алкогольдік сусындар өндірісін дамыту басталды. 2001 жылы мамырда газдалған «Құлагер-Арасан» және «Свежест» минералды суларына құюдың екі желісі іске қосылды. Өнімділік сағатына 6000 бөтелке болды. 2010 жылы Қазақстанда тұңғыш рет жаңа Pall микробиологиялық суды сүзу жүйесі іске қосылды. Бұл жүйе судың химиялық құрамы мен табиғи қасиеттерін өзгертпестен тазартады. 2010 жылдан 2016 жылға дейін Өндірісті ауқымды модернизациялау және қайта жабдықтау. Әлемдегі ең жақсы өндірушілердің бірі Krones AG, Sidel, KHS, FBT-дің заманауи құю желілері орнатылды, сонымен қатар өзінің ПЭТ преформ-Huskey өндірісі басталды. 2020 жылы KMW қазіргі уақытта ең жақсы технологиялық жабдықпен жабдықталған. Өндіріс үдерісі халықаралық стандарттарға, еңбек жағдайлары мен сыртқы әлемге әсердің төмендеуіне сәйкес келеді. Мұны Халықаралық экологиялық өнімдер қауымдастығының «ЭКО» сертификаты растайды. == Компания == KMW кәсіпорны алдыңғы қатарлы технологиялық жабдықтармен жабдықталған және автоматика, энергияны оңтайландыру, ресурстардың төмен қарқындылығы, қоршаған ортаға әсердің төмендеуі және еңбек жағдайлары сияқты халықаралық стандарттарға сай келеді, бұл Халықаралық Жасыл Өнімдер Кәсіпорындарының Халықаралық Ассоциациясының ЭКО сертификатымен расталады. Компанияда 6 цех бар. Желіде орнатылған инновациялық AZUD мембраналық сүзгілері мен PALL микробиологиялық суды сүзу жүйесінің арқасында су тазарту кезінде өзінің ерекше табиғи қасиеттерін жоғалтпайды және су құрамы өзгермейді. Суды зарарсыздандыру үшін қазіргі заманғы OZONIZATION технологиясы қолданылады, онда су да өз қасиеттерін жоғалтпайды. Нәтижесінде тұтынушы организмге жақсы сіңетін микро және макро элементтердің табиғи тепе-теңдігін толығымен сақтайтын өнімдер алады. Сонымен қатар, KMW зертханалары күнделікті судың, сусындардың және алкогольді ішімдіктердің сапасы мен қауіпсіздігін тексереді. == Жұмысшылар == Қазіргі уақытта кәсіпорында 300-ден астам адам жұмыс істейді. Компания өз қызметкерлері мен қала өміріне белсенді қатысады, оларға жыл сайын әлеуметтік қолдау көрсетіп отырады. Мысалы, материалдық көмек, ақысыз тамақтану, жұмысшыларды жұмысқа жеткізу, жүйелі түрде медициналық тексеруден өту, қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелерін оқытып-төлеу, ҰОС ардагерлеріне қолдау көрсету. Пандемия кезінде KMW әр түрлі қалалардың ауруханаларына жүйелі түрде 60 000 бөтелке су жеткізіп берді. == Өнімдер == «Тұран» кәсіпорнының танымал өніміне су Көкшетау қаласының маңында орналасқан «Құскөл» кен орнынан алынады. Кен орны 15000 жылдан асқан жерасты көздерінен су алады, ал су көтерілгенде минералды заттармен қаныққан. Қазір «Тұран» өнімі физиологиялық тұрғыдан толық деп танылды және құрамында адамға қажетті микроэлементтер мен асқазан-ішек жолына пайдалы автохтонды бактериялар бар. Ол сонымен қатар әртүрлі минералдардың кең спектріне ие және қышқыл-сілтілік тепе-теңдікке ие. Компанияның тағы бір өнімі бар - «QULAGER-BURABAY» ауыз суы. Ол құрамында 16 минерал бар және адам ағзасының 8 функционалды жүйесіне емдік әсері бар «Құлагер-Арасан» кен орнынан алынады. Компания тәтті сусындардан «ТУРАН Шай» салқын сусындары мен «Фрускай» лимонадын шығарады. Сондай-ақ, компания Хаома, Синяя Гора және Степная Дью сияқты алкогольді сусындар шығарады. Олар заманауи автоматтандырылған еуропалық Sidel және FBT желілерінде шығарылады. Олардың экологиялық тазалығы табиғи минералды сумен және экологиялық таза компоненттермен қамтамасыз етіледі. == Қайырымдылық == Жыл сайын KMW компаниясы қайырымдылық көмек көрсетеді. Олар Ақмола облысының, сондай-ақ Көкшетау қаласының әкімдіктерімен және орталық мешітпен өте жақсы ынтымақтастықта. Олар жыл сайын қасиетті «Рамазан» айында сол жерге ақысыз су жеткізіп отырады, сонымен қатар компания ҰОС ардагерлері мен азаматтарына қолдау көрсетеді. Қалалық мерекелерді ұйымдастыруға және өткізуге қатысады. Күз кезінде KMW дәрігерлер мен COVID-19-мен ауыратын науқастар үшін Нұр-Сұлтан, Алматы, Көкшетау, Семей және Қостанай ауруханаларына тегін TURAN табиғи суын жеткізді. Табиғи судың шамамен 60 мың бөтелкесі шағылыстырылды. Сондай-ақ, жыл сайын компания өз қызметкерлерінің өміріне белсенді қатысады, 112,5 млн.теңге сомасында әлеуметтік қолдау көрсетеді. == Марапаттар == «Көкшетауминводы» АҚ бірқатар марапаттарға ие болды, мысалы, 1998 жылы «Құлагер-Арасан» суы Мәскеуде өткен «DRINKS-INTERDRINKS 98» алкогольдік ішімдіктердің дегустациясының халықаралық байқауында күміс медаль жеңіп алды, 2002 жылы «Тұран» суы Халықаралық көрмеде күміс медаль алды « Нижний Новгородтағы Ұлы өзендер », 2003 жылы« Құлагер-Арасан »минералды суы Алматы қаласында өткен Халықаралық көрмеде алтын медаль алды, 2006 жылы« Құлагер-Арасан »суы Алматы қаласында Қазақстанның азық-түлік базарында алтын жеңіп алды, 2014 жылы «Тұран» минералды суы Мәскеуде өткен Ресейдегі бөтелкеге құйылған су өндірушілердің тәуелсіз дегустация байқауында күміс медаль жеңіп алды, 2017 жылы «Тұран» минералды суы қалада өткен MondeSelection 2017 байқауында алтын медаль жеңіп алды Брюссель, сонымен бірге 2017 жылы Monde Selection тәуелсіз еуропалық сапа сараптамасы TURAN және QULAGER-BURABAY суларын Еуропадағы ең жақсы су деп таныды. == Сілтемелер == * [http://kmw.kz/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428082509/http://www.kmw.kz/ |date=2016-04-28 }} * http://alcogol.su/page.php?al=kokshetauminvody_oao * https://web.archive.org/web/20191210082825/https://www.zakon.kz/177163-v-petropavlovske-sud-objazal-vyplatit.html * http://www.newskaz.ru/incidents/20120118/2533969.html * http://asiawaters.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810180829/http://asiawaters.com/ |date=2020-08-10 }} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан өндірістік компаниялары]] [[Санат:Көкшетау компаниялары]] ka773tvmfd443flm192dlidwnm15ai4 0 54443 3692273 3410062 2026-11-05T18:30:54Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3692273 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Almonds02.jpg|thumb|Бадам]][[Сурет:Almond 2.JPG|thumb|]] '''Бадам жаңғағы, миндаль''' — [[Бадам (өсімдік)|бадамның]] жемісі. [[Қазақстан]]да 5 түрі кездеседі, олардың ішінде шаруашылықтық маңызы бары (A. communіs) [[Оңтүстік Қазақстан]]да қолдан өсіріледі. Бадамның биіктігі 6—10 м, пішіні — пирамида тәрізді немесе дөңгелек болады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Жабайы түрі бұта болып өседі, бұтақшалары тікенекті, тамырлары топыраққа терең бойлайды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> Бадамның жемісі сүйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дәнінің үлесі 12 — 80 г. Жемісі тәтті немесе қышқылтым келеді. Жемісі тәтті сорттарының құрамында 40 — 80 г [[май]], 20 — 25 грамм белок, 5 грамм қант және 3-ке жуық шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 грамм [[эфир майы]] (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жарық сүйгіш өсімдік, ол сондай-ақ қуаңшылыққа, суыққа төзімді, ағаштар түріндегілері — 27 С° аязға дейін шыдайды. Жыл сайын өнім береді. Бадамды тұқымынан өсіруге, немесе өсімді (вегетативті) жолмен көбейтуге болады. Ағаштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жақсы [[жеміс]] береді. Екпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]]береді, орта есеппен әр га-нан 10—25 ц өнім алынады. Бадамның [[Қазақстан]]да көп тараған сорттары: “Десертный”, “Ялтинский”, “Угамский”, “Никитский”, “Урожайный”. Дәні тамақ өнеркәсібінде, дәрі жасау үшін пайдаланылады.<ref>Кроткевич П.Г., Культура орехоплодных, М., 1954.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Жаңғақтар}} [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Азық-түлік өнеркәсібі]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] n72hgeeg6qwzq1bxuathl7mwsguun3a 3692274 3692273 2026-11-05T18:31:36Z 1nter pares 146705 3692274 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Almonds02.jpg|thumb|Бадам]][[Сурет:Almond 2.JPG|thumb|]] '''Бадам жаңғағы, миндаль''' — [[Бадам (өсімдік)|бадамның]] жемісі. [[Қазақстан]]да 5 түрі кездеседі, олардың ішінде шаруашылықтық маңызы бары (A. communіs) [[Оңтүстік Қазақстан]]да қолдан өсіріледі. Бадамның биіктігі 6—10 м, пішіні — пирамида тәрізді немесе дөңгелек болады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Жабайы түрі бұта болып өседі, бұтақшалары тікенекті, тамырлары топыраққа терең бойлайды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> Бадамның жемісі сүйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дәнінің үлесі 12 — 80 г. Жемісі тәтті немесе қышқылтым келеді. Жемісі тәтті сорттарының құрамында 40 — 80 г [[май]], 20 — 25 грамм белок, 5 грамм қант және 3-ке жуық шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 грамм [[Эфир майлары|эфир майы]] (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жарық сүйгіш өсімдік, ол сондай-ақ қуаңшылыққа, суыққа төзімді, ағаштар түріндегілері — 27 С° аязға дейін шыдайды. Жыл сайын өнім береді. Бадамды тұқымынан өсіруге, немесе өсімді (вегетативті) жолмен көбейтуге болады. Ағаштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жақсы [[жеміс]] береді. Екпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]]береді, орта есеппен әр га-нан 10—25 ц өнім алынады. Бадамның [[Қазақстан]]да көп тараған сорттары: “Десертный”, “Ялтинский”, “Угамский”, “Никитский”, “Урожайный”. Дәні тамақ өнеркәсібінде, дәрі жасау үшін пайдаланылады.<ref>Кроткевич П.Г., Культура орехоплодных, М., 1954.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Жаңғақтар}} [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Азық-түлік өнеркәсібі]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] 9vkbs4yu003qii7dszladsv0g1j19l3 0 68341 3692505 2134139 2026-11-06T10:54:20Z 1nter pares 146705 3692505 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kzkzkz.jpg|thumb]] '''Тіл саясаты''' - [[тіл]] тағдырын белгілейтін мемлекеттік шаралар жүйесі. "Тіл саясаты" үғымы алғашында "ұлттық саясат", "шаруашылық саясат" [[термин]]дерімен қатар пайда болып, өзінің [[мазмұн]]ы жағынан [[партия]]лық және [[мемлекет]]тік [[саясат]]тың [[Ұлт Мәселесі|ұлт мәселесіндегі]] тілге қатысты жағын білдірген. Ал, кейінірек бұл [[термин]]нің [[мазмұн]]ы кеңейтіліп, [[әлеумет]]тік сөйлеу дәстүрін саналы бағытта басқару деп түсіндірілді. Басқаша айтқанда, тілдік даму процесін және оны басқарудың стихиялығына жол бермеуді көздеген саясат болды. Тіл саясаты - тілдік дамуға қоғамның саналы ықпал етуінің теориясы мен тәжірибесі, яғни, қолданыстағы тілдерді белгілі бір мақсатта және ғылыми негізде басқару және тілдік жаңа қарым-қатынас қүралдарын жасау бо¬лып табылады. Қазіргі кезде [[ұлт]] тілдері мәселесі өзекті мәселе болып отыр. Адамзат тарихында жүздеген тілдер жойылып, "өлі тілдерге" айналып кетті. Бәрінің де жойылу себебі - одан зор тілдің шығуы. Ал, оның өзі әділетсіз тіл саясатының салдары болып табылады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Тіл саясаты]] ljluvzsye8yate20hp6vuvpj3s22hdh 3692506 3692505 2026-11-06T10:54:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3692506 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kzkzkz.jpg|thumb]] '''Тіл саясаты''' — [[тіл]] тағдырын белгілейтін мемлекеттік шаралар жүйесі. "Тіл саясаты" үғымы алғашында "ұлттық саясат", "шаруашылық саясат" [[термин]]дерімен қатар пайда болып, өзінің [[мазмұн]]ы жағынан [[партия]]лық және [[мемлекет]]тік [[саясат]]тың [[Ұлт Мәселесі|ұлт мәселесіндегі]] тілге қатысты жағын білдірген. Ал, кейінірек бұл [[термин]]нің [[мазмұн]]ы кеңейтіліп, [[әлеумет]]тік сөйлеу дәстүрін саналы бағытта басқару деп түсіндірілді. Басқаша айтқанда, тілдік даму процесін және оны басқарудың стихиялығына жол бермеуді көздеген саясат болды. Тіл саясаты - тілдік дамуға қоғамның саналы ықпал етуінің теориясы мен тәжірибесі, яғни, қолданыстағы тілдерді белгілі бір мақсатта және ғылыми негізде басқару және тілдік жаңа қарым-қатынас қүралдарын жасау бо¬лып табылады. Қазіргі кезде [[ұлт]] тілдері мәселесі өзекті мәселе болып отыр. Адамзат тарихында жүздеген тілдер жойылып, "өлі тілдерге" айналып кетті. Бәрінің де жойылу себебі - одан зор тілдің шығуы. Ал, оның өзі әділетсіз тіл саясатының салдары болып табылады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Тіл саясаты]] ag3gryp49jha28ud5ls50ak1l5iuihy 0 71943 3692025 3691682 2026-11-05T13:54:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-40830-76|~2026-40830-76]] соңғы нұсқасына қайтарды 3633201 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Drevin-Steppe.jpg|200px|thumb|right]] '''Дала өркениеті''' - түркі тектес [[халық]]тардың, соның ішінде қазақтардың материалдык жəне рухани құндылықтарының даму сатысы; этномəдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпат. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне əр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган ([[1818]]-[[1881]]) мен Ф.[[Фридрих Энгельс|Энгельс]] оны адамзат дамуындағы жоғары, жазусызуды енгізу кезеңі ("тағылық — жабайылық — "өркениеттілік" ұштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. [[Еуропа]]ға əсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 өркениет ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар [[Алтай]]дан [[Карпат таулары]]на дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылдықпен қарап, "тарихи дамудан тысқары қалған қауым" ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық- табиғи аясы әлі далалық тұрпат саналатын көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дəйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, акад. А.П.Окладников ([[1908]]—[[1981]]) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін "Батыс Сібір өркениеті" деп атап, "ежелгі түркі Сібірі шығысқа Караганда батыспен тығыз байланыста болған сияқты. Оның мәдениеті бүрын болжағанымыздан әлдеқайда бай" екендігін жазды. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]], [[Ақышев Кемел|К.Ақышев]], [[Байпақов Карл Молдахметұлы|К.Байпақов]], т.б. ғалымдар "көшпелілер өркениеті" атауын жиі колданса, Л.Н.Гумилев, [[Олжас Сүлейменов|О.Сүлейменов]] оның өрлеу дәуірінде, б.з.б. 9 ғ-дан б.з. 11 ғ-ы аралығында, [[Жерорта теңізі]] жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда жасампаздық эволюцияны бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде еур. астамшылық пен таптык Дала уағыздамаға негізделген кеңестік тарихнама мансұқ еткен [[Еуразия]] кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс ғылымға " Дала өркениеті " деген атпен ене бастады. Оның əлемдік өркениетке қосқан үлесіне үндінің саяси қайраткері [[Неру|Д.Неру]] "Әлемдік тарихқа көзқарас" атты еңбегінде əділ баға беріп, "Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының койнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сиякты. Ал тарихты окитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезенде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді... Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. [[Еуропа]] ұзак уақыт [[Азия]]ның отары сияқты болды... [[Сурет:Horse race in mongolian steppes.jpg|thumb|left|200px]]Еуропаның ұлылығын мойындамау əбестік болар еді. Сол сияқты Азияның ұлылығын ұмыту да — қателік. Азия адамзаттың ұлы рухани көсемдерін бергенін ешқашан естен шығармау керек. Оның ұлы ойшылдарын айтпағанның өзінде, əлемдегі ең басты екі діннің негізін қалаушылар — Ғайса мен [[Мұхаммед пайғамбар|Мухаммед пайғамбар]]ларды берген Азия ғой" дейді. Шын мəнінде, көшпелілер қоғамын тұрпайы деңгейі, тарихи дамудан сырт айналған орта санаған Тойнбидің өзі өркениет үрдісін табиғи ортамен байланыстырып, [[Қытай]], [[Үнді]] өркениетін құрлықтық-қоғамдық тұтасстық ретінде қарастырған. Ендеше, Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі Дешті Қыпшақ төсінде эволюция жолмен калыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының [[этнотарихи жүйе]]сін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі [[мал шаруашылығы]] далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы əлеуметтану процесі мен нәсілдік-генетик. бірігуіне жол ашты. Жабайы [[жылқы]]лар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өндеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, "жұлдыз барлап, жол табу" арқылы алғашқы [[астрономия]], ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты. [[Сурет:Afghan Nomads from the early 20th century.jpg|200px|thumb|right]]Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шы- ғыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі процесстерін өткерді. Әсіресе, мындаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық комбинаңиялардың, геосаяси жəне әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтасстырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені көне қытай жазбаларында мазмұндалған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқсы да өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде [[Византия]], [[Иран]], [[Қытай]] сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап,[[Маньчжурия|Манчьжурия]]<nowiki/>дан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан [[Әмудария]] жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезендерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дəуірлеген кезеңде көшпелі түрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешен- деріне орасан ықпалын тигізді. Тұракты дипломат, және сауда-саттық карым-қатынастарының желісі ретінде Ұлы жібек жолы әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтасстырып, тек материалдык айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мəдени құндылыктардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәти-жесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар "өркениеттік деңгейдің басты шарты" — төл сына жазуы калыптасты. Алтай өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, [[Хакасия]] жəне Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. 1-мыңжылдықтың соңы мен 2-мыңжылдыктың бас кезіндегі (5-6 ғ-лардағы) түркі тектестердің аса куатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дөлел боларлықтай. 20 ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этник. бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип — Дала өркениеті екендігі белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары м.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұловтың, т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мəнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге (өткелсіз су айдындарына, ну жынысты ормандарға, асусыз тау сілемдеріне) қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік күбылыс емес, динамикалық, футуристік мұн-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді. [[Сурет:Silk Road 1992.jpg|200px|thumb|left]]Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды калыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар аркылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі кат-қабат окиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халкының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тəжірибесі жинакталған ауыз өдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз əпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты. Трансқұрлыктық байланыстар желісі, сондай-ақ әрісі [[Африка]], берісі Еуропа құрлықтарының саяси-этникалық картасына дүркін- дүркін өзгерістер енгізген жеңімпаз жорықтары арқылы көшпелілер өзара өрекеттескен өзге халықтарды рухани байытып, жалпақ әлем, жарык дүниенің кендігі мен сан алуандылығын көрсетті; экономикалық дамудың, әлеуметтік, ұйымдасудың әр қилы сатысында тұрған, рухани, ділдік, нәсілдік, этномәдени, т.б. сипаттары сөйкес келе бермейтін, бір-бірінен оқшау орналасқан аймақтардағы адамзат қоғамдастығының арасына донекер болды.Ислам ренессансын бастан өткеріп, олемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына ([[әл-Хорезми]]дің "әл-Жебрасы", Ұлыкбектің астрономия зерттеулері, [[Омар Хайям]]ның аспан денелерінің картасы, [[Әбу Әли Ибн Сина]]ның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі өлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мəдени жене этногенетикикалық үрдістері Шыңғысхан империясының шапкыншылығы кезінде күрт тоқырауға үшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құкықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке канат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. 15 ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты жөне Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті [[Қыпшақ]], [[Жетісу]] мен [[Түркістан]] территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің занды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы катар дамыған, дөстүрлі кала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде 14—15 ғ-лардг. біртұтасс экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл казак жерін бірегей саяси кұрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекетттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани жөне материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын əрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбаска жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп түрды. Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның ғеосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-əкімш. шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтасстыкты бүзып, үлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер коғамын "басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш" ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық өрекетгерін, отарлау саясатын "өркениетті әлемді тағыльқтан құтқару" деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропа өркениет қана бар, ал өзге кеңістік "тағыларды мәдениетгі адамға айналдырудың алаңы" деп есептеді. мұның астарыңда жымысқы империялық саясатпен астасқан нәсілдік астамшылык жатканы белгілі; əлемге ықпал ету аяларын бөліске салып, алуан кұрлық игіліктерін иемдену барысында еуропалыктарды өзгелерге өркениет ұрығын себуші, мәдени ұлағат миссиясын атқарушы етіп көрсететін түжырымдамаларда ғылыми шындықтан гөрі отаршылдық-идеология мүдденің басымдығы ашық айтыла бастады. Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндьшықтарға қол жеткізіп, біртұтасс мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Мәдениет]] aeciwldv18nkn3eet9qmr1r5sehzc27 0 92360 3692497 3025912 2026-11-06T10:49:15Z Wikuiser 172895 [[Логгерхед]] бетінен біріктірілген мәтін. Атрибуция үшін сол беттің тарихын қараңыз. 3692497 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Теңіз тасбақалары | image = Cheloniidae2005.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''[[Chelonia mydas]]'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | subclassis = [[Anapsida]] | ordo = [[Testudines]] | subordo = [[Cryptodira]] | superfamilia = [[Chelonioidea]] | familia = '''Cheloniidae''' | familia_authority = Oppel, 1811 | subdivision_ranks = Туыстары | subdivision = *[[Caretta]] *[[Chelonia]] *[[Eretmochelys]] *[[Lepidochelys]] *[[Natator]] }} '''Теңіз тасбақалары''' ({{lang-la|Cheloniidae}}) — [[тасбақалар]] ({{lang-la|Testudines}}) отрядына жататын тұқымдас. Тропикалық және субтропикалық теңіздерде 4 туыстың 6 түрі таралған. Барлық 6 түрлері ХТҚО [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> Сауытының ұзындығы 80 с-ден 1,4 м дейін, салмағы 600 кг. Сауыты сүйір, аласа, мүйізді қалқаншалармен қапталған. Басы кішкентай, мойыны сауытына толығымен кірмейді. Алдыңғы аяқтары артқыларынан ұзын, ескек тәрізді, жүзуге бейімделген, 1-2 тұяғы бар. Жылдам жүзеді, тереңге сүңгиді. Қорек және көбеюге жарамды жер іздеп жүздеген шақырым жерге жүзіп барады. Олар тек жұмыртқа салу үшін ғана құрлыққа шығады, (200- ге дейін домалақ, сырты терімен қапталған жұмыртқалар). Қоректері [[ұлулар]], [[балықтар]], [[теңіз балдырлары]]. Ең ірісі [[жасыл теңіз тасбақасы]] ({{lang-la|Chelonia mydas}}), сауытының ұзындығы 1,4 м, салмағы 600 кг. Саны азайған, өйткені оны еті, жұмыртқасы және сауыты үшін аулайды. Бұлар тропикалық теңіздерді мекендейді. Көбінесе жағалауларда, өзен сағасында тіршілік етеді. Балдырлармен және түрлі жануарлармен қоректенеді. Аралдардыӊ құмды жағалауларына жұмыртқа салады. Бір ұрғашысы 200-ге дейін жұмыртқа туады. Етінің қоректік сапасы жоғары болғандықтан жергілікті халық тамаққа пайдаланады. Тропиктік теңіздердің жағалауларында [[бисса]] немесе каретта ({{lang-la|Сhelonіа іmbrісаtа}}) деген түрі кездеседі. Оның сауытының ұзындығы 60-80 сантиметрге жетеді. Тек қана су жануарларымен қоректенеді. Каретталардың етін тамаққа сирек пайдаланады, бірақ сауытының әдемі мүйізді қабаты үшін аулайды. Мүйізді қабаттан әр түрлі бұйымдар (тарақ, пышақтың сабы) жасалады. <ref>Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970</ref> Сондай-ақ ірі түрінің бірі [[логгерхед]] немесе үлкенбас тасбақа ({{lang-la|Caretta caretta}}).<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> ==Түрлері== Теңіз тасбақаларының жеті түрі белгілі, олар – жайпақ арқалы, жасыл, бисса, Кемп Ридлей тасбақасы, терілі тасбақа, логгерхед және Ридлей зәйтүн тасбақасы. Аталған жеті түрдің барлығының да жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады. == Қызықты деректер == {{біріктірілсін|Теңіз тасбақалары}} * Бұл жануарлар өмірінің көп бөлігін суда өткізеді. Құрлыққа тек жұмыртқа салу үшін ғана шығады. * Теңіз тасбақаларының тісі жоқ. Олар азықты мықты жақ сүйектерімен шайнап, ұсақтайды. * Аналықтар жұмыртқаларын тек өздері туған жағажайларға салады. Олар бағытты Жердің магнит өрісі арқылы табады. * Құм [[температура]]сы болашақ тасбақалардың жынысын анықтайды. Қызуы жоғары құмда – ұрғашылары, салқындауында – еркектері дамиды. * Теңіз тасбақалары медузалар, балдырлар мен өлекселерді жеп, мұхит тазалығын сақтайды. Олар экожүйеде маңызды рөл атқарады. * Теңіз тасбақалары халықаралық келісімдер арқылы қорғалады. Көп елдерде оларды аулау мен сату заңмен тыйым салынған. * Табиғатта теңіз тасбақасын көру – үлкен сәттілік. Олар ұзақ өмір, тыныштық пен табиғат үйлесімінің символы саналады.<ref>[https://vctr.kz/qyzyq/tengiz-tasbaqalary-twraly-33-qyzyqty-derek/ Теңіз тасбақалары туралы 33 қызықты дерек]</ref> [[Сурет:Logger baby 01.jpg|нобай|жас тасбақа]] * Теңіз тасбақалары біздің планетада 100 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған — олар бор кезеңінде, құрлықта динозаврлар жүрген кезде-ақ өмір сүрген. Осы орасан ұзақ уақыт ішінде олардың құрылысы іс жүзінде өзгеріске ұшырамаған, бұл оларды ең көне дәуірлердің тірі куәгерлері етеді. Мұндай эволюциялық тұрақтылық бұл топтың теңіз ортасының жағдайларына ерекше бейімделгенін көрсетеді. * Теңіз тасбақалары Жердің магнит өрісі бойынша бағдарлану қабілетіне ие. Басында орналасқан арнайы рецепторлар геомагниттік өрістің күш сызықтарын бір мезгілде карта және компас ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Дәл осы навигациялық қабілетінің арқасында олар ондаған жылдар бойы кезіп жүргеннен кейін де туған жеріне дәл орала алады. * Бір рет жұмыртқалағанда ұрғашы тасбақа сыртқы түрі жұмсақ пинг-понг шарларына ұқсайтын 80-нен 150-ге дейін жұмыртқа салады. Алайда орта есеппен мың жұмыртқаның ішінен тек бір ғана тасбақа ересек жасқа дейін жетеді — өмірдің бастапқы кезеңдеріндегі өлім-жітім деңгейі өте жоғары. Сондықтан ұрғашылар бір маусым ішінде бірнеше рет жұмыртқа салып, жоғары шығынды осылайша өтейді.<ref>[https://inforadar.kz/tengiz-tasbaqalary-twraly-19-qyzyqty-derekter/ Теңіз тасбақалары туралы 19 қызықты деректер]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Cheloniidae}} [[Санат:Теңіз тасбақалары]] [[Санат:Бауырымен жорғалаушылар]] amsdkn5ah34vp049tm1h8a0unorwqzr 3692499 3692497 2026-11-06T10:50:21Z Wikuiser 172895 3692499 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Теңіз тасбақалары | image = Cheloniidae2005.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''[[Chelonia mydas]]'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | subclassis = [[Anapsida]] | ordo = [[Testudines]] | subordo = [[Cryptodira]] | superfamilia = [[Chelonioidea]] | familia = '''Cheloniidae''' | familia_authority = Oppel, 1811 | subdivision_ranks = Туыстары | subdivision = *[[Caretta]] *[[Chelonia]] *[[Eretmochelys]] *[[Lepidochelys]] *[[Natator]] }} '''Теңіз тасбақалары''' ({{lang-la|Cheloniidae}}) — [[тасбақалар]] ({{lang-la|Testudines}}) отрядына жататын тұқымдас. Тропикалық және субтропикалық теңіздерде 4 туыстың 6 түрі таралған. Барлық 6 түрлері ХТҚО [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> Сауытының ұзындығы 80 с-ден 1,4 м дейін, салмағы 600 кг. Сауыты сүйір, аласа, мүйізді қалқаншалармен қапталған. Басы кішкентай, мойыны сауытына толығымен кірмейді. Алдыңғы аяқтары артқыларынан ұзын, ескек тәрізді, жүзуге бейімделген, 1-2 тұяғы бар. Жылдам жүзеді, тереңге сүңгиді. Қорек және көбеюге жарамды жер іздеп жүздеген шақырым жерге жүзіп барады. Олар тек жұмыртқа салу үшін ғана құрлыққа шығады, (200- ге дейін домалақ, сырты терімен қапталған жұмыртқалар). Қоректері [[ұлулар]], [[балықтар]], [[теңіз балдырлары]]. Ең ірісі [[жасыл теңіз тасбақасы]] ({{lang-la|Chelonia mydas}}), сауытының ұзындығы 1,4 м, салмағы 600 кг. Саны азайған, өйткені оны еті, жұмыртқасы және сауыты үшін аулайды. Бұлар тропикалық теңіздерді мекендейді. Көбінесе жағалауларда, өзен сағасында тіршілік етеді. Балдырлармен және түрлі жануарлармен қоректенеді. Аралдардыӊ құмды жағалауларына жұмыртқа салады. Бір ұрғашысы 200-ге дейін жұмыртқа туады. Етінің қоректік сапасы жоғары болғандықтан жергілікті халық тамаққа пайдаланады. Тропиктік теңіздердің жағалауларында [[бисса]] немесе каретта ({{lang-la|Сhelonіа іmbrісаtа}}) деген түрі кездеседі. Оның сауытының ұзындығы 60-80 сантиметрге жетеді. Тек қана су жануарларымен қоректенеді. Каретталардың етін тамаққа сирек пайдаланады, бірақ сауытының әдемі мүйізді қабаты үшін аулайды. Мүйізді қабаттан әр түрлі бұйымдар (тарақ, пышақтың сабы) жасалады. <ref>Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970</ref> Сондай-ақ ірі түрінің бірі [[логгерхед]] немесе үлкенбас тасбақа ({{lang-la|Caretta caretta}}).<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> ==Түрлері== Теңіз тасбақаларының жеті түрі белгілі, олар – жайпақ арқалы, жасыл, бисса, Кемп Ридлей тасбақасы, терілі тасбақа, логгерхед және Ридлей зәйтүн тасбақасы. Аталған жеті түрдің барлығының да жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады. == Тіршілік ету ортасы == Теңіз тасбақалары өмірінің көп бөлігін суда өткізеді. Құрлыққа тек жұмыртқа салу үшін ғана шығады. Олардың тісі жоқ. Олар азықты мықты жақ сүйектерімен шайнап, ұсақтайды.<ref name="33дерек">[https://vctr.kz/qyzyq/tengiz-tasbaqalary-twraly-33-qyzyqty-derek/ Теңіз тасбақалары туралы 33 қызықты дерек]</ref> Теңіз тасбақалары Жердің магнит өрісі бойынша бағдарлану қабілетіне ие. Басында орналасқан арнайы рецепторлар геомагниттік өрістің күш сызықтарын бір мезгілде карта және компас ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Дәл осы навигациялық қабілетінің арқасында олар ондаған жылдар бойы кезіп жүргеннен кейін де туған жеріне дәл орала алады.<ref name="19дерек">[https://inforadar.kz/tengiz-tasbaqalary-twraly-19-qyzyqty-derekter/ Теңіз тасбақалары туралы 19 қызықты деректер]</ref> == Көбеюі және өмірлік циклі == Аналықтар жұмыртқаларын тек өздері туған жағажайларға салады. Олар бағытты Жердің магнит өрісі арқылы табады. Құм температурасы болашақ тасбақалардың жынысын анықтайды. Қызуы жоғары құмда – ұрғашылары, салқындауында – еркектері дамиды.<ref name="33дерек"/> Бір рет жұмыртқалағанда ұрғашы тасбақа сыртқы түрі жұмсақ пинг-понг шарларына ұқсайтын 80-нен 150-ге дейін жұмыртқа салады. Алайда орта есеппен мың жұмыртқаның ішінен тек бір ғана тасбақа ересек жасқа дейін жетеді — өмірдің бастапқы кезеңдеріндегі өлім-жітім деңгейі өте жоғары. Сондықтан ұрғашылар бір маусым ішінде бірнеше рет жұмыртқа салып, жоғары шығынды осылайша өтейді.<ref name="19дерек"/> == Қорғау мәртебесі және маңызы == Теңіз тасбақалары медузалар, балдырлар мен өлекселерді жеп, мұхит тазалығын сақтайды. Олар экожүйеде маңызды рөл атқарады. Теңіз тасбақалары халықаралық келісімдер арқылы қорғалады. Көп елдерде оларды аулау мен сату заңмен тыйым салынған. Көптеген мәдениеттерде теңіз тасбақасын көру үлкен сәттіліктің белгісі. Олар ұзақ өмір, тыныштық пен табиғат үйлесімінің символы саналады.<ref name="33дерек"/> Теңіз тасбақалары біздің планетада 100 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған — олар бор кезеңінде, құрлықта динозаврлар жүрген кезде-ақ өмір сүрген. Осы орасан ұзақ уақыт ішінде олардың құрылысы іс жүзінде өзгеріске ұшырамаған, бұл оларды ең көне дәуірлердің тірі куәгерлері етеді. Мұндай эволюциялық тұрақтылық бұл топтың теңіз ортасының жағдайларына ерекше бейімделгенін көрсетеді.<ref name="19дерек"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Cheloniidae}} [[Санат:Теңіз тасбақалары]] [[Санат:Бауырымен жорғалаушылар]] qhhyogc8ara52odfrp0uitvucyivkod 0 94199 3692231 3145547 2026-11-05T17:27:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692231 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сан-Франциско-де-Кито |шынайы атауы = {{lang-es|San Francisco de Quito}} |сурет = Montaje Quito.png |жағдайы = |ел = Эквадор |елтаңба = Coat of Arms of Quito.svg |ту = Flag of Quito.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 125 |ту ені = |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 13|lat_sec = 7 |lon_dir = W|lon_deg = 78|lon_min = 30|lon_sec = 35 |CoordAddon = type:city(1841452)_region:EC |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = Маурисио Родас |құрылған уақыты = 6 желтоқсан 1534 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 290 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2850 |климаты = |ресми тілі = испан |тұрғыны = 2 671 191 |санақ жылы = 2014 |тығыздығы = 8 300 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = |телефон коды = +593 2 |пошта индексі = |пошта индекстері = EC1701 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Quito |сайты = http://www.quito.gob.ec |сайт тілі = es }} [[Сурет:Quito Centro Histórico.JPG|thumb|250px|Кито]] [[Сурет:Catedral metropolitana Quito.jpg|thumb|left|250px|Metropolitan Cathedral of Quito.]] '''Кито''' ({{lang-es|San Francisco de Quito}}) — кечуа үндістерінің астанасы. [[Эквадор]]дың астанасы Кито [[Оңтүстік Америка]]ның солтүстік-батыс бөлігінде, [[Анд таулары|Андыдағы]] тауаралық қазаншұңқырда, [[Пичинча]] жанартауынан алыс емес жерде, оның Оңүстік беткейінде теңіз деңгейінен 2818 м биіктікте орналасқан. Қаладан [[Экватор|экваторға]] дейінгі қашықтық 24 км. Кито мен оның айналасының климаты [[Экваторлық климат|таулы экваторлық]]. Қаланың теңіз деңгейінен елеулі биіктігі бұл жерде [[Тропиктік климат|тропиктік ыстық]]<nowiki/>тың болмайтынына жағдай жасаса, экваторға жақындығы жылдық температураның құбылуын төмендетеді. Кито аумағында [[Жауын-шашын қарқындылығы|жауын-шашын мөлшері]] жылына 1100-ден 1200 мм-ге дейін болады, негізінен, ол [[қыркүйек]]тен [[мамыр]] айына дейін нөсер жауындар түрінде түседі. Қала ылғалды бірден жұтып алатын, сөйтіп, эквадорға тән өсімдіктердің көбінің өсуін қиындататын жанартаулық күлдің үстіне салынған. XV ғасырда аумақты [[үндістер]]дің мал жаюы үшін пайдалануы қазіргі уақытта Китоның айналасында аласа бойлы [[бұта]]лардың сирек және жұтаң ормандарының қалыптасуына әкеп соқты. == Халқы == Кито халқының саны 1,5 млн адамнан асады. Астана тұрғындарының 40%-ын [[кечуа үндістері]], 40%-ын испан-үндіс метистері, 10%-ға жуығын негрлер мен еуропалык және азиялық елдерден шыққандардың шамалы бөлігі құрайды. == Мемлекеттік тілі, діні == Мемлекеттік тілі – [[испан тілі]], бірақ жергілікті халықтың басым бөлігі кечуа үндістерінің тілінде сөйлескенді артық көреді. Қаладағы дінге сенушілердің көпшілігін католиктік христиандар қүрайды. == Тарихы == Кито б.з.д. I мыңжылдықтың соңында салынып, Киту үндіс мемлекетінің астанасы болып табылды. Оны XV ғасырда инктер басып алды. [[1531]] жылы капитан [[Себастьян де Белалькасар]] ежелігі үндіс қаласы орналасқан аумақты басып алып, оның орнына [[Сан-Франциско]]да Кито (кейіннен қала атауы қысқартылған нұсқасында қолданыла бастады) испан қонысының кегізін қалады. == Кито — Оңтүстік Американың ең әдемі қалаларының бірі == '''Кито''' — [[Оңтүстік Америка]]ның ең әдемі қалаларының бірі, Онда дәстүрлер мен мәдениеттердің толып жатқан түрлері таңданарлық түрде үйлесім тапкан. Қала архитектурасы испандық, голландық және құрылыстың үндістік стильдерінің үйлесімді ұштасуымен ерекшеленеді. Қала шегінде көптеген мәдени-тарихи ескерткіштер сақталған. Олардың ішінде XVII ғасырдағы [[собор]], ежелгі шеберлер оймыштар мен жапсырмалармен бай әшекейлеген [[монастырь]]лар отарлық кезіндегі бірнеше [[зайырлық ғимараттар]] бар. Кито аумағында орналасқан [[Сан-Франциско]], [[Сан-Агустин]], [[Ла-Кампания]] мен [[Санта-Доминго]] шіркеулерінде ескі мүсіндер мен суреттер сақталады. XX ғасырда қазіргі заман архитектурасының көзге түсер ғимараттары пайда болды. ''Кито — Эквадордың мәдени, білім беру орталығы.'' Қалада Эквадордың [[Католиктік университет]]і, Эквадордың Орталық университеті, 24 мамыр атындағы әйелдер колледжі, әйелдердің педагогикалық институты, Ұлттық политехникалық мектеп, журналистер дайындаудың Латынамерикалық орталығы, музыкалық Ұлттық академиясы, Көркемөнер мен хореография орталығы жұмыс істейді. Қалада бірқатар мұражайлар: Орталық университет мұражайы, өнердің ұлттық мұражайы, өнер мен тарихтың қалалық мұражайы, археология мен этнография мұражайы, "Антонио Сантьяго" антропологиялық мұражайы, археологиялык мұражай, минералогия мұражайы орналасқан. "Банко сентраль дел Экуадордың" жанында көркемсурет галереясы бар.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> [[Сурет:Parque el Arbolito.jpg|thumb|center|1000px|Arbolito Park]] [[File:Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG|thumb|left|577px|Plaza de San Francisco, '''Quito''']] ===Guápulo, '''Quito'''=== <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG </gallery> [[File:Teleferico de quito23.JPG|thumb|right|400px|[[TelefériQo]]]] == Бауырлас қалалар == *{{Flagicon|Spain}} [[Мадрид]], [[Испания]]<ref name="hermanadas">{{cite web |title=Mapa Mundi de las ciudades hermanadas |publisher=Ayuntamiento de Madrid |url=http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD Madrid city council webpage}}{{ref-es}}</ref> *{{Flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] *{{Flagicon|Colombia}} [[Богота]], [[Колумбия]] *{{Flagicon|Nicaragua}} [[Манагуа]], [[Никарагуа]] *{{Flagicon|United States}} [[Луисвилл (Кентукки)|Луисвилл]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]<ref name="Sister City International">[http://www.sister-cities.org/ Sister City International Listings - Directory]{{ref-en}}</ref> *{{Flagicon|United States}} [[Корал Гейблс]], [[АҚШ]]<ref name="Sister City International" /> *{{Flagicon|Canada}} [[Ванкувер]], [[Канада]] * {{Flagicon|Bolivia}} [[Ла Пас]], [[Боливия]] *{{Flagicon|POL}} [[Краков]], [[Польша]]<ref name="Kraków">{{cite web |url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16 |title=Kraków otwarty na świat |publisher=www.krakow.pl |accessdate=July 19, 2009 }}{{ref-pl}}</ref> *{{Flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]], (2011 ж. 5 шілдеден) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Quito}} *[http://www.quito.gob.ec Official Web site of the municipality of Quito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209104944/http://www.quito.gob.ec/ |date=2020-12-09 }} *[http://www.in-quito.com Official Travel Guide of the municipality of Quito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201203753/http://www.in-quito.com/ |date=2011-02-01 }} *[https://web.archive.org/web/20201205070855/http://www.quito.com.ec/ Official tourism Web site of the municipality of Quito] {{wikify}} {{Оңтүстік Америка елордалары}} [[Санат:Кито]] {{Stub}} cuwaapvud50u1kk05vgqh7ec1pqnc36 0 95628 3692441 2975929 2026-11-06T09:59:32Z ~2026-58847-27 188203 /* */ 3692441 wikitext text/x-wiki '''Қамзол''' (''камзол'')— әйелдер [[ұлт]] киімінің бір түрі, оны [[көйлек]] сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол [[барқыт]], [[пүліш]], [[мақпал]] сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қамзолда [[жең]] де, [[жаға]] да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, [[түйме]] орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді. Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына [[алтын]], [[күміс]] жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, [[меруерт]], маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Появилась в 🇰🇵 ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} gixxj1xarvruxz54ilmkikivmr3jsa0 3692442 3692441 2026-11-06T09:59:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-58847-27|~2026-58847-27]] ([[User talk:~2026-58847-27|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды 2975929 wikitext text/x-wiki '''Қамзол''' (''камзол'')— әйелдер [[ұлт]] киімінің бір түрі, оны [[көйлек]] сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол [[барқыт]], [[пүліш]], [[мақпал]] сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қамзолда [[жең]] де, [[жаға]] да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, [[түйме]] орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді. Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына [[алтын]], [[күміс]] жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, [[меруерт]], маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} tonndb06n5zbj507bb1ri7oi9yrrqrx 3692444 3692442 2026-11-06T10:00:32Z ~2026-58847-27 188203 /* */ 3692444 wikitext text/x-wiki '''Қамзол''' (''камзол'')— әйелдер [[ұлт]] киімінің бір түрі, оны [[көйлек]] сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол [[барқыт]], [[пүліш]], [[мақпал]] сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қа+74925832048мзолда [[жең]] де, [[жаға]] да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, [[түйме]] орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді. Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына [[алтын]], [[күміс]] жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, [[меруерт]], маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} ql7fyn57jqhw1rz4bkpsjvgngrqkmeg 3692453 3692444 2026-11-06T10:08:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-58847-27|~2026-58847-27]] ([[User talk:~2026-58847-27|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2975929 wikitext text/x-wiki '''Қамзол''' (''камзол'')— әйелдер [[ұлт]] киімінің бір түрі, оны [[көйлек]] сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол [[барқыт]], [[пүліш]], [[мақпал]] сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қамзолда [[жең]] де, [[жаға]] да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, [[түйме]] орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді. Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына [[алтын]], [[күміс]] жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, [[меруерт]], маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} tonndb06n5zbj507bb1ri7oi9yrrqrx 0 110255 3692279 3691611 2026-11-05T19:29:00Z ~2026-46472-89 184991 /* Дереккөздер */ 3692279 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. «Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] crk8t2w6cvlt5hxtv8cep2tz4g9j7yb 3692280 3692279 2026-11-05T19:30:26Z ~2026-46472-89 184991 /* Дереккөздер */ 3692280 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. «Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 8lek5qocb92ue83cu4xfkrph17xa6el 3692281 3692280 2026-11-05T19:55:14Z ~2026-46472-89 184991 /* Дереккөздер */ 3692281 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. «Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] rcbec0rcq7ij9qr3rohfkfm1td9jma4 3692379 3692281 2026-11-06T07:08:16Z ~2026-46472-89 184991 /* Дереккөздер */ 3692379 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. «Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде, Ақыртөбе'' деген жерде, Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып, Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: «Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп, Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар». Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 2sbodeueomoy9b6exg7kid9bd3yu169 0 117257 3692019 3691710 2026-11-05T13:53:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 2544140 wikitext text/x-wiki '''Тоқтарбай Қадамбаев'''. 1944 жылы 13 шілдеде [[Қостанай облысы]] Қостанай ауданының Ақсу кентінде туған. Қазақ. Әкесі - Дәнекенов Қадамбай, марқұм, жұмысшы болған. Анасы - Дәнекенова Зейнеп, марқұм, сауыншы болып жұмыс істеген. Қостанай ауыл шаруашылығы институтын (1980) зооинженер мамандығы бойынша; Апматы Жоғары [[партия]] мектебін (1985) саясаттанушы мамандығы бойынша; Қостанай мемлекеттік университетінің заң факультетін (1996) заңгер мамандығы бойынша бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты (1999). Кандидаттық [[диссертация]]сының тақырыбы: «Өнеркәсіптегі муліктерді басқару». Халықаралық ақпараттандыру академиясының мүшесі-корреспонденті (1997). «Нарықтық экономиканы ұйымдастыру» оқулығының (1996), «Өнеркәсіп кәсіпорындарындағы муліктерді басқару» (Қостанай облысының өнеркәсіптік қуатының үлгілері бойынша) (1999) монографиясының авторы. Қазақ және орыс тілдерін біледі. КОКП (1966-1991 жылдары), «Нұр Отан» ХДП (2002 жылдан) мүшесі. 1963 жылдың қыркүйегінен - Қостанай облысының Тарановский ауданындағы [[Алғабас кенті]] бастауыш мектебінің мұғалімі. 1963 жылдың қарашасынан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1966 жылдан - Қостанай облысының «Викторовский» кеңшары комсомол ұйымының хатшысы. 1969 жылдан - Қостанай облысы «Қайраңкөл» кеңшарының жұмысшылар комитетінің төрағасы, партия ұйымының хатшысы. 1975 жылдан Қостанай облысының «Колос» кеңшары партия комитетінің хатшысы. 1977 жылдан - Қазақстан Компартиясы Тарановский аудандық партия комитетініңхатшысы. 1983 жылдан-Қазақстан Компартиясы Тарановский аудандық комитетінің екінші хатшысы. 1986 жылдан - Орджоникидзе аудандық атқару Халық депутаттары кеңесініңтөрағасы. 1991 жылдан - Қостанай облысының мемлекеттік мүлік бойынша аумақтық комитетінің төрағасы. 1993 жылдан - Қостанай облысы әкімшілік басшысының орынбасары, Қостанай облысының мемлекеттік мүлік бойынша аумақтық комитетінің төрағасы. 1995 жылдан - Қостанай облысының әкімі. 1999 жылдың сәуірінен тамызына дейін - Қостанай облысы бойынша ҚР Табиғи [[монополия]]ларды реттеу және бәсекелестікті қорғау комитетінің төрағасы. 2000 жылдан - ҚР Мемлекеттік сатып алулар женіндегі агенттігі төрағасының орынбасары. 2005 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Қостанай облысы бойынша Қаржылық бақылау және мемлекеттік сатып алулар жөніндегі басқармасының бастағы. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша 4-ші шақырылымының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. Қостанай облыстық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1986 -1990). «Құрмет белгісі» (1975, 1980), «Құрмет» (2001) ордендерімен; «1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы Жеңісіне жиырма жыл» (1965), «Тың жерлерді игергені үшін» (1968, 1984), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен марапатталған. Әскери атағы - запастағы полковник. Діни көзқарасы - «Дінге құрметпен қараймын». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстан болашағы туралы болжамы - «ҚР-ның экономика жағынан гүлденіп, демократиялық сипаты қайта жаңара беретініне сенемін». Хоббиі - «Адамдарға жақсылық жасау; шахмат, домбырада ойнау». Сүйіп оқитын әдебиеті - тарих, философия, экономика. Үйленген. Жұбайы - Қадамбаева Бәтима Саханқызы (1947). Қыздары - Қадамбаева Әлия Тоқтарбайқызы (1968), Қадамбаева Гүлмира Тоқтарбайқызы (1978); ұлы-Қадамбаев ДәулетТоқтарбайұлы (1970). Немерелері - Самат, Самала, Самұрат, Дәуір, Әлішер, Әлидар, Әлинұр.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қостанай облысының әкімдері]] ss0h8tqidakiwavjq282jnoj6bm2ql9 0 120194 3692032 3691650 2026-11-05T13:54:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3686305 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Сәкен Майғазиев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Сәкен Қордабайұлы Майғазиев |Туған күні = 01.01.1975 |Туған жері = [[Түркістан облысы|ОҚО]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, Созақ селосы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші, ұстаз |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев ''' ([[1975 жыл]]ы [[1 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған) — қазақстандық [[әнші]], [[МузАРТ]] ансамбльінің солисті. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2013). [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері]]. == Өмірбаяны == [[Қоңырат]] тайпасы [[Жиенбет]] руынан шыққан.<ref>https://m.facebook.com/story.php/?id=100022680831526&story_fbid=1553063778792968</ref> Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды. 2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды.<ref>«Өнеге» журналы, сәуір, 2011</ref> 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз. == Шығармашылығы == Әнші 2009 ж. [[Екі жұлдыз]] жобасында актриса [[Әйгерім Жаңылбаева]]мен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы «Жаңа күн» ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі. == Қызметі == 2018 жылғы желтоқсаннан Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының шығармашылық жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры болды<ref name="teng18">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/music/saken-maygaziev-poluchil-doljnost-v-kaznai-imeni-jurgenova-358975/|title=Сакен Майгазиев получил должность в КазНАИ имени Жургенова|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-04|access-date=2026-10-23}}</ref>. 2020 жылғы желтоқсанда Шымкент қалалық мәдениет үйінің директорының міндетін атқарушы болып тағайындалды<ref name="teng20">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/show/saken-maygaziev-poluchil-doljnost-v-shyimkente-423940/|title=Сакен Майгазиев получил должность в Шымкенте|website=Tengrinews.kz|date=2020-12-23|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Ғылым жолы == Майғазиев Сәкен Қордабайұлы 2020 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында «6D041600 - Өнертану» мамандығы бойынша Философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Қазіргі қазақ эстрадасындағы этнофольклорлық тенденциялар (этнофольклорлық ансамбльдер шығармашылығы негізінде)» тақырыбында диссертация қорғады. == Марапаттары == * 1996 жыл — Тараздағы Ш. Қалдаяқов атындағы халықаралық фестивальдің дипломанты. * 1997 жыл — «Жас қанат» республикалық байқауының «Алтын домбыра» иегері<ref name="nur">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1637175-saken-maygaziev-biografiya-semya/|title=Сакен Майгазиев: биография и семья певца|website=nur.kz|date=2020-09-04|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 1998 жыл — «Алматы-98» фестивалінің 1-орын иегері<ref name="nur" />. * 2006 жыл — Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы («Эстрада» номинациясы; Үкіметтің 2006 жылғы 15 желтоқсандағы № 1218 қаулысы)<ref name="darin">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 2010 жыл — Шымкенттегі Жұлдыздар аллеясында жеке жұлдыз<ref name="nur" />. * 2012 жыл — «Д. Қонаевқа — 100 жыл» медалі<ref name="nur" />. * 2013 жыл — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері<ref name="nur" />. * 2016 жыл — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медалі<ref name="nur" />. * 2026 жыл — «Парасат» ордені (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері және Қазақстан Республикасы алдындағы ерекше еңбегі үшін); наградаларды 11 маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов тапсырды<ref name="parasat">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6521113-luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennykh-nagrad.html|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Zakon.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://optimism.kz/2026/06/12/luchshie-rabotniki-sfery-obrazovaniya-i-kultury-goroda-almaty-byli-udostoeny-gosudarstvennyh-nagrad/|title=Лучшие работники сферы образования и культуры города Алматы были удостоены государственных наград|website=Optimism.kz|date=2026-06-12|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дискография == * 2012 ж. - CD «Бал әнім», Қазақстан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері]] 3jxqx5jboq4p23f0u4tw7b7vrg86xq2 0 123312 3692380 3617517 2026-11-06T07:59:38Z Василь Дулатов 130809 пунктуация; сілтемелер 3692380 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Рональд Уилсон Рейган | Шынайы есімі = Ronald Wilson Reagan | Суреті = Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Америка Құрама Штаттары| АҚШ-тың]] [[АҚШ президенті|40-президенті]] | Ту = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | Ту2 = Flag of the President of the United States.svg | Басқара бастады = [[20 қаңтар]] [[1981]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1989]] | Вице-президент = [[Джордж Герберт Уокер Буш|Үлкен Джордж Буш]] | Ізашары = [[Джимми Картер]] | Ізбасары = [[Джордж Герберт Уокер Буш|Үлкен Джордж Буш]] | Титулы_2 = 33-ші Калифорния губернаторы | Ту_2 = Flag of the Governor of California.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[3 қаңтар]] [[1967]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[7 қаңтар]] [[1975]] | Ізашары_2 = [[Пэт Браун]] | Ізбасары_2 = [[Джерри Браун]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 6.02.1911 | Туған жері = Тампико ауылы, Иллинойс, [[АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 5.06.2004 | Қайтыс болған жері = Лос-Анджелес, [[Калифорния]], [[АҚШ]] | Жерленді = Сими, [[Калифорния]] | Қызмет еткен жылдары = [[1937]]—[[1945]] | Құрамында болды = {{USA}} | Әскер түрі = АҚШ әскері<br />АҚШ әскери-әуе күштері | Атағы = [[Капитан]] | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = 1) [[Джейн Уайман]] (1940—1948)<br />2) [[Нэнси Рейган]] | Балалары = '''ұлдары:''' Майкл және Рон '''қыздары:'''Маурин және Патриция | Партиясы = АҚШ Республикалық партиясы | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = Reagan signature.png | Сайты = | Commons = Ronald Reagan | Марапаттары = }} '''Рональд Уилсон Рейган''' ({{lang-en|Ronald Wilson Reagan}}; {{Туғанкүні|6|2|1911}}, Тампико ауылы, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — {{қайтысболғанкүні|5|6|2004}}, [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], АҚШ) — Америка Құрама Штатының [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық Партиясының]] 40-шы [[АҚШ президенті|Президенті]] (1981–1985 және 1985—1989 жылдар). == Өмірбаяны == 1930 жылдары Рейган [[Лос Анжелес|Лос-Анжелеске]] (Калифорния) көшіп келді. Өз мансабын киноларға түсіп, актерліктен бастады, кейін теледидарда, одан соң 52 фильмге түсіп, танымал болды. <ref group="~">В основном в [[Фильм категории B|низкобюджетных]] фильмах</ref>. АҚШ киноактерлерінің гильдиінің президенті, кейін саяси мансаптағы қадамын бастауға жол ашқан General Electric корпорациясының өкілі болып сайланды. Алғашқы кездерде АҚШ Демократиялық партиясының мүшесі болды, бірақ 1962 жылы Республикалық партияға ауысып кетті. 1964 жылы партия конвенциясында республикалық президенттікке үміткер Барри Голдуотерді қолдауда өзінің «Таңдау уақыты ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''A Time for Choosing'')» атты танымал пікірін айтқан болатын, осы оқиғадан соң оған Калифорния губернаторлығы орнына үміткер болуды ұсынды. Ол 1966-170 жылдары губернаторлар сайлауында жеңіске жетті. Рейган АҚШ президенттігінің Республикалық партиясының ағашқы сайлауына (1968 және 1976 жылдары) өз үміткерлігін екі рет ұсынды, алайда екі ретінде де жеңіліс тапты. 1980 жылы алғашқы партиялық сайлауда Республикалық партияның президенттігіне үміткер болып және кезекті сайлауда Демократиялық партияның президенті [[Джимми Картер|Джимми Картерді]] жеңіп, жетістікке қол жеткізді. Қызметке 1981 жылдың қаңтарында кірісті. Өз мерзімінің алғашқы кезеңінде, 1981 жылдың 30 наурызында ойластырылған қастандықты басынан өткерді. Президенттік орында бірнеше саяси және экономикалық бастамаларды алға тартты. Сол уақытта губернатор орнындағыдай, Президент Рейган үкіметтің мемлекеттік шығынды қысқартудағы, салықты төмендетуде, [[инфляция]]ны бақылау сияқты экономикалық мәселелерді реттеуде алшақтық жолын ұстанды.(осы экономикалық саясат кейінгі уақыттарда «рейганомика» деген атауға ие болды.) Әуе диспетчерлері кәсіподағымен ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Professional Air Traffic Controllers Organization'' (1968)) болған қақтығыс уақытында қатаң тәртіпті қолға алып, бас көтерген жұмысшыларды жұмыстан шығарды. Алғашқы мерзімі Кеңес Одағына Батыс Еуропа елдеріне ядролық арсеналдарын орната отырып, теңдессіз қысым көрсетумен танылды. 1983 жылы қазан айында Гренадаға қарулы күшін басып кіруді жүзеге асырды. Ауғанстан республикасында кеңес әскерлерінің контингентіне қарсы қимыл жасаған оппозицияның бастырмалатқан күшін белсенді түрде жүзеге асырды. 1983 жылы наурыз айында КСРО-ны экономикалық тұрғыда ақсатуды көздеген өз мақсатында оларға космостық кеңістікте (СОИ немесе «Жұлдызды әскер» бағдарламасы.) әскери басымдыққа қол жеткізуге бағытталған ұзақ мерзімді және кең ауқымды бағдарлама жарияланды. Президенттік серіктестігі барысында 1984 жылы нәтижелі «Америка таңы ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Morning in America'')» теле ақпараттық серіктестігін шығарды және 1984 жылғы президенттік сайлауда, дауыс берушілердің 538 дауысынан 525 дауысын жинап, Мондейлдің туған жері мен Колумбия аймағындағыларға жол беріп, Демократиялық партияның үміткері Уолтер Мондейлден үстемдікпен жеңіске жетті. Президенттігінің екінші кезеңі суық соғыстың аяқталуына нақты аяқ басуымен белгілі болды, алайда, 1985-1986 жылдар аралығында советтік-американдық қарым-қатынас көптеген жансыздық жанжалдарды бастан өткерді. Рейган СОКП ОК басты секретары Михаил Горбачевпен келіссөзге келіп, бірнеше кездесулер (біріншісі - Женевада (1985-тің қарашасы) өткізді, 1987 жылы КСРО мен АҚШ арасындағы орта және аз қашықтықтағы ракеталарды істен шығару туралы Келісімге қол қойылуына алып келді. 1986 жылдың сәуірінде [[Ливия|Ливияға]] әуеден соққы беруге бұйрық етті. Президенттік әкімшілік бірнеше жанжалдарға қатысы бар болып шықты, солардың ауқымдысы «Иран-контрас» ісі болған. 1986 жылы Рейганның ішкі саясатымен байланыстырған мұнай бағасының опырылып төмендеуі басталды. Рейган Президенттік қызметті 1989 жылы тоқтатты. Оның ізбасары болып, Рейганның екі мерзімінде вице-президент болған Джордж Буш-үлкені келді. 1994 жылы Рейганға Альцгеймер сырқаты диагнозын қойды. 1995 жылы АҚШ қауіпсіздігі саяси орталығының «Хранитель огня» дипломымен марапатталды. Рейган 2004 жылы 5 шілдеде 93 жасында қайтыс болды. Ол туралы «Рейгандар» фильмі (''The Reagans'', 2003) түсірілді. ==Жастық шағы == [[Сурет:Ronald Reagan in Dixon, Illinois, 1920s.jpg|thumb|left|Рональд Рейган, Диксондағы жастық шағы]] Рональд Уилсон Рейган 1911 жылы 6 ақпанда Тампикода (Иллиноис штаты) жергілікті банктен бір қабат жоғарыда орналасқан пәтерде туды. Кейін ол «Жетпіс бес жыл бұрын Иллиноис штатындағы Тампикодағы бірінші қабатында банк орналасқан кішкене пәтерде дүниеге келгенмін. Басқа банктермен менің қарым-қатынасым болмады.» - деп еске алатын. Әкесі — Джон Эдвард «Джек» Рейган, анасы — Нелли Уилсон Рейган.<ref name="nrhp">Ward, Michael. [http://gis.hpa.state.il.us/hargis/PDFs/201351.pdf Main Street Historic District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807213939/http://gis.hpa.state.il.us/hargis/PDFs/201351.pdf |date=2007-08-07 }} National Register of Historic Places Nomination Form, сәуір 1, 1982, HAARGIS Database, Illinois Historic Preservation Agency. Retrieved шілде 27, 2007.</ref> Әкесі ирландық-католиктік тегінен болса<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=travel&res=980CE7DE103BF935A3575AC0A967948260|title=Village in Tipperary is Cashing In on Ronald Reagan's Roots|work=The New York Times|date=September 6, 1981|accessdate=May 23, 2009|format=fee required}}</ref>, ал анасы ағылшын және шотландық тамырдан болды.<ref>Kengor, Paul (2004), p. 4</ref> Рональдтың ағасы Нейл «Луна» Рейган (1908-1996) болды, ол жарнама беруші болды.<ref>{{cite news |title=Neil Reagan, 88, Ad Executive And Jovial Brother of President |author=Lynette Holloway |url=http://www.nytimes.com/1996/12/13/us/neil-reagan-88-ad-executive-and-jovial-brother-of-president.html |publisher=The New York Times |date=желтоқсан 13, 1996|accessdate=March 22, 2009}}</ref> Рональдтің үлкен ағасы - Нейл «Луна» Рейган, (1908—1996) хабарландыру таратушы. Жаңа ғана дүниеге келген ұлын көрген Джек Рейган «Құйып қойған жуан-голланд, қайдан білеміз, одан мүмкін болашақтан президент шығатын болар»<ref>[http://www.reaganlibrary.com/lifetimes.aspx?session_args=sMvW+Yv8Vy6IHL2Np97Y6AlkS1twe59JGJejVs3HR9bNI6r2c6PHzKRCvYvbVzCFllkSEE+JKGVbizQ0sNuIpvyEtckBjt/QkXbm5rnVkKxPFt+8gvFLfxzGQoqw5tyI&p=RR1001LT&tx=934&h1=936&h2=937&sw=0&lm=reagan&args_a=cms&args_b=1&argsb=N Ronald Reagan Presidential Library]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> деген екен. «Голландық»<ref name="RRfacts">{{cite web|url=http://www.reagan.utexas.edu/archives/reference/facts.html|title=Ronald Reagan Facts|accessdate=маусым 9, 2007|publisher=Ronald Reagan Presidential Foundation|archiveurl=http://www.webcitation.org/61INpgJ9I|archivedate=2011-08-29}}</ref> атауының сәтті болғаны соншалық, жақындары сәбиді Ронни деп атап кетті. Әкесінің тоқтамай ішімдікке салынуынан, жанұя ауыр күй кешіп, араққа құмартқан әкесіне қарап, болашақ президент өмірінің соңғы уақытына дейін спирттік ішмдікті арнайы отырыстарда әредікте ғана қолданды. Ауыр жағдайды басынан өткерген анасы ұлына адамды оның кім екеніне, өандай екеніне қарап бағалауға болмайтынын үнемі қайталап отырды. Рейгандар жанұясы біршама уақытқа Иллиноис штатының Монмаут, Гейлсбург және Чикагоны қосып алғанда әртүрлі қалаларына, қоныс аударды. Ақыр соңында [[1919 жыл]]ы олар Тампикоға қайта оралып, Питни әмбебап дүкенінің жоғарысындағы пәтерге орналасты. Президент болып [[Ақ үй]]ге орналасқанда әзілдеп, тағы да дүкеннің үстінде тұратынын айтты.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/06/06/reagan_all_american_dies_at_93/|title=Reagan, all-American, dies at 93|date=маусым 6, 2004|author=Schribman, David|work=The Boston Globe|accessdate=January 17, 2008}}</ref>. == Кино мен радиодағы мансабы == === Радио мен кино === [[Сурет:Ronald Reagan in Cowboy From Brooklyn trailer.jpg|thumb|left|1938 жылы ''Ковбой из Бруклина''фильміндегі Рейган]] Бала жасынан Рональд сахналық мансапты армандаған болатын, алайда [[Диксон]]нан [[Голливуд]]тың арасы қашық болғандықтан, бақытын радиодан іздеуге шешім қабылдады. [[1932 жыл]]ы колледжді тәмамдаған соң, көптеген кішкене радиостанцияларда жұмыс істеген Айова штатына көшіп келді. Айова университеті Рейганды радиодан Айов қырандары футбол тобының ойынын жариялау жұмысына қабылдады. (ағылш. Iowa Hawkeyes) Әрбір сеансқа 10 доллар ақы алып отырды. Кейін ол спорт коментаторы ретінде атқарған жұмыс кезеңі өмірінің жақсы тұсы екенін атап айтқан болатын. Оны [[Давенпорт қалашығы]]нда (Айова штаты) [[WOC радиостанциясы]]на айына 100 доллар айлық аалып отырған дикторлыққа шақырды.Өзінің ұнамды дауысының арқасында [[Де-Мойн штаты]]ның астанасындағы WHO радиостанциясына Чикаго Кабс бейсбол командасының радиожүргізушісі ретінде шақырылды. === Әскери қызметі === === Кәсіподақ === [[Сурет:Ronald Reagan in General Electric Theater.jpg|thumb|Теле актер Рональд Рейган телехикаяның жүргізушісі.]] == Неке мен балалары == [[Сурет:Ronald Reagan and Nancy Reagan aboard a boat in California 1964.jpg|left|thumb|Нэнси мен Рональд Калифорнияда кішкене кемеде, 1964]] == Ерте саяси мансабы == == 1967—1975 жылдарда Калифорния Губернаторы == [[Сурет:GOVREAGAN.jpg|thumb|left|Рональд мен Нэнси Рейганның губернатор сайлауында жеңіске жеткенін Балтимор (Лос-Анджелес) қонақүйінде атап өтуде.]] [[Сурет:Ronald Reagan, Nancy Reagan, Pat Nixon, and Richard Nixon in 1970.jpg|thumb|Шілде1970. Чета Рейган президент Никсон мен оның жұбайы Пат Никсонмен кездесуде.]] == 1976 жылғы Президенттік сайлау == [[Сурет:1976 Republican National Convention.jpg|thumb|left|Республикалық Партияның Ұлттық конвенциясы-1976. Солдан оңға:[[Боб Доул]], [[Рейган, Нэнси|Нэнси Рейган]], Рональд Рейган, [[Форд, Джеральд Рудольф|Джеральд Форд]], [[Нельсон Рокфеллер]], [[Сюзан Форд]] и [[Бетти Форд]]. Рейган жаңа ғана өз жеңілісін мәлімдеді.]] == 1980 жылғы Президенттік сайлау == [[Сурет:Reagan 1980 campaign.jpg|thumb|Рональд және Нэнси Рейган, сенатор [[Тэрмонд, Стром|Стром Тэрмонд]] (оң жақта) Оңтүстік Каролинада серіктестер ортасында, 1980]] == Рейган Президенттігі 1981—1989 == [[Сурет:President Ronald Reagan Lights Candles During a Visit to Danilov Monastery in Moscow USSR - DPLA - 03c6868da853d3c142c459760a4355a8.jpg|thumb|250px|1988 жыды мамырда Мәскеудегі Данилов шіркеуіне келіп-кетуі.]] === Бірінші мезгіл: 1981—1985 === [[Сурет:President Ronald Reagan and Nancy Reagan waving from the limousine during the Inaugural Parade (cropped).jpg|thumb|Реагандар президенттің инаугурациясынан кейін Пенсильвания даңғылының бойымен Ақ үйге барады.]] ==== Рейганға жасалған қастандық ==== {{main|Рейганға жасалған қастандық }} ==== Авиадиспетчерлердiң ереуiл жасауы ==== ==== Рейганомика ==== {{main|Рейганомика}} ==== Ливан ==== {{main|Бейруттағы келісімге келушілер казармаларының жарылыстары (1983)}} Келiсiмге келтiрушiлердiң казармаларының Бейрутындағы жарылыстары Бейруттағы келісімге келушілер казармаларының жарылыстары. ==== Гренадаға басып кiру==== {{main|Гренадаға басып кiру}} ==== Сұрапыл соғыстың өршуі ==== === Президенттік серіктестік-1984 === {{main|АҚШ-тағы Президенттік сайлау (1984)}} === Екінші мерзім: 1985—1989 === [[Сурет:President Ronald Reagan Being Sworn in for a Second Term by Chief Justice Warren Burger as Nancy Reagan Observes in the United States Capitol Rotunda - DPLA - 600a88cff2aa976f32fba60dfed88960.jpg|thumb|right|Рональд Рейган екінші мерзімінің алдында Капитолий ротунда ант береді.]] ==== Нашақорлармен күрес==== ==== Ливия бомбылаулары ==== {{main| «Каньон Эльдорадо» операциясы}} ==== АҚШ иммиграциясының реформасы және бақылауы туралы акт. ==== {{main|АҚШ иммиграциясының реформасы және бақылауы туралы Заңы. (1986)}} ==== «Иран-контрас» ісі ==== {{main|Иран-контрас}} [[Сурет:President Ronald Reagan receives the Tower Commission Report with John Tower and Edmund Muskie.jpg|thumb|Президент Рейган Ақ үйдің кабинетінде 1987 жылы мұнара комиссиясының есебін қабылдады.]] ==== Сұрапыл соғыстың аяқталуы ==== {{main|Сұрапыл соғыс}} [[Сурет:ReaganBerlinWall.jpg|thumb|Рональд Рейган Берлин қабырғасының Бранденбург қақпасында сөз сөйлеп, [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевке]]: «Бұл қабырғаны қират!»]] [[Сурет:Reagan and Gorbachev in western hats 1992.jpg|thumb|200px| Рональд Рейган мен Михаил Горбачев Калифорниядағы Рейган ранчосында демалады, 1992 ж]] == Президенттіктен кейінгі кезең (1989—2004) == [[Сурет:Reagans early 1990s.jpg|thumb|Рональд пен Нэнси Рейган 1990 жылдардың басында Ақ үйден кеткеннен кейін Лос-Анджелесте.]] === Альцгеймер сырқаты === == Қайтыс болуы == === Қайтыс болуы === === Рейганның өлiмiне әлемнің күйзелісі === === Жерлеу === == Марапаттары== ==Естелік == == Қызықты мәліметтер == == Жиылыстарда сөйлеген сөздері == * [[Империя зла]] (1983) * «[[Бомбардировка начнётся через пять минут]]» (1984) * [[Доктрина Рейгана|«Доктрина Рейгана»]] (1985) * [[Снесите эту стену|Речь у Берлинской стены]] (1987) == Дереккөздер == <references/> <references group="~"/> == Сілтемелер == * [http://ronaldreagan.hagbergmedia.com/ Ronald Reagan — Video & Audio | Biography | Speeches | Photos | Quotes — by Hagberg Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061028221606/http://ronaldreagan.hagbergmedia.com/ |date=2006-10-28 }} {{АҚШ Президенттері}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1976—2000}} [[Санат:АҚШ президенттері]] q4e3mptkm1yk2mp0wv4ip6f16ez9x4m 0 132668 3692178 3548354 2026-11-05T16:57:47Z Wikuiser 172895 «[[Абу-Даби (әмірлік)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3692178 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Абу-Даби (әмірлік)]] rjz4f7nurnx5dy24h5hfllcbk9pjc1t 0 137396 3691996 3691929 2026-11-05T13:48:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2595955 wikitext text/x-wiki '''«Nature Reviews Immunology»''' – [[2001 жыл]]дан бері ''«Nature Publishing Group»'' баспасынан ай сайын жарық көретін [[ғылыми журнал]]. Басылым беттерінде [[иммунология]] жетістіктеріне арналған шолу мақалалар жарияланады. Журнал зерттеулерінің негізгі тақырыптары: [[аллергия]] мен [[астма]], [[автоиммунитет]], [[иммундік жүйедегі апоптоз]], [[хемокондар]] мен [[хемоконды рецепторлар]], [[гемопоэз]], [[иммунотерапия]], [[инфекции]] мен [[иммунитет]] және т.б Бас редакторы: ''Люси Бёрд''. Қысқартылған атауы: Nat. Rev. Immunol. ISSN: 1474-1733.<ref>Nature журнaлының ресми сайты. 22 ақпан 2010, 22 ақпанда тексерілген.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:2001 жылы пайда болған баспасөз құралдары]] [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:Медициналық журналдар]] [[Санат:Ресей білім және ғылым министрлігі жоғарғы аттестациялық комиссиясы журналдары]] [[Санат:Nature журналдары]] inxvsn4c5n0k7l9xxop36p6ufzbus0h 0 137401 3691997 3691904 2026-11-05T13:48:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3445388 wikitext text/x-wiki {{Журнал|атауы=Nature Reviews Neuroscience|тілі=ағылшын|қысқарту=Nat. Rev. Neurosci|мамандануы=Нейробиология|мерзімділік=ай сайын|редакция мекен-жайы=The Macmillan Building, 4 Crinan Street, London, N1 9XW, UK|бас редактор=Клаудиа Видеман|баспашы=Nature Publishing Group|ел={{UK}}|құрылғаны=2000|ISSN=1471-003X|сайты=http://www.nature.com/nrn}} '''«Nature Reviews Neuroscience»''' – [[2000 жыл]]дан бері ''«Nature Publishing Group»'' баспасынан ай сайын жарық көретін [[ғылыми журнал]]. Басылым беттерінде [[нейробиология]] саласындағы жетістіктер хақындағы шолу мақалалар жарияланады. Журналдағы зерттелетін негізгі тақырыптар: жасушалы және [[молекулалық нейробиология]], [[жүйке жүйесі]]нің дамыту, жоғарғы жүйке әрекеті мен [[тіл]] және т.б. Бас редакторы: ''Клаудиа Видеман''. Қысқартылған атауы: Nat. Rev. Neurosci. ISSN: 1471-003X.<ref>Nature Reviews Microbiology. Journal Scope; Nature журнaлының ресми сайты. 22 ақпан 2010 22 ақпанда тексерілген</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== http://www.nature.com/nrn {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналдар]] [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:Биологиялық журналдар]] [[Санат:Nature журналдары]] jwwsluetqqbmkwftal55fusp8eap1h0 0 138078 3692298 3658503 2026-11-05T22:44:31Z Casserium 68287 /* */ 3692298 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Amanat Media Group |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[2008 жыл|2008]] |құрушы = [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясы |орналасуы = {{KAZ}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 12/1 |басты адамдары = ''бос орын'' (Бас директоры) |саласы = |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = * «Айқын-Литер» ЖШС * «Астана қ. теледидары» ЖШС * «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС |аудитор = |сайты = https://amanatmediagroup.kz/ |Ортаққор = }} '''«Amanat Media Group» ЖШС''' (2025 жылға дейін — ''«Nur Media» ЖШС'') — Қазақстандағы ең ірі медиакомпаниялардың бірі. 2008 жылы 25 қарашада [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының бастамасымен құрылған, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қарайды. Қазіргі кезде холдинг құрамына [[Astana TV|«Астана»]] телеарнасы, [[Айқын (газет)|«Айқын»]], «Литер», [[Түркістан газеті|«Түркістан»]] газеттері, «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі, [[Radio NS|«NS»]] және «Orda FM» радиостанциялары кіреді.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ruslan-alishev-vozglavil-holding-nur-media-462084/ Руслан Алишев возглавил холдинг Nur Media]</ref> == Тарихы == «Нұр-Медиа» холдингі құрылатыны 2008 жылдың қараша айында белгілі болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-200811280019 Учредителем нового медиа-холдинга будут ФНБ "Самрук-Казына" и НДП "Нур Отан"]</ref> Холдинг «Дала мен қала», «Страна и мир» партиялық газеттері кіретін «Беркут-Медиа» компаниясының негізінде құрылған. 2009 жылы қаңтарда «Нұр-Медиа» холдингі журналист [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожиннен]] «Айқын», «Литер» және «Қазақстан теміржолшысы» газеттерін сыйға алды.<ref>[https://rus.azattyq.org/a/1373244.html В холдинг “Нур-медиа” переданы газеты “Литер” и “Айкын”]</ref> Бұдан бөлек холдинг «[[ҚазМұнайГаз]]<nowiki/>» компаниясынан құрамына «Астана» телеарнасы мен «NS», «РДВ» радиостанциялары, «Нұр-Астана», «Түркістан», «Известия-Казахстан» газеттері кіретін «Рауан Медиа Групп» компаниясын сенімгерлік басқаруға алды.<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1023022/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4_%D0%A0%D0%9C%D0%93_2011.pdf Аудиторский отчет за 2011 год (консолидированный)]</ref> 2013 жылы маусымда «Известия-Казахстан» газеті, қыркүйекте «Нұр-Астана» газеті жабылды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gazeta-izvestiya-kazahstan-zakryilas-237179/ Газета "Известия - Казахстан" закрылась]</ref> 2013 жылы желтоқсанда «Дала мен қала» және «Страна и мир» партиялық газеттері жабылды.<ref>[https://vlast.kz/obsshestvo/nur_media_zakryvaet_partijnye_gazety_dala_men_kala_i_strana_i_mir-3908.html «Нур медиа» закрывает партийные газеты «Дала мен кала» и «Страна и мир»]</ref> 2014 жылы желтоқсанда «Нұр-Медиа» холдингі «Рауан Медиа Групп» компаниясын «ҚазМұнайГаздан» сатып алды. Нәтижесінде холдинг «Астана» телеарнасы, «NS» және «Orda FM» радиостанциялары, «Түркістан» газетінің толыққанды иесі болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/27929?OptionName=ExtraData opi.dfo.kz]</ref> 2018 жылы «Айқын», «Литер» газеттерінің редакциясы Алматыдан Астанаға көшті.<ref>[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4940983-izdaniya-ay-yn-i-liter-pereehali-v.html Издания "Айқын" и "Литер" переехали в столицу]</ref> 2019 жылы қыркүйекте «Nur Otan» партиясын қайта жаңғырту аясында «Azattyq Ruhy» ақпарат агенттігі ашылды.<ref>[https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4984086-azattyq-ruhy-a-paratty-agentt-g-ashylyp.html Azattyq Ruhy Ақпараттық агенттігі ашылып, оған Серғали Балажан барады]</ref> 2020 жылдың соңында «Қазақстан теміржолшысы» газеті Теміржол, автомобиль, әуе және су көлігі қызметкерлері салалық кәсіподағының (Қазкөліккәсіп) қарамағына берілді.<ref>[https://railnews.kz/ru/news/8703/ Газета «Қазақстан теміржолшысы» переходит в другую структуру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230612181956/https://railnews.kz/ru/news/8703/ |date=2023-06-12 }}</ref> == Құрылымы == {| class="wikitable" |+ Еншілес компаниялар ! Компания !! Компания директоры !! Құрылтайшысы !! Ақпарат құралдары |- | «Айқын-Литер» ЖШС | [[Талғат Ешенұлы|Талғат Қырықбаев]] || «Amanat Media Group» ЖШС <br>«Астана қ. теледидары» ЖШС || [[Айқын (газет)|Айқын]] газеті мен Aikyn.kz сайты [[Түркістан газеті|Түркістан]] газеті мен Turkystan.kz сайты [[Литер (газет)|Литер]] газеті мен Liter.kz сайты |- | «Астана қ. теледидары» ЖШС | Әзизхан Әбілдинов || «Amanat Media Group» ЖШС <br>«Айқын-Литер» ЖШС || [[Astana TV|Астана]] телеарнасы мен Astanatv.kz сайты [[Orda FM]] радиосы мен Orda.fm сайты |- | «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС | Ербол Бегімбетов || «Астана қ. теледидары» ЖШС <br>«Amanat Media Group» ЖШС || [[Radio NS|NS]] радиосы мен Ns.kz сайты |} * «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі 2019 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Алтынай Досмадиярова. * «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті қазақ тілінде 2004 жылдың 6 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 40 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Амангелді Құрмет. * «Литер» республикалық қоғамдық-саяси газеті орыс тілінде 2004 жылдың 3 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 30 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Жанна Ойшыбаева. * «Түркістан» халықаралық газеті қазақ тілінде 1994 жылдың 28 қаңтарынан бастап шығады. Аптасына бір рет 5 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Бауыржан Бабажанұлы. * «Aikyn.kz» сайты 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Майра Жанысбай. * «Liter.kz» сайты 2004 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Малика Галиева. * «Turkystan.kz» сайты 2007 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Әлия Тілеужанқызы. * «Orda FM» радиосы 2000 жылдан бері жұмыс істейді. 2013 жылға дейін «Ас FM», «РДВ», «Деловая волна» деп аталды. Директоры — Әйгерім Есенәлі. === Бұрынғы медиа активтері === * «Дала мен қала» газеті (2003—2013) * «Страна и мир» газеті (2003—2013) * «Известия-Казахстан» газеті (2000—2013) * «Нұр-Астана» газеті (2004—2013) * «Aynaline.kz» жастар порталы (2013—2015) * «Munara.kz» ақпараттық порталы (2013—2016) * «Remarka.kz» ақпараттық порталы (2013—2015) * «Қазақстан теміржолшысы» газеті (1931—) == Бас директорлары == {| class="wikitable" |+ ! № !! Аты-жөні !! colspan="2"| Басқарған жылдар |- | colspan="4"| '''Беркут-Медиа''' |- | 1 || Әділ Ыбыраев || 2007 || қараша<br>2008 |- | 2 || [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || қараша<br>2008 || желтоқсан<br>2008 |- | colspan="4"| '''Нұр-Медиа, Nur Media, Amanat Media Group''' |- | 1 || Арманжан Байтасов || желтоқсан<br>2008 || желтоқсан<br>2009 |- | 2 || Қайсар Жаңаханов || желтоқсан<br>2009 || желтоқсан<br>2011 |- | 3 || Ерлан Байжанов || желтоқсан<br>2011 || қаңтар<br>2014 |- | 4 || Болат Берсебаев || қаңтар<br>2014 || қыркүйек<br>2014 |- | 5 || Жанай Омаров || қыркүйек<br>2014 || шілде<br>2018 |- | 6 || [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || шілде<br>2018 || сәуір<br>2019 |- | 7 || Әлия Буриева || сәуір<br>2019 || шілде<br>2019 |- | 8 || Болат Кальянбеков || шілде<br>2019 || қаңтар<br>2022 |- | 9 || Руслан Әлішев || ақпан<br>2022 || сәуір<br>2022 |- | 10 || Бақтияр Мәкен || сәуір<br>2022 || желтоқсан<br>2024<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/104931/bakhtiyar-maken-vozglavil-kholding-nur-media.html Бахтияр Макен возглавил холдинг Nur Media]</ref> |- | 11 || Бақытжан Тұрлыбеков || желтоқсан<br>2024 || мамыр <br>2026 |- | м.а. || Шалқар Қожаев || colspan="2"| мамыр <br>2026 бастап |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Басылымдар]] s33dccii7tiahvqc6iajaw4ve8uik97 0 165367 3692303 3560607 2026-11-05T23:45:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692303 wikitext text/x-wiki [[File:City Light employees on coffee break, 1960s.jpg|thumb|right| Жұмыскерлер кофе-брейкте, 1960 ж.]] [[File:HK CWB Excelsior Hotel 香港怡東酒店 tea break a cup of coffee Dec-2011.jpg|thumb| Кофе-брейк]] '''Кофе- брейк''' (ағыл.Coffee break — кофелік үзіліс) - деп ғылыми [[конференция]]ның [[ас]] қабылдау кезіндегі және формалды емес әңгімелесу барысындағы қысқаша кофелік [[үзіліс]]ті(15-40 мин.) айтады. Әдетте үстел үстінде [[кофе]] ішетін шынылармен, кофе салынған ыдыстармен, ыстық су құйылған ыдыстармен, кәмпиттермен, қантпен, қаймақпен және печеньемен осы кофе-брейк елестетіледі. Дегенмен де, алкогольді [[сусындар]] ( коньяк, арақ, шарап) және ыстық [[тағам]]дар да болуы мүмкін. [[Фуршет]]тегідей, кофе-брейк белгілі бір орын ретінде елестетілмейді, яғни қатысушылар өздеріне-өздері кофе құйып, тағамды тұрған күйінде жейді. ==Тарихы== 1936 ж. бастап, панамерикалық [[бюро]] ([[АҚШ]], [[Канада]] және т.б. елдердің кофе өндірушілерін біріктіреді) кофені көбірек қабылдауға бағытталған компанияны бастайды. Осыған байланысты "кофеге үзіліс" сияқты [[дәстүр]]лер де енгізілген болатын. ==Кофе-брейкті жүргізудің нормативтері== * Мұнда бірнеше сан қилы нұсқалар болуы мүмкін. Әдетте кофе-брейк 30-40 мин. созылатын кішігірім іс-шара болып табылады. Кофе-брейктің ұзақтылығы жалпы іс-шараның [[регламент]]іне байланысты белгіленеді. Мұндай үзіліс қатысушыларға өздерінің күш-қуатын қайта жинап, формалды емес үлгідегі әңгімелесуді қарастырады. Конференция барысындағы кофе-брейк - бұл негізінен кофе ішу кезіндегі таусылмайтын әңгімелесу, яғни оны нон-стоп деп те атайды. Барлығы да [[семинар]] мен іс-шараның ұзақтылығына байланысты. Егер де семинар 3 сағ. уақытты алатын болса және де тәуліктің бірінші жартысына сәйкес келсе, онда үзіліст әдетте кофе-брейк ұсынылады. 30 мин. болатын кофе-брейктің мәзірі әдетте өзіне әр түрлі сэндвичтерді, қандай да бір пісірмені, коктейльдік пирожкиларды, жеміс-жидектерді, кофені, шайды, сусындар мен минералдық суды қосады. Егер де іс-шара бүкіл күнді алатын болса, онда әдетте таңғы үзіліс кезінде кофе-брейк, ал түстен кейінге ланчты ұсынады. Ланчтың мәзірі әдетте суық тағамдардан, ыстық тағамдардан және десерттен тұрады. Мейрамханалық терминмен айтқанда, "үшкурстық" түскі асты қамтиды. Тәуліктің екінші жартысында, қайтадан кофе-брейк. Осындай іс-шаралардың ас-мәзірін құрастыру барысында маусымдылықты ескеру қажет: мысалы, жаз мезгілдерінде, жеміс-жидектер мен көкөністерді, ал қыста калориясы мол тағамдарды көбірек дайындай қажет. Сонымен қатар, қатысушылардың этникалық ерекшеліктерін де ескеру қажет<ref>http://msk.treko.ru</ref>. ==Кофе-брейк күнделікті жұмыс кезіндегі ритуал ретінде== [[File:Coffee break en el hall AB.jpg|thumb| Қызметкерлер кофе-брейкте, 2009 ж.]] Ғалымдардың пайымдауы бойынша, адамдардың жұмыс барысында жасалған қысқы ұзіліс - жұмысқа деген ынтаны оятар түрткі болар табылады. Айтып кету керек, кофе-брейк ұзақ уақытқа созылмауы керек және түскі ас ретінде болмауы керек. ==Кофе-брейктің профессионалды ұйымдастырылуы== Кофе-брейктің профессионалды ұйымдастырылуы барлық [[ереже]]лер мен [[талап]]тарды ескере оытрып, лекторлардың баяндама оқу барысындағы, [[тауар]]лардың презентациясын өткізу кезіндегі, іскерлік мақсаттағы мәселелерді шешу барысындағы және т.б. кез-келген іс-шарадағы қысқа үзілісті толтырады. Бай не болмаса тым кішкентай ас мәзірі, персоналдың келісімді жұмысы мен [[сусын]]дар мен тағамдардың дәмділігі жиналған қауымға біраз тынышталып, демалуға және белгілі бір жайлы атмосферада әңгімелесуге мүмкіндік береді. "Кофе-брейк" атты шетел термині [[Ресей]] мен бұрынғы [[ТМД]] елдерінің аумағында кофелік қысқа үзілісті білдіретін түбірленген сөз болды. Кофе-брейкті өткізудің мақсаттарына, талаптарына, жағдайларына байланысты ол 5 минуттық шай ішуден бінеше күндерге созылатын көрме, семинар, конференция не болмаса тағы басқа іскерлік, танымдық, ойын-сауықтық іс-шараны жүргізу кезінде болатын кішігірім демалыс болып табылады. Оған мысал ретінде, театрдағы спектакльден кейін, қонақтардың залдан сусындар не болмаса жай әңгімелесуін айтуға болады. Кофе-брейктерді белгілі бір регламент бойынша, қатаң түрде ұйымдастырылған іс-шара ретінде ғана емес, қиын да тығырыққа тірелген келісімдер барысында қолданылады. Тағамды ішіп, иісі аңқыған кофенің дәмін татып, біраз демалған кез-келген адам - диалог пен әңгімені жүргізу кезінде жақсы көңіл-күйде болып, шешімдерді тез қабылдайды. Осындай дәмді тек қиын келісімшарттар кезінде ғана қолданылмайды, дегенмен кофе-брейктерден кейні аса маңызды шешімдер қабылданып, жасалады<ref>http://kulinarov-spb.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127083200/http://kulinarov-spb.ru/ |date=2012-01-27 }}</ref>. ==Кофе-брейктің түрлері== [[File:LA2 coffee break 1 Wikipedia Academy 2008.jpg|thumb| Кофе-брейк, 2008 ж.]] * '''[[философия]]лық [[кафе]]''' - семинар мен кофе-брейктің қоспасы ретінде қолданылады. Осындай кафенің атасы ретінде әдебиеттік салондар болды. Онда тыныштық атмосферасында, дәмді шай немесе өзіне жетелейтін кофені ішу барысында философилық жағдайлар талқыланып, жаңадан әдебиеттік шығармалардың бастауы пайда бола бастады. Жаңа әлемде cafe-filo-ның тарихын Марк Соте мен оның Париждегі Бастилия алаңында орналасқан. "Зәкірлердің кафесі" (кафе маяков) атты кафесінен бастау алады. * '''фуршет- [[коктейль]]''' - тағамдарды ұсынатын қысқа үзіліс; оның барысында тек шай мен кофені ұсынып қана қоймай, коктейльдер мен алкогольді сусындарды да ұсынады. Осындай іс-шара кезінде тәттті тағамдарды аз, ал ыстық тағамдарды мүлдем ұсынбайды<ref>http://www.luxemag.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006173810/http://www.luxemag.ru/ |date=2011-10-06 }}</ref>. ==Кофе-[[пауза]]да өзіңді қалай ұстау керек?== Кофе-брейктің негізгі мақсаты болып, жеңіл ас ішу болып табылады, қысқа демалыс пен формалды емес әңгімелесу. Мұндай іс-шара барысында әдетте орындықтарды қоймайды, мұндай жағдай фуршетте де орын алады. Яғни келушілер өздеріне-өздері сусындар құйып, тағамдарды салады. Кофе-паузалардағы тәртіп жалпы нормалар мен тағамдарды тұтыну мәдениетін мойынсұнады. Тым қысқа үзіліс көптеген қатысушылардың кешігіп келуін тудыруы мүмкін, ал ұзақ үзіліс біраз тынышталдырып, тек жайлы сезім тудырады. Сондықтан, тәртіпті сақтаудың негізгі ерекшеліктерінің бірі ретінде - регламентті қатаң сақтау мен қатысушылардың уақытында келуін талап етеді; кофе-брейктен кейін, кешігусіз семинарда не болмаса конференцияда өз орныңды тауып отыру да өте маңызды болып табылады. ==Дереккөздер== <references/> {{Кофе}} [[Санат:Кофе]] b5hv7s649kuwoir1p1hfnhs24mb1xrl 0 165595 3691992 3603313 2026-11-05T13:43:35Z Wikuiser 172895 /* */ 3691992 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:New England USA.svg|right300px|thumb|Жаңа Англия]] '''Жаңа Англия''' ({{lang-en|New England}}) — АҚШ-тың солтүстік шығысындағы 6 штаттан тұратын аймағы. Олар: [[Вермонт]], [[Коннектикут]], [[Массачусетс]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Нью-Гэмпшир]] және [[Род-Айленд]]. Батысында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатымен, солтүстік-шығысында Канаданың [[Нью-Брансуик]] және солтүстігінде [[Квебек]] провинцияларымен шектеседі. Шығысы мен оңтүстік-шығысында [[Мэн шығанағы]] мен Атлант мұхиты, ал оңтүстік-батысында [[Лонг-Айленд (зунд)|Лонг-Айленд]] зунды орналасқан. [[Бостон]] – Жаңа Англияның ең үлкен қаласы және Массачусетс штатының астанасы. [[Санат:Жаңа Англия]] [[Санат:АҚШ географиясы]] f9490xs9lfxcwubc2ewxha73dws3u2z 3692042 3691992 2026-11-05T14:46:52Z Wikuiser 172895 /* */ 3692042 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} {{Елді мекен |статусы = АҚШ өңірі |қазақша атауы = Жаңа Англия |шынайы атауы = {{lang-en|New England}} |сурет = {{multiple image | align = | direction = horizontal | width = | image1 = Boston skyline from Longfellow Bridge September 2017 panorama 2.jpg | width1 = 320 | alt1 = | caption1 = [[Бостон]] | image2 = Portland HeadLight (cropped).jpg | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = Портленд маягы | image3 = New Hampshire foliage and covered bridge.jpg | width3 = 160 | alt3 = | caption3 = Нью-Гэмпширдегі ағаштар мен [[жабық көпір]] | image4 = Burlington vermont skyline.jpg | width4 = 320 | alt4 = | caption4 = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] | image5 = Gay Head clay cliffs 4 of town of Aquinnah, Martha's Vineyard, USA.JPG | width5 = 160 | alt5 = | caption5 = Гей-Хед жартастары | image6 = Yale Law School in the Sterling Law Building.jpg | width6 = 160 | alt6 = | caption6 = [[Йель университеті]]ндегі Стерлинг заң ғимараты | image7 = Providence, RI skyline .jpg | width7 = 320 | alt7 = | caption7 = [[Провиденс]] }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = Flag of New England.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 71 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = {{hlist|[[Вермонт]]|[[Коннектикут]]|[[Массачусетс]]|[[Мэн (штат)|Мэн]]|[[Нью-Гэмпшир]]|[[Род-Айленд]] }} |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 186 447 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 431 980 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 95,0466 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New England |сайты = |сайт тілі = |ел картасы = New England USA.svg }} '''Жаңа Англия''' ({{lang-en|New England}}) — АҚШ-тың солтүстік шығысындағы 6 штаттан тұратын аймағы. Олар: [[Вермонт]], [[Коннектикут]], [[Массачусетс]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Нью-Гэмпшир]] және [[Род-Айленд]]. Батысында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатымен, солтүстік-шығысында Канаданың [[Нью-Брансуик]] және солтүстігінде [[Квебек]] провинцияларымен шектеседі. Шығысы мен оңтүстік-шығысында [[Мэн шығанағы]] мен Атлант мұхиты, ал оңтүстік-батысында [[Лонг-Айленд (саунд)|Лонг-Айленд]] саунды орналасқан. [[Бостон]] – Жаңа Англияның ең үлкен қаласы және Массачусетс штатының астанасы. [[Санат:Жаңа Англия]] [[Санат:АҚШ географиясы]] k4lsm96d8ixq9rp6n9uo0f3pbonv0cb 3692043 3692042 2026-11-05T14:48:39Z Wikuiser 172895 /* */ 3692043 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} {{Елді мекен |статусы = АҚШ өңірі |қазақша атауы = Жаңа Англия |шынайы атауы = {{lang-en|New England}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = Flag of New England.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 71 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = {{hlist|[[Вермонт]]|[[Коннектикут]]|[[Массачусетс]]|[[Мэн (штат)|Мэн]]|[[Нью-Гэмпшир]]|[[Род-Айленд]] }} |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 186 447 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 431 980 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 95,0466 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = New England |сайты = |сайт тілі = |ел картасы = New England USA.svg }} '''Жаңа Англия''' ({{lang-en|New England}}) — АҚШ-тың солтүстік шығысындағы 6 штаттан тұратын аймағы. Олар: [[Вермонт]], [[Коннектикут]], [[Массачусетс]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Нью-Гэмпшир]] және [[Род-Айленд]]. Батысында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатымен, солтүстік-шығысында Канаданың [[Нью-Брансуик]] және солтүстігінде [[Квебек]] провинцияларымен шектеседі. Шығысы мен оңтүстік-шығысында [[Мэн шығанағы]] мен Атлант мұхиты, ал оңтүстік-батысында [[Лонг-Айленд (саунд)|Лонг-Айленд]] саунды орналасқан. [[Бостон]] – Жаңа Англияның ең үлкен қаласы және Массачусетс штатының астанасы. [[Санат:Жаңа Англия]] [[Санат:АҚШ географиясы]] eb0et9ficnfiwvg7z4fy651gf951v91 0 184096 3692343 3098007 2026-11-06T05:46:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692343 wikitext text/x-wiki {{бастама}} [[Сурет:Кокжиек_баспасы.jpg|thumb|Көкжиек баспасының логосы]] «Көкжиек-Б» баспасы Қазақстанның кітап ісі нарығында 2005-жылдан бері жұмыс істеп келеді. Баспа ұжымы қысқа уақыт аралығында діни-танымдық, руханият саласындағы сауатты еңбектерімен Қазақстанға танылып үлгерді. Баспа негізінен рухани және діни салаға маманданып, бүгінде осы саладағы Қазақстандағы жетекші баспалардың бірі болып табылады. Сонымен қатар, баспа аталмыш саладағы білікті қазақстандық әрі шетелдік мамандармен арнайы жобалық жұмыстар атқарып келеді. Баспа өнімдері түгелімен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының сараптау коммиссиясынан өткен. Сонымен қатар баспа жанынан халықаралық «Новые грани» атты ғылыми-танымдық журнал жарық көреді. <ref>[http://kokzhiek.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=5 Көкжиек баспасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114092855/http://www.kokzhiek.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=5 |date=2012-01-14 }}</ref> ==Мекен жайы== Мекенжай: Мақатаев көшесі, 128А үй, Алматы қаласы, 050008 E-mail: info@kokzhiek.kz Телефон: +7 727 279 93 14 Факс: +7 727 279 82 93 Ресми сайты: https://web.archive.org/web/20111203140644/http://www.kokzhiek.kz/<ref>[http://kokzhiek.kz/index.php?option=com_contact&view=contact&id=1&Itemid=2 Баспа мекен-жайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114092850/http://www.kokzhiek.kz/index.php?option=com_contact&view=contact&id=1&Itemid=2 |date=2012-01-14 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан баспалары]] c3z9ouo3vdloqxgbp5pszkb3rp9bhat 0 195924 3692537 2737539 2026-11-06T11:55:41Z Шардара 2026 187453 3692537 wikitext text/x-wiki Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері Кеңестік Қазақстан тарихының деректерін жинастыру және оларды ғылыми-жарияланымдық мақсатта пайдалану Азамат соғысының аяқталып 1918—1920, бейбіт құрылысқа көшу кезінен бастау алады. Алғашында мерзімді баспасөз материалдары мен ресми құжат үлгілеріне сұрыптау жүргізілді. 1921 жылдың тамызында Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының Академиялық орталығы А. Байтұрсыновтың жетекшілік етуімен ел тарихы мен мәдениетінің жазба дерек көздерін жинау, зерттеу және насихаттау жөнінде ұсыныс көтерді. Сол жылдың күзінде құрылған ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағаты ұйымдар мен мекемелерден түскен құжаттарды мұрағат қоймаларында мақсаттюрі жоспарлы түрде жинап, сақтауға кірісті. 1922 жылы қарашада құрылған Партия тарихының («Истпарт») (РК(б)П және Қазан төңкерісі тарихын зерттеу жөніндегі комиссия) қазақ бюросы тарихи мәні бар құжаттар мен революциялық оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардың естеліктерін жинай бастады. Төңкеріс пен Азамат соғысы жылдарында және Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде көптеген тарихи деректер біржола жоғалды, бүлінді немесе ұрланып, жойылып кетті. Деректердің үлкен бөлігі Қазақстаннан тысқары жерлерде сақталды. 1925 жылы Қазақстан астанасын Қызылордаға көшірген кезде осы құнды мұрағаттық деректемелер Орынборда қалып қойды. 1928-1929 жылдары мұрағат мекемелерін Қызылордадан Алматыға көшіргенде де деректер мен құжаттық материалдардың белгілі бір бөлігі жоғалды. Оңтүстік Қазақстан,Жетісу және Сырдария облыстарының тарихына қатысты құжаттардың елеулі бөлігі Ташкентте қалып, Өзбекстанның мемлекеттік мүлкі саналды. Республикалық мұрағат мекемелері объективті және субъективті қиындықтарды жеңе отырып, жазба деректерді бір орталықта жинау мен сақтау, сондай-ақ оларды зерттеу мен жариялауды ұйымдастыру бойынша қыруар жұмыстар атқарды. Бірыңғай мұрағаттық тораптардың қалыптасуы мен орнығуына орай, республикада тарих ғылымының құжаттық негізі қорланып, ұлғая түсті. 1927—1929 жылдары республиканың Партия тарихы бюросы жанынан партия құжаттарын сақтау үшін арнайы мұрағаташылды. Кейіннен бұл мекеме Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтының мұрағаты - КОКП OK жанындағы Марксизм-ленинизм институтының бөлімшесі (ауызекі тілде партархив -партмұрағат) деп аталды. 1994 жылдың 14 қаңтарынан бастап бұл мекеме Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты деп аталады. Қазан төңкерісінің 10 жылдық мерейтойы қарсаңында (1927) партия тарихы комиссиясы Сәкен Сейфуллиннің басшылығымен тарихи оқиғаларға қатысушылардың 100-ге жуық естеліктерін жинады. Бұл естеліктер партмұрағаттың ғылыми құндылығы бойынша жоғары баға алған №811 қорының негізін қалады. Партиялық мұрағаттар қорында сақтауға іріктелінген құжаттар кешенінің негізгі бөлігін РК(б)П - БК(б)П - КОКП-ның қазақстандық ұйымы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің шешімдері мен қаулылары, Қазақ облыстық комитеті (Кыробком, 1921-1925), БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті (1925-1937), Қазақстан Компартиясы OK (1937-1991) секретариаты Бюросы отырыстарының хаттамалары, олармен бірге жолданған құжаттар, республикалық және жергілікті партия ұйымдары пленумдарының, мәжілістерінің, құрылтай жиналыстарының материалдары, барлық деңгейдегі партия комитеттері мен ұйымдарының, партиялық, кеңестік бақылау органдарының, халық комиссариаттары мен министрліктердің, мекемелер мен құрылымдардың, қоғамдық ұйымдардың жұмыстары туралы есептері, талдау жазбалары, анықтамалар, баяндамалар, хаттар, статистикалық мәліметтер және басқа құжаттар құрады. Бұл құжаттар, тұтастай алғанда, тоталитарлық қоғам шеңберінде жасалған тарихи ақпараттардың күрделі де кең жүйесін сипаттайды. Бұл құжаттардың басты құндылығы — бастауыш партия ұйымдарының белсенділерінен бастап Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті номенклатурасының басшы қызметкерлеріне дейінгі сан мындаған адамдар туралы партиялық істерде жинақталған жеткілікті мөлшердегі ақпараттардың болуында. Партиялық іс құжаттар адамның қызмет баспалдақтарымен жүріп өткен әрбір қадамын — өмірбаян дерегін, мінездемелер мен анкеталарды, анықтамаларды жай тізіп шығу ғана емес, олар Қазақстанның өткен тарихы, бүкіл халықтың тағдыры туралы үлкен тарихи мәні бар мәліметтерге де толы. «Қазақстан тарихының» осы 4-томында саясат,экономика,мәдениет пен тұрмыс мәселелерін, қазақстандықтардың басып өткен жолын, жекелеген тұлғалардың тағдырына дейін жан-жақты суреттейтін орасан мол деректердің жоғарыда аталған тобы кеңінен пайдаланылды. Екі деректемелік қордың жасалуы және бұған қоса мұрағаттардың партиялық және мемлекеттік дербес екі жүйесінін құрылуы Қазақстандағы тарих ғылымының дамуына кері әсерін тигізді. Соған сәйкес, ғылымның екі бағыты - жетекші-бағыттаушы партиялық ғылым мен оған бағынышты азаматтық тарих ғылымы қалыптасты. Бұған дейін республика Ағарту халық комиссариатына бағынышты болып келген мемлекеттік мұрағаттар 1938 жылдан бастап КазКСР Ішкі істер халық комиссариатының қарамағына берілді. Мұрағаттарда жартылай әскери тәртіп енгізілді, құжаттарды пайдалану мен жариялау ережесі күшейтілді. Ұзақ жылдар бойы онда жабық мекеме рухы, ерекше құпиялық пен тарихи құжаттарды халықтан жасыру ахуалы үстемдік құрды. Кеңес үкіметі жылдарында Қазақстан мұрағаттарының құжаттық қорлары әлсін-әлсін «тазалау» мен аса құпиялық бақылауға алынып отырды. Жалпы алғанда, кеңестік дәуірде жазба деректер сан жағынан әлденеше есе өскеніне қарамастан, Сталиннің кезінде және одан кейінгі кезеңде кеңес дәуіріндегі тарихтың қайнар көздеріне орны толмас зиян келтірілді. 40-70-жылдардағы жоспарлы тазалау барысында мұрағат қоймаларының партиялық қорларынан, тарихи құндылығы жоқ деген желеумен, Қазақстан тұрғындарының 20-50-жылдардағы ауыр жағдайына куәлік ететін құжаттар алып тасталынды және отқа өртелді. Олармен бірге партия комитетгері мен үкіметтік құрылымдар ұйымдарының жұмысындағы қателіктер мен кемшіліктер туралы мәліметтер (немесе сыни пікірлер) бар құжаттар да жойылды. Мемлекеттік мұрағат қоймаларының қорларына қатысты да осындай шаралар жүзеге асырылды. Мәселен, 1941 жылғы шілде-тамыз айларында ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағатында жүргізілген арнайы тексеруден кейін, республика Халық Комиссарлары Кеңесінің қорынан (№30 кор) 1920-1929 жылдардың 172 мұрағаттық ісі жойылу үшін алынды. Осылайша 1944 жылдың тамызында 1929-1935 жылдардың 610 мұрағаттық істері, 1945 жылдың шілде — желтоқсанында 1929-1936 жылдарға қатысты 2310 мұрағаттық іс өртелді.<ref>The modern history of Soviet Central Asia. P. 179- 187; idem. Modernization in the East: the role of script and language reform // Asian affairs. 1974. Vol. 5. Pt. I. P. 157-164; idem. The Turkic languages of Soviet Asia: Russian linguistic policy / / Middle Eastern Studies. 1977. Vol. 13. No. 2. P. 208-217; Rywkin M. Russia in Central Asia. N.Y., L., 1963. P. 86-87; Dunn S. and Dunn E. Soviet regime and native culture in the Soviet Union // American anthropologist. 1962. Vol. LXIV. No. 2. P. 328-339; Henze P.B Politics and alphabets in Inner Asia // Advances in the creation and revision of writing systems. The Hague. P. 371-420; Problems of Communism. 1982. No. 4. P. 78 etc.</ref>. Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарына қатысты құжаттар тәркіленіп, ізсіз-түзсіз жоғалып кетті. Қалған істерге «Құпия», «Ерекше құпия», «Жариялауға жатпайды» деген белгілер соғылып, олар арнаулы жабық қорларда ұсталды. КК(б)П OAK Өлкелік Комитеті ЧК-ОГПУ-НКВД ПМ салалық мұрағаттарында Алаш қозғалысына қатысушылар, оппозициялық топтар мен жіктер, сондай-ақ әр кезеңде, әсіресе 20-жылдары республиканы ұлттық мүддесін табандылықпен қорғағандар туралы құжаттар сақталды. 20—30-жылдардың соңында бұл материалдар жаппай қуғын-сүргінге ұласқан идеологиялық науқан мен тазалаудың негізіне алынды. Қызметкер орган тарапынан тұтқындалып, «халық жауы» деген ат алысымен-ақ, тиісті қорларды тазарту жұмыстары жүргізілді және оның есіміне қатысты құжаттар алынып тасталды. «Қазақстан тарихының» 4-томында деректемелер ретінде пайдаланылған құжаттар, өзінің сипаты жағынан, мұрағаттық материалдардың: # мемлекеттік мекемелер, # қоғамдық ұйымдар, # жеке тұлғалар тарапынан жасалынған үлкен үш тобына бөлінеді. Атқаратын қызметтеріне қарай бұл құжаттар нормативтік-реттеуші (заңдар, жарлықтар, қаулылар т.б.), ұйымдастыру-басшылық, ақпараттық-анықтамалық, жоспарлар, есеп беру құжатнамалары болып бөлінді. Осы томды жазу барысында пайдаланылған КырОАК, БОАК, КазОАК, КСРО және КазКСР Жоғарғы Кеңестері қабылдаған заңдар, заң күші бар нормативтік құжаттар мекемелер мен ұйымдардың мәртебелерін, құқықтары мен міндеттерін анықтауға, құрылымы мен қызметтік құзыретінің шектерін белгілеуге негіз болды. РК(б)П - БК(б)П - КОКП Орталық Комитеті мен оның Қазақстандағы комитеттерінің қаулылары мен шешімдері белгілі бір міндеттерді шешуде олардың Пленумдарының, мәжілістері мен съездерінің нұсқауларымен бірдей басшылыққа алынып, Коммунистік партияның билігін жан-жақты нығайтуды мақсат етті. Ірі саяси-шаруашылық қайта құруларды және іс-шараларды (мысалға, жер-су реформалары, байларды тәркілеу т.б.) жүзеге асырар алдында биліктің барлық үш тармағының - БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің, Қазақ Орталық Атқару комитетінің (ҚазОАК) және республика Халық Комиссарлары Кеңесінің (кейіннен - Қазақстан Компартиясы OK, КазКСР Жоғарғы Кеңесі және Министрлер Кеңесі) біріккен қаулылары қабылданды. Орталық билік пен басқару органдарының ресми құжаттарынан кейін кәсіподақтардың, комсомолдың, бүкілқазақстандық «ерікті қоғамдық ұйымдардың» басшылығының қабылдаған қаулылары деректемелердің екінші үлкен тобын құрады. «[[Қазақстан тарихы]]» академиялық басылымының бүкіл тарихында алғаш рет жеке адамдар қалдырған деректер - мұрағаттық жеке істер материалдары, анықтамалар, хаттар, өтініш-арыздар, [[мемуар]]лар, естеліктер және басқалар кеңінен қолданыс тапты. Ғылыми айналымға алғаш рет енгізілген, оның ішінде бұрынғы жабық қорлар мен арнаулы қоймаларда сақталған тұлғалар туралы материалдар сөзсіз қызығушылық тудырады. [[Мұрағат]]тық қорлардан алынған деректердің көрсеткеніндей, егер елдің жоғары басшылығының нұсқау құжаттары төменгі органдарға өзгеріссіз жетіп отырған болса, ал төменнен жоғарыға жолданған құжаттар формасы мен мазмұны жағынан айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отырған. Жергілікті ұйымдардан басшы партиялық-кеңестік органдарға жіберілген кұжаттардың басым бөлігі әр денгейдегі басқару аппараттарында биліктің қалауынша қайтадан «өңделді», соның салдарынан онда берілген деректер мен оқиғалардың мазмұны өзгеріп, басқаша бағаланды. Шаруашылық пен мекеме және ұйымдардың жұмысы туралы ақпараттар мен есептер уездік (кейіннен аудандық, округтік) басшылық аппаратында сұрыпталып, жүйеленді, қажетінше тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Уездерден түскен құжаттар [[губерния]]лық (облыстық) денгейде партиялық тұрғыда қатаң тексеріліп, жинақталды. Құжаттарға қатысты мұндай айла-әрекет басшылықтың ең жоғарғы органдарында - республикалық партия, кеңес органдарында және Қазақстан үкіметінде жүзеге асырылды. Бұл әрекеттер саяси конъюнктураның айтуымен жасалды. Тарихи деректеме болуға тиісті құжаттарда көптеген өмір шындықтары көрініс таппады, олар социалистік және коммунистік «еңбек майданынан» жолданған бір сарынды асыра орындау секілді мәлімдемелерге ұқсады. Қағаз беттерінде сан мәрте тексерілген, Коммунистік партияның басшылық қызметін көрсетуге барынша тиімді деректер ғана қалдырылды. Және осыған орай «мәңгілікке сақтау» мұрағаттарының қорларына Компартия басшылығын, оның тек алдыға және биікке қарай қадам басқан жасампаздық ісін куәландыруға оңтайлы саяси мәнді құжаттар алынды. Партия идеологиясы мен саясатына кайшы келетін куәліктер мұрағаттарда сақтауға қабылданбады, ал сирек жағдайда қабылданған мұндай құжаттарға «Кұпия» белгісі соғылып, олар жабық қорлар мен арнаулы қоймаларда сақталды. Сөйтіп тарихи маңызды құжаттардың ауқымды бөлігі қоғамнан және коммунистердің өздерінен де жасырын ұсталды. Мұрағаттық сақтауларға негізінен орыс тіліндегі құжаттар қабылданды. Мәселен, бұрынғы республикалық партиялық мұрағатта — Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы институтының Партиялық мұрағат қорларында қазақ тіліндегі құжаттардын үлесі 3-5%-дан асқан жоқ. Қазақстан тарихы бойынша деректемелердің ендігі бір үлкен тобы кеңестік кезеңнің баспасөз жарияланымдарынан тұрады. Қазақстанда 20-жылдары жарық көрген алғашқы құжаттық-деректі басылымдар РК(б)П Жарғысы, бағдарламалық құжаттары, жекелеген нұсқаулары, Кеңес үкіметінің декреттері болды. Орыс және қазақ тілдерінде басылған, үгіт-насихат мақсатында тұрғындар арасында кеңінен таратылған бұл кітаптар мен кітапшалар мұрағаттар мен кітапханалар қорларынан да мол орын алды. Қазіргі кезде зерттеушілер неғұрлым жиі кездесетін, социалистік жаңғырту барысында басшылыққа алынған материалдар жарияланатын баспасөз басылымдарын, атап айтқанда, РК(б)П Кыробкомы мен БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті бекіткен қаулыларды, нұсқауларды, ережелерді, партия съездері, конференциялары мен пленумдар шешімдерін <ref>Mieezkowski Z The 1962-1963 reforms in Soviet economic regionalization // Slavic Review. 1965. Vol. XXIV. No. 3. P. 479-496; Bott L. Recent trends in the economy of Central Asian Review. 1965. Vol. XIII. No. 3; Katkov V. Soviet economy. 1940-1965. Baltimore, 1967; Kommunismus ohne Zukunft. 1962.</ref>/ жиі пайдаланады. БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф. Голощекиннің <ref>Olcott M.B. The Kazakhs. Pp. 242, 225.</ref>. және оның ізбасарларының сөздері мен баяндамаларының жинақтары жиі және үлкен таралыммен басылып отырды. Қазақ АКСР-і Кеңестерінін съездері мен Қазақ Орталық Атқару комитеті (КазОАК) [[сессия]]ларының стенограммаларында, қабылдаған қаулы-қарарларында құнды мәліметтер кездеседі. Одан кейінгі жылдары нұсқаулық сипаттағы құжаттарға қосымша ретінде заң жинақтары, ақпараттық-анықтамалық, статистикалық және талдау тұрғысындағы материалдар кең көлемде жарияланып отырды. Кеңестік кезеңдегі тарихи құжаттардың алғашқы жинақтарының жарық көруі Тұрар Рысқұловтын есімімен байланысты. Т. Рысқұлов дайындаған «[[Түркістан]]дағы РК(б)П мүсбюросы» (Ташкент, 1922), «Революция және Түркістанның байырғы тұрғындары» (Ташкент, 1925) жинақтарындағы деректердің басым көпшілігі Қазақстанның оңтүстігіндегі тарихи оқиғаларға <ref>ClearyJ. W. The virgin lands // Survey. 1956. No. 56. p. 95-105; Stevenson Л.Е. Erlends and enemies. N.Y., 1959; Schiller O. Neuordnung des sowjetischen Erfassungssystems fiir Agrarerzeugnisse 11 Osteuropa. 1958. H. 10; Ranch G. Geschichteder bolschewistischen Russland. Wiesbaden, 1956; Findeisen К The Colonization of Kazakhstan // The East Turkic Review. Munchen, 1958. No. 1. P. 16-25.</ref>. арналған. Кітаптарда суреттелген оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардын өздері жинаған құжаттар мен материалдар, салыстырмалы түрде объективті ақпарат береді және сондықтан да бұл жинақтар кеңес кезеңіндегі отандық деректанудың бүкіл барысындағы құнды дүниелер болып табылады. Қазақ тіліндегі алғашқы [[археография]]лық басылым 1925 жылы Орынборда жарық көрді. Ол «Қазақ зиялы қауымының бірінші [[Құрылтай]] жиналысы» деп аталды және 1924 жылдың 12-18 маусымында өткен аталмыш Құрылтайдын [[стенография]]лық есебі ретінде шықты.<ref>Foreign Affairs. 1973. No. 1. P. 65.</ref>. Осы кітаптың арқасында, бүгінгі оқырмандар А. Байтұрсыновтың, Ә. Бөкейхановтың, М. Дулатовтын, X. Досмұхамедовтің, Е. Омаровтың, Н. Төрекұловтың, И. Арабаевтын, М. Мурзиннің және басқалардың ұлттық мәдениеттің, ғылымның, әдебиет пен өнердің даму жолдары, қазақ тілі, оқу-ағарту бағдарламалары мен оқулықтар жөніндегі көзқарастарын түпнұсқалық деректерден оқып зерттеуге мүмкіндік алды. [[Сәкен Сейфуллин]] «Тар жол, тайғак кешу» романымен (Қызылорда, 1927) қазақ мемуарлық әдебиетінің негізін салды. Сәкен Сейфуллин өзінің жеке бақылау-бағамдауына және нақтылы сенімді деректерге сүйене отырып, тарихи оқиғалардың және революция мен Азамат соғысына тікелей қатысушы жүздеген адамдар тағдырының ауыртпалықты жолын суреттеген.<ref>Goldman M. USSR in crisis: The failure of an economic system. N.Y., 1983; Wilhelm. The Soviet Union has an administered, not a planned, economy // Soviet Studies. 1985. Vol. XXXVII. No. 1. p. 118-130; Hosking D. A History of the Soviet Union. L„ 1985. p. 375—385; Hill R.J. The Soviet Union: politics, economics and society. From Lenin to Gorbachev. L„ 1985.</ref>. Автордың деректер мен оқиғаларды бейнелеудегі айқын саяси ұстанымдары және қарама-қарсы лагерьлердегі адамдар әрекеттеріне баға берудегі таптық көзқарастарына қарамастан, Сәкен Сейфуллиннің шығармасы 1916-[[1919 жыл]]дардағы Қазақстан тарихы бойынша күні бүгінге дейін ең жиі пайдаланылатын деректеме болып табылады. Осы жылдары қазақ халқы ұлт-азаттық қозғалысының тарихы, атап айтқанда, [[Алаш]] қозғалысы жайындағы алғашқы басылымдар, оның ішінде құжатты-деректі жинақтар жарық көрді. 1927 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің (Казкрайком) саяси тапсырысы бойынша А.П. Бочагов жинаған құжаттар кешені идеологиялық тұрғыдан жарамсыз деп танылды. Ол кездегі алға қойылған саяси міндет бойынша, Қазақстандағы Компартияның басты қарсыласы Алаш қозғалысының толық талқандалғанына куәлік ететін нақты деректерді тандап алу керек болатын. Алашорда мен «Алаш» партиясынын құжаттарын жариялай отырып, А. Бочагов қажетті деректерді таңдап ала алмады, оларға тиісінше талдау жүргізіп, таптық баға беруде осалдық танытты. Мұны Н. Мартыненко да орындай алмады, оның «Алашорда» жинағы (1929), республиканың идеологиялық басшылығының көзқарасы бойынша, Алаш идеяларын сынаудың орнына оны көбірек насихаттаған болып шықты.<ref>After Breznew. Sources of Soviet Conduct in 1980's / Byrnes R.F. (ed.). Bloomington, 1983; Bialer S. Socialist Stagnation and Communist Encirclement // The Soviet Union in the 1980's. N.Y. 1984: Gleason A. Totalitarianism in 1984 // The Russian Review. сәуір 1984. p. 145-159.</ref>. Кейіннен, 1935 жылы бұл жағымсыз оқиға, С. Брайнин мен Ш. Шафироның «Алашорда тарихының очерктері» кітабынын жарық көруіне байланысты тағы да қайталанды. 1935 жылғы 15 сәуірдегі БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюросы, олардың өз кітаптарына қосымша ретінде енгізген құжаттары «объективті түрде контрреволюциялық алашордалық ұлтшылдық идеологияның насихаты» болып шыққан деп тапты <ref>Maurel C. Territoire et strategies sovietique. P., 1982; Mellor R. The Soviet Union and its Geographical Problems. L., 1982; Karklins R. Ethnic relations in the USSR. The Perspective from below. Boston, 1986; McCauley A. Religion, Nationalism and Economic Development in Soviet Asia. Colcheter, 1988; Milan H. Central Asia Geopolitics in the Last Hundred Years: A critical Survey from Gorchakov to Gorbachev // Centra! Asia Survey, 1989. Vol. 8. No. 1. p. 1-19.</ref>. және кітапты айналымнан алып тастау, ал авторлар мен баспагерлерді қатаң жазалау туралы шешім қабылдады. Бұл Коммунистік партия идеологтерінің Алаштың талқандалуын құжаттық-дерек жинақтар арқылы негіздеуге тырысқан соңғы әрекеті болды. Бұдан кейінгі кеңестік кезеңде тек жекелеген құжаттарды және олардың үзінділерін, міндетті түрде берілетін таптық сипаттагы түсініктемемен бірге жариялау жолымен Алаш қозғалысына қара күйе жағылып отырды. Жоғарыда аталған құжаттык-деректі үш жинақтағы деректемелер 80-жылдардың соңына дейін ғылыми зерттеулерден сырт қалдырылды. Бұл кітаптардағы материалдар, әсіресе Алашорданың жетекшілері мен белсенді қызметкерлерінің, сондай-ақ «Алаш» партиясы мүшелерінің тізімі жарияланған Н. Мартыненконың жинағы өз кезінде, 1929—1931 және 1937-[[1938 жыл]]дардағы саяси қуғын-сүргін кезеңінде қазақ зиялыларының таңдаулы өкілдерін қуғындау әрекетінде НКВД үшін таптырмайтын негіз болды.<ref>Asian Affairs. ақпан 1974. p. 91.</ref>. 30-жылдары бірінші кезекте партиялық-идеологиялық мазмұндағы құжаттық жинақтар басылды.<ref>The Last Empire. Nationality and the Soviet Future / Ed. By R. Conquest. Stanford, 1986.</ref>. Алайда сол кезде, барлық археографиялық ережелер бойынша, Кеңестердің алғашқы қазақстандық съездерінің мұрағаттық материалдар жинақтарының жариялануы отандық деректанудағы елеулі түрде алға басушылықтың көрінісі болып табылды.<ref>Brzezinski Z. The Soviet Past and Future // Encounter. L., 1970. No. 3. p. 11-13; idem. Political Implications of Soviet nationality policy // Soviet Nationality Problems / Ed. By E. Allworth. N.Y., L„ 1971. p. 72-82.</ref>. Қазақстан Жазушылар одағы бірінші съезінің қазақ тіліндегі стенограммаларының жарық көруі соғысқа дейінгі жылдардағы мәдени өмірдің елеулі жетістігі еді.<ref>Brzezinski 2. Soviet politics: From the future to the past? The Dymanics of Soviet politics / Ed. By Paul Cocks, et al. Cambridge. 1976. p. 350-351.</ref>. Естеліктерді жинау мен жариялау ісін ұйымдастыруда да алға жылжу байқалды.<ref>Brzezinski Z. The Grand Failure. N.Y., 1989. p. 132.</ref>. Бұл жұмыстар кейінгі жылдары да, әсіресе әскери-патриоттық тақырыпқа арналған бірнеше шағын кітапшалар <ref>Central Asian Survey. 1989. Vol. 8. No. 1. P. 90.</ref>. басылып шыққан Отан соғысы жылдарында жалғасын тапты. Соғыстан кейінгі жылдары құжаттық-деректі басылымдар тақырып жағынан айтарлықтай кеңейе түсті. Бірінші кезекте 1941—1945 жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]]на қазақстандықтардың қатысуы туралы мүмкін болған барлық деректерді мақсатты түрде іздеу және жүйелеу жұмыстары басталды. Мұрағатшылармен және тарихшылармен бірлікте тер төге жасалған жұмыстардың нәтижесінде, өздерінің шығу тегі жағынан әр алуан дерек көздерге - мұрағат құжаттарына, майдан мен тылдан жолданған хаттарға, мерзімді басылымдар материалдарына, естеліктерге және басқаларға негізделген жинақтар жарық көрді.<ref>Kerblay В., Lavigne M. Les Sovietiques des annees 80. 2-е edition. P., 1987. P. 180; Halbach U. Perestrojka und Nationalitatenproblematik: der Schock von Alma-Ata und Moskaus gespanntes Verhaltnis zu Mittelasien. Ko'n, 1987; Scharff R. Nationals Unruhe in Mittelasien. Zu den Auschreitungen in Alma-Ata // Osteuropa. 1987. H. 6. S. 289; Wimbush S.E. The Alma-Ata Riots 11 Encounter. 1987. Vol. 69. No. 1. p. 62-68; Olcott M.B. The Kazakhs. P. 258.</ref>. Соғыстың соңында КСРО-ның жоғары ерекшелік белгілерімен марапатталған жауынгерлер туралы алғаш рет жиналған мәліметтері бар «Қазақстандық Кеңес Одағының [[Батыр]]лары» жинағы басылып шықты. Тарихи құжаттарды жариялау ісінде қалыптасқан дәстүрге сай, [[қоғам]]ды социалистік қайта құрудағы КОКП мен Қазақстан Компартиясының жетекшілік рөлін насихаттауға басты назар аударылды.<ref>d'Encausse H.C. Victorieuse Russie. Paris, 1992. P. 91.</ref>. Қазақстанның тарихи жеңістерін «Дүние жүзі пролетариатының көсемі» В.И. Лениннің есімімен байланыстырған құжаттар мен естеліктердің үлкен кешені жарық көрді.<ref>Stoking E. Eine Weltmacht zerbricht Nationalitaten und Regionen in der UdSSR. Frankfurt / M., 1990. Nahaylo В.. Swobodka V. Soviet disunion. A History of the nationality problem in the USSR. L., 1990; Simon G. Die Natinalbewegungen und das Ende des Sowjetsystems // Osteuropa. 1991. Vo. 41. S. 774-790; Olcott M.B. The Soviet disunion // Foreign Plicy. 1991. P. I 19.</ref>. Кеңестік кезеңде Қазан социалистік революциясының тарихы туралы, оның ішінде деректанушылық тұрғыдағы жарияланымдар бірінші кезекке қойылды. Сондықтан тарихи құжаттарды жариялаушы қазақстандықтар Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарынан бастап коммунистік жүйенің соңғы күндеріне дейінгі тақырып ауқымын қамтыды. Ол кезде аса өзекті деп саналған бұл тақырыптағы құжаттық жинақтар адамдар санасында Қазақстанда жүргізіліп отырған лениндік ұлт саясатының әділдігі және Қазақстанның мемлекеттік құрылымы халықтардың өз тағдырын өзі шешу және өзін-өзі билеу құқықтарына толық жауап беретіндігі туралы сенімді орнықтыруы тиіс болды.<ref>Moty A.J. (ed.). The end of Sovietology: From Soviet studies to post-Soviet studies // The Post-Soviet nations. Perspectives on the demise of the USSR. N.Y., 1992. P. 302-316.</ref>. Осындай тұрғыдан іріктелген құжаттар мемлекеттік құрылыстың барлық салаларындағы бұрын болып көрмеген жетістіктер мен женістердің, индустрияны дамытудағы табыстардың,<ref>Central Asia and the World: Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan and Turkmenistan / Ed. By Michael Mandelbaum. N.Y., 1994. P. 131.</ref>. ауыл шаруашылығын реформалаудың,<ref>Кар.: Centra! Asia in the 1990s: An Annotated bibliography of books and pamphlets by journalists, politicians, scholars and other / Prep. By Ed. Allworth // Central Asian Monitor. Vermont, 1997. No. 2. Pp. 35-36; 1995. Nc5; 1996. No. 2, 3.</ref>. мәдени төңкерісті жүзеге асырудың <ref>Goble P. Central Asia from political block // Report on the USSR. N.Y., 1990. Vool. 2. No. 28. pp. 18-20; Olcott M.B. Central Asian post-empire politics // Orbis. 1992. P. 253—268; idem. Central Asian's new states: Independence, foreign policy and regional security. Washington, J^96; Ferdinand P. Russia and Russians after Communism // The World Today. 1992. Vol. 48. No. 2; Klotzlii S. The Water and soil crisis in Central Asia: a source of future conflicts // Swiss peace foundation. Berne. Accasional paper. 1994. No. 1. P. 75; Bremmer L, Welt C. Kazakhstan's Quandary // Journal of Democracy. Washington, 1995. Vol. 6. No. 3. P. 139-163; Gleason G. The Central Asian states: Discovering independence. Boulder, 1997.</ref>. көрнекі негіздемесі ретінде пайдаланылуы қажет болды. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың қызметі жөніндегі мұрағаттық құжаттар жинағы жарық көрді.<ref>Fourniau V. Histoire de l'Asie Centrale. Paris, 1994; Wolfe! R.L. The forced migration of exiles in Stalin's Soviet Union, paper presented at the 95,h Annual meeting of the Association of American Geographers. Honolulu, 1999; Roy O. L'Asie centrale contemporaine. Paris. 2001.</ref>. Қазақстандық кеңес тарихының жеке тұлғалар жөніндегі алғашқы басылымдары қатарында А.В. Затаевич, Ә. Жангелдин және А. Имановтың құжаттар мен материалдар жинақтары <ref>Алпысбаева H. Материалы фонда Совета Народных Комиссаров КАССР как исторический источник в изучении социально-экономических процессов в Казахстане (1925-1933 жж.). Канд. диссертация. А., 2002, 40-41-6.</ref>. жарияланды. Олардан кейін іле-шала революционерлер және Коммунистік партияның қайраткерлері туралы бірқатар құжаттық жарияланымдар басылды.<ref>Отчет 111 Всекиргизской конференции РКП (6). Оренбург, 1923; РКП (6) Қазақстан аймақтық партия комитетінің IV конференциясының қаулы және қарарлары. 11- 16 май 1924 ж. Орынбор, 1924; Стенографический отчет и резолюции V Всеказахской конференции РКП(б). 1—7 желтоқсан 1925 г. Қзыл-Орда, 1925; Россиялық коммунист (большевик) партиясының V жалпы Қазақстан конференциясы (стенограмма есебі мен қаулылар). 1-7 желтоқсан 1925 ж. Қызылорда, 1925; Шестая всеказахская конференция ВКП (б). 15—23 қараша 1927 г. Стеногр. отчет. Қзыл-Орда, 1927; Внутрипартийные вопросы на 3-м пленуме Казахского Крайкома ВКП (б). Кзыл-Орда, 1928; Сборник важнейших решений Казахского Краевого комитета ВКП(б), принятых за период V—VI Всеказахских конференций. Қзыл-Орда, 1927; Директивы партии и правительства КССР по коренизации аппарата. Қзыл-Орда, 1927; Кеңсе жұмысын қазақтандыру туралы. Жетекші кеңселерді қазақтандыру туралы елкелік партия комитетінің нұсқауы мен үкіметтін қаулылары. Қызылорда, 1927 т.б.</ref>. Мұндай жинақтарды шығару үшін Қазақстан КП ОК-ның келісімі алынды. Сондықтан 80-жылдары тек Т. Рысқұлов пен А. Иманов туралы деректер ғана жарияланды.<ref>Директивы и постановления ЦИК, СНК и СТО КирАССР (14 қазан 1920 г. - сәуір 1921 г.). Оренбург, 1921; Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства КССР. Оренбург, 1921-1924; Стенографический отчет съезда Советов Киргизской Социалистической Республики (4—10 қазан 1921 г.). Оренбург, 1921; Бюллетень III Всекиргизского съезда Советов, №№1—9. Оренбург, 1922; Стенографический отчет IV Всекиргизского съезда Советов (5-10 қаңтар 1924 г.). Оренбург, 1924; Бюллетень V Всекиргизского съезда Советов. Ак-Мечеть, 1925; Первое Всеказахское совещание по советскому строительству. Стеногр. отчет и постановления. Кзыл-Орда, 1925; Вторая сессия Казахского Центрального Исполнительного Комитета Советов 5-го созыва. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1925; Шестой Всеказахский съезд Советов и I сессия КазЦИК 6-го созыва. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1927; Материалы к отчету ЦИК КАССР на III сессий ВЦИК 13-го созыва. Кзыл-Орда, 1928; VII Всеказахский съезд Советов. 8-15 сәуір 1929 г. (Стеногр. отчет и постановления). Кзыл-Орда, 1929; Собрание узаконений и распоряжений рабоче-крестьянского правительства Казахской АССР. Кзыл-Орда, 1925-1929.</ref>. 50-жылдардың екінші жартысынан бастап, қазақ [[әдебиет]]інің ақталған классиктері Сәкен Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров және басқалардың отызыншы жылдары тыйым салынған шығармаларынын жарық көруімен қатар, қазақстандық «формасы жағынан ұлттық, мазмұны жөнінен сониалистік» мәдениеттің дамуы туралы деректер де жариялана бастады. «Сониалистік жаңару» шараларына қатысушылардың естеліктерін ғылыми мақсатқа пайдалану отандық деректанудың маңызды бөлігі ретінде саналды.<ref>Мусбюро РКП (б) в Туркестане. С введением тов. Рыскулова. 1, 2, 3 туркестанские краевые конференции РК (б). 1919—1920 жж. Ташкент, 1920; Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана. Сборник главнейших статей, докладов, речей и тезисов. Ташкент, 1925.</ref>. Қоғамдық-саяси сипаттағы естеліктермен бірге, өткен жылдардың рухани өмірінің шынайы суретін бейнелеуге көмектесетін, мәдениет қайраткерлерінің естеліктері де көптеп жариялана бастады.<ref>Қазақ білімпаздарының тұңғыш сьезі. Орынбор, 1925. (В 2005 г. текст сборника был переложен профессором Ш. Курманбайулы на кириллицу и переиздан).</ref>. Қазақстандық тарих ғылымының артта қалушылығы мен деректік негізінің зиян шеккендігі әсіресе Сталиннің жеке басына табыну әшкереленгеннен кейін айқын болды. Тарихи зерттеулердің деректік негізінің әлсіздігі [[1957 жыл]]дың 5-11 мамырында Алматыда өткен Қазақстан, [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]] және [[Өзбекстан]] Ғылым академияларының біріккен ғылыми сессиясында атап көрсетілді. Деректердің жеткіліксіз пайдаланылуы салдарынан кеңес жылдарындағы Қазақстан мен Орта Азия республикалары тарихы оның алдындағы кезеңдердегі тарихқа қарағанда әлдеқайда нашар зерттелгендігі атап өтілді. Тарихшылар жергілікті материалдарды назардан тыс қалдырып, негізінен басқарушы органдардың құжаттарын пайдаланды.<ref>Сейфуллин С. Тар жол, тайгак кешу. Историко-мемуарный роман. 4-е издание. А., 1977, 6-6.</ref>. Коммунистік партияның ақпараттық кеңістікке толық билік жүргізуі тұтастай алғанда Қазақстан тарихының деректік негізіне орасан зор зиян келтірді. Коммунистік партия тарихи ақпараттың барлық дерек көздерін өзінің қатаң бақылауына алып, оны пайдалану мен жариялауды барынша шектеді. Осындай саясаттың салдарынан халық өмірінің өзекті проблемалары және ұлттық сана мен дәстүр жөнінде айтылатын деректемелер ашық жариялауға жатпайтын материалдардың қатарына қосылды. 1929-1931 жылдардағы халық көтерілістері, 1931-1933 жылдардағы құрбан болғандар саны мен жаппай ашаршылық жағдайлары, саяси қуғындау мен оның құрбандары - режимнің жаппай жүргізген терроры жылдары (1937-1938) қаза тапқан «халық жаулары», халық санағының көрсеткіштері, т.б. жөніндегі материалдар бұқара көпшіліктің назарынан жасырын ұсталды. 1931—1933 жылдардағы тұрғындардың жаппай ашығуы мен қырылуы кезеңінің құжаттарында көбінше үзік мәліметтер ғана сақталған. Сол кездің жағдайын неғұрлым шынайы бейнелейтін баяндама жазбалары мен есептер ұзақ жылдар бойы құпия күйінде қалды. Тарих ғылымының деректемелік негіздерін бұлайша жасанды түрде шектеу түпнұсқа деректерге үстірт қараудың жағымсыз тәжірибесін қалыптастырып, олардың лайықты бағаланбауына алып келді. Кеңестік кезеңде ресми басқару органдарының, әсіресе Коммунистік партия органдары құжаттарының мазмұны күдік тудырылмайтын мәселеге жатқызылды. КОКП құжаттарынан алынған мәліметтер ең дұрыс деректер деп саналды. Сондықтан қазіргі зерттеушілер үшін кеңестік кезеңдегі дереккөздердің дұрыстығына көз жеткізу мәселесі басты проблема болып отыр. Кеңестік кезеңнің құжаттық деректемелеріне сыни талдау жасау барлық партиялық-кеңестік құжаттар республиканың шынайы өткен тарихын толық бейнелеп бере алмайтындығын көрсетті. Партиялық құжаттарға шындықты өрескел бұрмалау, жалған ақпарат беру, деректі боямалап көрсету, қосып айту, кемшіліктерді жасыру тән еді. Деректер мен оқиғалар басқарушы партия мен оның идеологиялық мақсат-мүдделеріне лайықты қалыпқа түсірілді. Жан-жақты бақылау орнатылғанына қарамастан, олардағы мәліметтер және сандық-сапалық көрсеткіштер бойынша, ресми басылымдар мен мұрағаттық деректер, статистикалық мағлұматтар т.б. арасындағы айырмашылығы жиі байқалып отырды. Кеңестік тарих ғылымның ең осал тұстарының бірі қазақ тіліндегі деректемелердің пайдаланылмауында еді. Мәселен, коммунистердің ислам дініне қарсы күресін ең шынайы түрде көрсетуге тиіс саналған құжаттар жинағында осы мақсат үшін таңдап алынған 145 материалдың ішіндегі тек үш құжат қана қазақ тілінен аударылған болып шықты.<ref>Бочагов А. К. Алаш-Орда. Краткий исторический очерк о национально-буржуазном движении в Қазақстане периода 1917—1919 жж. Кзыл-Орда, 1927; Алаш-Орда. Сб. документов. Сост.Н. Мартыненко. Кзыл-Орда, 1929.</ref>. Ал халықтардың интернационалдық достығын насихаттауға арналған «Есею кезеңдері» (А., 1990) деп аталатын құжаттар жинағына қазақ тіліндегі небәрі 5-6 ғана дерегі шамалы дүниелер енгізілген.<ref>ҚР Президентінің мұрағаты (КР ПМ). 141-к., 1-т., 8074-іс, 190-203-6.; Правда, 13 сәуір.</ref>. «Қазақстан тарихының» осы томының авторлары жоғарыда аталған елеулі кемістіктердің орнын толтыру бағытында көп жұмыстар тындырды. Қазіргі кезде зерттеушілер [[мемлекет]]тік тілдегі тарихи ақпараттардың жаңа деректерің тауып пайдаланады және бұрыннан белгілі материалдардың ғылыми-практикалық құндылығын жаңаша бағамдайды. 80-жылдардың екінші жартысында, КСРО-да [[демократия]]лық үрдістердің басталуымен бірге, қоғамдық күштердін қысымымен, Қазақстанда мұрағаттық құжаттарды пайдаланудағы негізсіз шектеулерді алып тастауға қатысты жұмыстар басталды. Бұрынғы қол жетпейтін құжаттар мен деректердің жариялана бастауы таяуда ғана билік құрған кеңестік шындықтың тарихи деректеріне деген аса зор қоғамдық қызығушылықтудырды. Ә. Бокейханов, А. Байтұрсынов, Ш. Кұдайбердиев, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, К. Кемеңгеров, С. Сәдуақасов және басқалардың саяси ақталуы жаңа серпін берді. Олардың шығармалары мен құжаттық мұраларының жариялана бастауы тарихи [[әділет]]тілікті қалпына келтіруге жаңа жол ашты. Ұзақ жылдар бойы құпия сақталып келген құжаттардың: арнаулы органдар үнемі толтырып, Мәскеуге жөнелтіп отыратын республикадағы қоғамдық-саяси жағдайлар туралы мәліметтердің, партиялық-кеңестік бақылау органдары материалдарының, партиялық тазалау мен жеке істер (партиялық істер, партиялық тергеу хаттамалары, пікірталас стенограммалары, хаттар т.б.) туралы ақпараттардың алғашқы жарияланымдарын жүртшылық оң қабылдады. 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезіндегі күштеп ұжымдастыру және ашаршылық жөніндегі құжаттар мен материалдар, Қазақ өлкелік комитеті мен Қазақстан Компартиясы ОК-ның 30-жылдар соңындағы жаппай саяси қуғындауға қатысты хаттары мен ресми құжаттары жеке жинақтар түрінде жарық көрді. Кеңес өкіметі кезеңінің әр жылдарында республика аумағында әрекет еткен Кеңес режиміне қарсы пиғылдағы жастар топтары мен жекелеген тұлғалар туралы мәліметтер жарияланды.<ref>Хасанаев М. Черная книга; Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана); Бочагов А. Алаш-Орда. А.. 1996, 265 6.</ref>. Теміртаудағы көтеріліс (1959), Целиноград пен Ерейментаудағы шерулер (1979), Алматыдағы көтеріліс (1986) туралы құпиялық белгісі алынып тасталған жекелеген құжаттар алғаш рет БАК-та жарияланды. 1991-[[1992 жыл]]дары жарық көрген «[[Алматы]], 1986 ж. Желтоқсан» жинақтарының үш басылымы объективті шындықты ресми құжаттар және наразылық шеруге қатысушылар мен куәлардың әнгімелері негізінде көрсетудің алғашқы талпынысы болды.<ref>Октябрь в Қазақстане. А-А., 1930; Седьмая Всеказахстанская конференция ВКП (б). Стеногр. отчет. А-А., 1930; Одактык Коммунист (большевик) партиясынын Қазақстандык VII конференциясы. Май-маусым, 1930 ж. Стеногр. есебі. А., 1930; Казахстанская организация ВКП (6) в решениях ее конференций и пленумов. 1920—1925 жж. Вып. ' А.-А., М., 1931; Протоколы первой областной Киргизской конференции РКП(б). U-18 маусым 1921 г. А.-А., 1935; VIII Казахстанская краевая конференция ВКП(б). Стеногр. отчет. А.-А., — М., 1935; Вторая \ киргизская областная конференция РКП(б). Протоколы. А.-А., М., 1936.</ref>. Құпияландырылған құжаттарды жариялау ісіне құқық қорғау органдарының да бірқатар қызметкерлері белсенді түрде қатысты.<ref>Тургайский областной сьезд Советов. Оренбург, 1918. Протоколы. А.-А., М., 1936; Учредительный сьезд Советов Киргизской (Казахской) АССР. 4-12 қазан 1920 г. Протоколы. А.-А., М., 1936.</ref>. Осындай құжаттарды жария етудің, сондай-ақ Кеңес өкіметінің ұжымдастыру мен ашаршылық жылдарының ақиқатын, соғыстан кейінгі, КСРО тарағанға дейінгі кезеңдердегі Кеңес билігіне қарсылықты басып-жаныштау барысындағы кемістіктер мен қылмыстық әрекеттерді көрсететін, бұрын жабық саналған тақырыптар бойынша жекелеген деректердің жарық көруі нәтижесінде халықтың ұлттық санасы ояна бастады. 80-жылдардың соңына дейін жарық көрген құжаттық жинақтардың кеңестік қоғам тарихын тек оң мағынада, билікке тиімді жағынан ғана көрсеткеніне зерттеушілердің көзі анық жетті. Шындықты бұлайша боямалау зерттеушілер тарапынан наразылық тудырды. Оның үстіне, жарияланатын құжаттар мен материалдар, статистикалық мәліметтер мазмұны коммунистік партия идеологтері тарапынан қатаң қадағаланып отырды. 80-жылдардың соны мен 90-жылдардың басындағы кеңестік кезеңге арналған жарияланымдарда қарама-қайшылыққа жол беру үрдісі айқын байқалды. Бұл бүкілкеңестік тарихқа нақты дәлелсіз өкініш білдіру бағытындағы жарияланымдардан айқын көрінді. Бұған әсіресе журналистер, публицистер мен жазушылар бейімдік танытты. Кеңес өкіметінің теріс жақтарын ашудың қалың дүрмегінде олар тарихи оқиғаларды түпнұсқа [[дерек]]темелерден тысқары, өз пайымдауларына сүйеніп үстірт бағалауға жол берді. Соның салдарынан оқырмандар қандай да бір оқиғаның деректемелік негізіндегі ғылыми талдауының орнына, уақыт пен жағдайдан тысқары алынған эмоциялық-публицистикалық туындыны оқуға мәжбүр болды. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін тарихи деректемелерді ғылыми мақсатта пайдалануда түбірлі өзгерістерге негіз салынды. Тарихшылар бұрын құпия болып келген құжаттарға қол жеткізді. Орталық пен жергілікті жерлердегі бұрынғы партиялық мұрағаттар жабылды. Олардың қорлары мемлекет меншігіне өтті. Бұрынғы жабық мұрағаттар мен олардың құпия сақталған құжаттарына жол ашуда халық депутаты, академик М.К. Қозыбаевтың басшылығымен 1931-1933 жылдардағы күштеп ұжымдастыру, аштық, жаппай саяси қуғын-сүргін жағдайларын зерттеу жөнінде [[1991 жыл]]дың 8 қарашасында құрылған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Комиссиясы үлкен жұмыстар атқарды. КазОАК мен ҚАКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің «Аса ірі бай [[шаруашылық]]тары мен жартылай феодалдарды кәмпескелеу және жер аудару туралы» (1928 жылдың 27 тамызынан), «Кәмпескелеуге және аса ірі байлар мен жартылай феодалдарды жер аударуға қарсы әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы» (1928 жылдың 13 қыркүйегінен), «Ауыл шаруашылығын қайта құруды одан әрі жалғастыру және бай-құлақтармен, ірі байлармен күрес шаралары туралы» (1930 жылдың 19 ақпанынан) қаулыларын және басқа да нормативті құжаттарын, сондай-ақ басқарушы органдардың шешімдерінің жүзеге асырылу барысын және олардың салдарларын зерттей келе, Комиссия салихалы ғылыми баяндама және қорытынды дайындады. Ол 1992 жылы 21 және 22 желтоқсан күндері «[[Егемен Қазақстан]]» мен «Қазақстанская правда» газеттерінде жарияланды. Комиссия, бұдан да басқа республикалық, ведомстволық және жергілікті мұрағаттардағы көпшіліктің пайдалануына берілмейтін құжаттарды, [[статистика]]лық мәліметтерді, сондай-ақ режимнің қалауымен арнайы сақтауға түскен мерзімдік басылым материалдарын тиянақты тексеруден өткізді. Кең ауқымды талдау жүмысын жүргізу нәтижесінде Комиссия, КР Жоғарғы Кеңесінің алдына 1928—1932 жылдар қаулылары мен заң актілерінің тізімін, оларды пайдалануға шектеуді алып тастау ұсынысын түсірді. 1000-нан астам құжат көшірмесі Комиссия «Қорытындысына» қосымшатүрінде ұсынылды. Қазақстан Республикасы Парламенті қабылдаған «Тарихи-[[мәдени мұра]]ны қорғау және пайдалану туралы» (1992), «Ұлттық мұрағаттық қор және мұрағаттар туралы» (1998 жылғы 22 желтоқсан) КР Заңдары құжаттық және басқа деректемелерді пайдаланудың қордаланған проблемаларын жаңа жағдайларға сәйкес шешуде маңызды рөл атқарды. Мұрағаттық қорларды пайдалануды демократияландыру және мұрағаттар арасындағы өзара қарым-қатынасты жақсартудың алғашқы қадамы болып табылатын аталған заңдық актілерде зерттеушілер мен жұртшылық үшін бұрынғы қол сирек жететін немесе тіпті мүлде қол жетпейтін мұрағаттық құжаттардан шектеулерді алып тастау жөнінде бірқатар мәнді шаралар қарастырылды. Қазақстан Республикасының «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» (1993 жылғы 14 сәуір) Заңын іске асыру жөніндегі кең ауқымды шаралар барысында, республика мұрағаттарында ізденіс жұмыстары жүргізілді. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына жалған қылмыстық іс қозғау негізінде заңсыз үкімдер шығарған ОГПУ-НКВД-нің «үштік» жеке істері мен «ерекше кеңесу» соттарының материалдары зерттелді. Бұл жұмысқа мұрағатшылар және тарихшы-ғалымдармен қатар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдар өкілдері де қатысты. Олардан құрылған комиссия 5Т)-жылдары, Сталин қайтыс болғаннан кейін басталып, аяғына дейін жеткізілмеген саяси айып тағылғандарды ақтау ісін шын мәнінде аяқтап шығуға бел шешіп кірісті. Бұл жұмысты атқару мұрағат мекемелері, тарихшылар, қауіпсіздік органдарының қалтқысыз көмегі арқасында мүмкін болды. Кейінгі жылдары Қазақстан тарихшыларының алдында бұрынғы кездері белгілі себептермен жарық көре алмаған тарихи деректерді бір жүйеге түсіру және жариялау міндеті тұрды. Қазақстан тарихының «ақтаңдақтарын» объективті түрде ашып көрсету үшін қажетті дереккөздер тапшылығы мәселесін шешуге тура келді. Тарихшылар ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды кең ауқымда және күштеп жүргізу, дәстүрлі агроқұрылымды жою, жұт жағдайы, қазақтардың ашаршылыққа ұрынуы мен үдере босуы мәселелері бойынша қосымша материалдарды іздестіріп табу жолында тер төкті. Бұл құжаттардың бір бөлігі «Қырдағы аштық» (1991), «Ашаршылық босқындары» (1996), «1931-1933 жылдардағы Қазақстанда болған күштеп ұжымдастыру және аштық» (1998) жинақтарында <ref>Қазақстан кенес жазушыларынын тұнғыш сьезі. А., 1934. Красные партизаны Кустаная. А.-А., М., 1934; Малабаев Рахметжан. Атамандар жорығында. Кызыл өскердін XVI жылдык мерекесіне тарту. Бекей губерниясында болған әлеумет соғысынан бір пьестен тарихи өмір суреттері. Катысушы карт большевик Сарыбайұлы Ғабиттін әнгімесінен алынып жазған. Ташкент. 1934: В акмолинских степях. А., 1936.</ref>. жарияланды. Солармен бір уақытта тарихшылар А. Тәкенов пен Қ.С. Қаражанов, М.К- Қойгелдиев, Ф.А. Қозыбаева және басқалар жаңа талаптарды ескере отырып, жинаған соғысқа дейінгі жылдар құжаттары жарық көрді.<ref>Қазақ халқының майдандағы қазақ жауынгерлеріне хаты. А.: 1943; Письма с фронта. А.-А., 1944; Герои Советского Союза - казахстанцы. А.-А., 1945; Қазақстандық Совет Одағының Батырлары. А., 1945.</ref>. Осы жылдар ішінде қазақ зиялы қауымының ірі өкілдерінің дүниетанымы мен рухани мұрасын зерттеуде айтарлықтай маңызы бар бірқатар жарияланымдар пайда болды. Мәселен, Қазақстан тарихында алғаш рет ұлт-азаттық қозғалыс тарихы дереккөздерінің көкжиегін айтарлықтай кеңейтетін Алашорда қайраткерлері шығармаларының жинақтары басылып шықты.<ref>Момышұлы Б. Офицердің күнделігі. А., 1952; Соныкі. Жауынгердін тұлғасы (Офицердін дәптерінен). А.-А., 1958; Кайсенов К. Ажал аузынан. А., 1959; Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза (1941-1945 жж.). Сб. документов и материалов. Том 1. (1941-1943 жж.). А.-А., 1964; Том II. (1944-1945 жж.). А, А., 1967; Жауынгер хаттары. А., 1968; Есімізде қанды майдан, жорықтар. А., 1968; Фронтовой привет тебе, Казахстан. А.-А., 1975; Сәлем саған майданнан Қазақстан. А., 1975; Ел мен ердің жеңісі. А., 1985; Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап. А., 1991; Садықова Б. История Туркестанского легиона в документах. А., 2002.</ref>. Калың оқырман қауым Ә. Бокейхановтың, А. Байтұрсыновтың М. Шоқайдың және басқалардың еңбектерімен танысуға тұңғыш рет мүмкіндік алды. «Үш жүз» партиясының тағдыры туралы осы партияны құрушы К. Тоғысовтың шығармалар жинағында203 кеңінен айтылады. Кеңестік тарихтың айрықша күрделі кезеңі 1937-1938 жылдар болып табылады. Бұл уақыт туралы шындықты қалпына келтіру үшін ғалымдардың, мрағатшылардың, республика [[жұрт]]шылығының, бұқаралық ақпарат құралдарының күш-жігерін жұмылдыру қажет болды. Мұрағаттар мен мұражайлардан, кітапханалардан алынған, азаматтардың жеке пайымдауларынан жинақталған әр алуан дереккөздердің мол қоры игерілді. Зерттеушілер бұрын жабық болған мұрағаттарға қол жеткізіп, [[азамат]]тарды жаппай қуғын-сүргінге ұшыратудың тарихын барынша тиянақты зерделеуге мүмкіндік алды. Ғылыми мәні бар дереккөздер қоғам қайраткері С. Жандосов, академиктер М. Қозыбаев және М. Баймаханов басшылық еткен қазақстандық «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы тарапынан да жинақталды. «Әділет» қоғамының облыстық бөлімшелері қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтар жөнінде жергілікті дереккөздерден де көптеген мәліметтер жинады, ал бұл өз кезегінде «Қасірет кітабын» («Книга скорби») және бірқатар құжаттар мен естеліктер жинақтарын басып шығаруға септігін тигізді. Сондай-ақ саяси қуғындауға ұшыраған «Алаш» қайраткерлері, қуғын-сүргін құрбандары, «халық жауына» жатқызылған ұлттық зиялы қауымның өкілдері туралы және партиялық-кеңестік номенклатура қызметкерлерінің, қатардағы азаматтардың жеке іс қағаздары бойынша құжаттар жинақтары басылып шықты.<ref>Коммунистическая партия Казахстана в борьбе за освоение целинных и залежных земель. Сб. документов и материалов. А.-А., 1958; Коммунистическая партия в документах и цифрах. Сб. документов и статистических материалов о росте и регулировании состава партийной организации. А.-А., 1960; Компартия Казахстана на втором этапе освоения целины. Сб. документов и материалов. А.-А., 1963; Ленинский призыв в Казахстане. Документы и материалы. А.-А., 1969; КПСС и Советское правительство о Казахстане. 1917—1977 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1978; Коммунистическая партия Казахстана в резолюциях и решениях сьездов, конференций и пленумов. Том 1. 1921-1927 жж. А.-А., 1981; Том 2. 1928-1937 жж. А.-А., 1981.</ref>. Қуғын-сүргінге ұшыраған басшы қызметкерлердің, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің құжаттық мұраларын жарыққа шығаруға ерекше көңіл бөлінді.<ref>В.И. Ленин о Средней Азии и Казахстане. Ташкент, 1960; В.И. Ленин Орта Азия мен Қазақстан туралы. А., 1960; Трудящиеся Казахстана — В.И. Ленину. А.-А., 1960; Они встречались с В.И. Лениным. Воспоминания. А.-А., 1968; Ленину от всего сердца (1917-1924 жж.). А.-А., 1970; Ленинге жалынды сэлем. А., 1970; Вечно живой. А.-А., 1970; Мәнгі тірі В.И. Ленин туралы естеліктер. А., 1970; Москва. Кремль. Ленинге. 1917-1924. А., 1980; В.И. Ленин о Казахстане. А.-А., 1982.</ref>. М. Қойгелдиев, А. Тәкенов және басқалар Ә. Бокейхановтың, М. Тынышбаевтың, С. Қожановтың, Т. Шонановтың еңбектерін басып шығарды.<ref>Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане и образование Казахской АССР. Сб. документов и материалов. А.-А., 1947; Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане. 1917—1918 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1957; Образование Казахской АССР. Сб. документов и материалов. А.-А., 1957; Советское строительство в аулах и селах Семиречья (1921 — 1925 жж.). Сб. документов и материалов. Часть 1. А.-А., 1957; Социалистическое строительство в Казахстане в восстановительный период (1921 — 1925 жж.). Сб. документов и материалов. А.-А., 1962; Советы и ревкомы в Казахстане (Октябрь 1917-1920 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1971; В братском единстве народов СССР. (Государственное строительство Советского Казахстана). 1920—1937 жж. Документы и материалы. А.-А., 1972; 1917 год в Казахстане. Документы и материалы. А.-А., 1977.</ref>. Жарияланған мұрағаттық құжаттар көрнекті мемлекет және Қоғам қайраткерлерінің, сондай-ақ Қазақстан үкіметі мүшелерінің өмірбаяндарын барынша толық қалпына келтіруге, олардың өмірі мен қызметінің айтулы сәттерін нақтылауға мүмкіндік береді.<ref>Социалистическое становление нефтяной Эмбы. Сб. документов и материалов. А.-А., 1965; История индустриализации Казахской ССР. Документы и материалы. В 2-х томах. Том 1 (1926-1962 жж.). А.-А., 1967; Том 2 (1933-маусым 1941 жж.). А.-А., 1967; Медный гигаіЛ- на Балхаше. Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1 (1929-1952 жж.). А.-А., 1977; Том 2 (қазан 1952-январь 1976 жж.). А.-А., 1981; Рудный Алтай. Индустриальное развитие Восточного Казахстана (1920-1945 жж.). Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1. А.-А., 1985.</ref>. М. Дулатов, Н. Құлжанова және басқалар туралы естеліктер мен құжатты-деректі басылымдар жарық көрді.<ref>Коллективизация сельского хозяйства Казахстана. (1926—1941 жж.). Документы и материалы. Части I и II. А.-А., 1967; Кооперативно-колхозное строительство в Казахстане (1917-1927 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1988.</ref>. Сондай-ақ қуғын-сүргінге ұшырағандар мен АЛЖИР-лік тұтқын әйелдер отбасы мүшелерінің құжаттары мен естеліктері жарияланды.<ref>Культурное строительство в Казахстане. Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1 (1918-1932 жж.). А.-А., 1965; Том 2 (1933 - маусым 1941 жж.). А.-А., 1985.</ref>. [[Жұрт]]шылық пен [[бұқара]]лық ақпарат құралдарының белсенді қолдауы жағдайында, 90-жылдары республиканың барлық облыстарында көп томдық «Боздақтар» («Книга памяти») кітаптары шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] майдандарында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің рухына ұрпақтар тағзымы болып табылатын бұл басылым олардың есімдерін тарих бетінде мүмкіндігінше толық қалдырудың тамаша талпынысы болды. Кейінгі жылдары әскери-тарихи тақырыпқа жазылған басқа да құжатты басылымдар жарық көрді.<ref>Рождение комсомола Семиречья (1918-1920 жж.). Сб. документов, материалов и воспоминаний. Часть 1. А.-А., 1958; Движение за коммунистический труд в Казахстане (1958-1967 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1969; Женщины Казахстана – активные строители социализма (1918-1945). Сб. документов и материалов. А.-А., 1981; Профсоюзы Казахстана — помощники партии в осуществлении экономической программы КПСС. А.-А., 1982; Красный Первомай в Казахстане (1901-1945 жж.). А.-А., 1989.</ref>. Тарихшылар мен [[мұрағат]]шылардың тізе қосып еңбектенуі нәтижесінде Қазақстан мәдениетінің көп тер төгілген даму жолы туралы сыр шертетін құжаттар мен материалдар жинақтары дайындалды.<ref>Затаевич А.В.. Исследования. Воспоминания. Письма и документы. А.-А., 1958; Алиби Джангильдин. Документы и материалы. А.-А., 1961 (казакша аудармасы - А., 1975); Амангельды Иманов. Статьи. Документы. Материалы. А.-А., 1974 (қазақшасы — А., 1975).</ref>. М.О. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік пен оны өткізу кезеңінде жаңа құжаттық деректердің тұтас бірқатары жарыққа шықты.<ref>Шишкин 3., Мергеншин Д. Токаш Бокин. А., 1967; Кыдырбекулы Б. Ораз Жандосов. А., 1967; Жүнісов М., Өтепов 111. Кайсар Тәштитов. А., 1968; Тибекин П. Ілияс Қабылов. А., 1968; Сулейменов Р. Темирбек Жургенов. А., 1969; Отебаев В. Сабыр Шарипов. А., 1970; Чеботарев В. Иван Ружейников. А.-А., 1971: Джунусов М. Федор Рузаев. А.-А.; 1972; Бейсембаев С., Кульбаев С. Турар Рыскулов. А.-А., 1974 және т.б.</ref>. Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті К. И. Сәтбаевтың 100 жылдығына орай басылған материалдар республикадағы ғылым мен ғылымтанудың даму тарихы жөніндегі деректемелер ретінде ерекше құндылыкка ие болды.<ref>Рыскулов Т.Р. Избранные труды. А.-А., 1984; Батырдын биік тұлғасы. А., 1986.</ref>. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыруға байланысты Қазақстан тарихы бойынша орыс, қытай, араб және басқа да деректемелік материалдары бар көптомдықтар шығару қолға алынды.<ref>Ғани Мүратбаев. Өмір мен кызметі. Есте калғандар. А., 1957; В огне революции. Воспоминания участников Великой Октябрьской социалистической революции и гражданской войны в Казахстане. А.-А., 1957. (Казакша аудармасы - Революция от-жалынында. А., 1959); Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания участников Великой Октябрьской революции и гражданской войны в Казахстане. А.-А., 1960 (Казакшасы - Қазақстан Азамат согысынын от-жалынында. А., 1960); Чурин X, Сэрссков Ж. Күрес күндерінде. А., 1960; Сериков М.К. Боевые годы. Воспоминания. А.-А., 1960; За власть Советов. Сборник статей и воспоминаний о борьбе за установление и упрочение Советской власти в Семипалатинской области. Семипалатинск, 1961; Годы мужания. Воспоминания участников социалистического строительства в Казахстане. А.-А., 1969; Бочагов А.К. У истоков. Воспоминания. А.-А., 1971; Чурин X. Дауылды жылдар. А., 1971; Ипмагамбетов 3. Жайыктын сол жак бетінде. А., 1973; Харченко Г.Т. 399 дней и ночей в огненном кольце. А.-А., 1984 т.б.</ref>. 2004 жылы «Қазығұрт» баспасы Сәкен Сейфуллиннің атақты «[[Тар жол, тайғақ кешу]]» мемуарын алғаш басылған жылындағы (1927) мәтінін қалпына келтіріп жарыққа шығарды. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және [[этнология]] институтының ғалымдары мен ҚР Президенті мұрағатының қызметкерлері «Алаш қозғалысы» көптомдық құжатты жинағының бастапқы үш томын дайындады. Бұл томдарға XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс, қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі жайлы баға жетпес сирек қазыналар енді.<ref>Шолпан Иманбаева. Шығармалар және естеліктер. А., 1950; Академик К.И. Сәтбаев. Естеліктер мен мақалалар. А., 1965; Қызыл сұңқар (Сәкен Сейфуллин туралы естеліктер). А., 1970; Мұхтар Ауэзов в воспоминаниях современников. А.-А., 1972; Арыстанов Ж. Естен кетпес есімдер. А., 1972; Біздің Мұхтар (М.О. Әуезов туралы естеліктер). А., 1976; Тәжібаев Ә. Жылдар, ойлар. Естеліктер мен толғаныстар. А., 1976; Талжанов С. Өткен күндер сөйлейді (Естеліктер мен шежіре әңгімелер). А., 1979; Иманжанов М. Өркен. Мақалалар, хаттар, естеліктер. А., 1980; Әбілев Д. Ой толғау. Естеліктер. А., 1981; Кәдімгі Сәбит Мүканов. А., 1984; Кенжебаев Б. Жылдар жемісі: әдеби мақалалар мен естеліктер. А., 1984; Ахметова 3. Шуақты күндер. Естелік. А., 1984; Ахмедов Ғ. Ескі достар. Әңгімелер мен естеліктер. А., 1986; Қызыл дәптер. Деректі әңгімелер, очерктер, естеліктер. А., 1989; Дастан ата. Жамбыл туралы естеліктер. А., 1989; Дөнентаев С. Үрпағыма айтарым. А., 1989; Би аға. Бейімбет Майлин туралы естеліктер. А., 1991; Зауал. Мақалалар, естеліктер. А., 1991 және басқалар.</ref>. Аталған басылымның материалдары көптеген іргелі ғылыми зерттеулерге сенімді деректемелік негіз бола алады. Зерттеулерде бұрын кеңес дәуірі тарихын зерделеудің негізіне алынған деректемелердің мазмұны жаңа көзқарастар тұрғысынан бағаланады. Кеңестік кезеңдер тарихын зерттеуге қатысты жаңа ізденістерден деректемелерді пайдалану жөніндегі бұрынғы тұғырнамалық ұстанымдар алынып тасталыпты. Оларды іріктеудегі әсіре талғампаздыктан бас тартып, зерттеушілер бұрын субъективті мәселелер ретінде назарға алынбаған төменгі билік ұйымдарының қызметі, жергілікті орындардың нақты жағдайлары, жеке адамдар мен тұлғалардың берген куәліктері тәрізді деректемелерге көбірек көңіл бөле бастады. Ғалымдар М. Бурабаев, К. Нүрпейісов, М. Тәтімов, Д. Махат өздерінің кітаптарында қосымша ретінде тарихи мәні маңызды құжаттар мен материалдардың тұтас бірқатарын жариялады.<ref>Материалы объединенной научной сессии, посвященной истории Средней Азии и Казахстана (эпоха социализма). А.-А., 1958; 219, 226, 243, 425-6.</ref>. Зерттеулерге мұрағаттық құжаттардың толық мәтіндерін енгізу тәжірибесі, әсіресе жеке тұлғаларға қатысты жиі қолданыс тапты.<ref>Преодолевая религиозное влияние ислама. Сб. документов и материалов. А.-А., 1990.</ref>. Д. Аманжолованың ғылыми айналымға Ресей мұрағаттарынан алынған, мазмұны жөнінен сирек кездесетін деректерді енгізуі ғалымның айтарлықтай табысы болып табылады.<ref>Вехи консолидации. Из опыта партийных организаций Казахстана в решении национального вопроса в 1917—1927 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1990.</ref>. О. Қоңыратбаев ізденістері барысында Т. Рысқұловтың өмірі мен қызметі туралы жаңа материалдар тапты.<ref>Хасанаев М. Желтоқсан оқиғасы: себеп пен салдар // Егемен Қазақстан. 2001, 11 желтоқсан.</ref>. Ұлттық республикалар мен облыстардың жауапты қызметкерлерінің 1926 жылғы 12-14 карашада Мәскеуде өткен дербес Кеңес деп аталатын басқосуы стенограммасынын толық мәтінің М. Қазыбек пен Г. Маймақов алғаш рет қазақ тілінде жариялады.<ref>Алматы. 1986. Желтоқсан. Айгак-кітап. Бірінші-үшінші кітап. А., 1991-1992 ж. Омаров М. Расстрелянная степь. История адаевского восстания 1931 ж. По материалам ОГПУ. А.-А., 1994; Омаров М., Сариев /. Ойрандалған Адай даласы. А., 1995; Какенов А. Сәкен шындығын діттегенде, немесе НКВД құжаттары шерткен сыр. Ақмола, 1996; Бәкірулы В. Мүстафа Шоқай. (Деректі хикаят). А., 1997.</ref>. Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында тарихи деректемелердің маңызды құрамды бөлігі болып табылатын көптеген естеліктер басылып шықты. Олар: мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғалымдардың, жазушылар мен өнер қайраткерлерінің естеліктері болып үлкен үш топқа бөлінеді. Бұл әдебиеттерден, уақыт куәгері ретінде республиканың саяси өмірі туралы айтылатын О. Жандосовтың, Ж. Шаяхметовтің, Н. Ондасыновтың, сондай-ақ Д. Қонаевтың, I. Омаровтың және басқалардың естеліктерін <ref>Языковая политика в Казахстане (1921 — 1990 жж.). Сб. документов. А., 1997; Мамания. Тарихи деректер, естеліктер, өлеңдер, құжаттар, пікірлер. А., 1999; Стенограммы дискуссии по книге Е. Бекмаханова «Казахстан в 20—30-е годы XIX века». А., 2000; Шапагатты шырак. Тарихи деректер, естеліктер, құжаттар, пікірлер. А., 2002; Жәдігер. А., 2004.</ref>. атауға болады. Ғалымдардың ғылыми-педагогикалық қызметі,<ref>М.О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі. А., 1997; М. Әуезов туралы естеліктер. А., 1997; Әуезов және архив. А., 1997; Әкімов Т. Даналық мәйегі. М. Әуезов туралы деректер. А., 1997; Нұрғалиев Р. Әуезов және Алаш. А., 1997; М. Әуезовтің қолжазба мұрасы. А., 1997: Жұртбаев Т. Бесігінді түзе. А., 1997; Соныкі. Талқы. А., 1997.</ref>. әдебиетпен өнер қайраткерлерінің шығармашылық және қоғамдық жұмысы <ref>Заңғар. Қ. Сәтбаев туралы естеліктер. А., 1999; Академик К.И. Сәтбаев жерлестері алдында. Павлодар, 1999. Государственная программа «Культурное наследие» в области истории и этнографии осуществляется Институтом истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, Институтом востоковедения им. Р.Б. Сулейменова, Национальной библиотекой РК и др. учреждениями.</ref>. туралы баяндалатын естеліктер олардың авторлары өмір сүріп, жұмыс істеген уакыттың жағдайын жаңаша ой сорабынан өткізуге көмектеседі. Кеңестік кезең тарихы деректемелерінің арасында мерзімді баспасөз материалдарының да алатын орны үлкен. Осы томның деректері қатарында «Қазақстан тарихының» академиялық басылымдарында бұрын назарға алынбаған газет, журнал материалдары пайдаланылды. 1917-1940 жылдардағы мерзімді баспасөздің, негізінен бұрын ғылыми айналымға енбеген материалдарын осы қатарға жатқызуға болады. Отандық тарихтың деректемелік негізін кеңейту ісіне құжатты деректер жарияланып тұратын «Қазақ тарихы» (1993 жылдан шыға бастады), «Отан тарихы — Отечественная история» (1998), «Жас Түркістан» (1998), «Ақиқат», «Мысль» журналдары, сондай-ақ жоғары оқу орындарының мерзімді ғылыми басылымдары өз үлестерін қосты. Бұл жарияланымдардың ғылыми-танымдық мәні назар аударарлық. Осының барлығы отандық тарих бойыншаоқулықтар мен хрестоматиялардың жаңа буынын шығаруға мүмкіндік тудырды. Мектеп оқулықтары партия съездерінің бір сарынды құжаттарынан тазартылды. Соңғы жылдары халықтардың Қазақстанға еріксіз қоныс аударуы туралы мұрағаттық құжаттар жинақтары жарық көрді. Ғалымдар өздерінің зерттеу жұмыстарында Қазақстан туралы мәліметтері бар шетелдік құжатты-деректік жаңа басылымдарды кеңінен пайдаланатын болды.<ref>Бурабаев М. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 жж. А.-А., 1991; Тәтімов М. Қазақ өлемі. А., 1993. 130-144-6.; Нурпейісов К. Алаш һәм Алашорда. А., 1995. 216-254-6; Махат Д. Қазақ зиялыларының қасіреті. А., 2001, 210-293-6.</ref>. Соңғы жылдары республика ғалымдары шет елдердің мұрағаттық қоймалары мен кітапханаларындағы деректерді жоспарлы түрде іздестіріп, пайдалануға кірісті. Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеу күндері Республика Президенті Н.Ә. Назарбаев еліміздің Орталық Мемлекеттік мұрағатына Франциядағы М. Шоқай қорынан алынған құжаттар мен материалдарды табыс етті. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан тарихына қатысты шет елдерде сақталған деректерді іздестіру мен олардың көшірмесін алу бойынша кең көлемді жұмыстар жүргізілді.<ref>Ақбаев Ж. Жанша. Күнбатыс Алашорданың төрағасы Ж. Досмұхамедұлы туралы тарихи әңгіме. Орал, 1994; Маханұлы Ә. Тарихи тұлғалар. Бегайдар Аралбаев. А., 1996; Құл-Мухаммед М. Алаш ардагері Ж. Акбаевтың саяси-құқықтық көзқарастары. А., 1996; Тайшыбаев 3., Дулатбеков Н. Жакып Ақбаев. (Күрескерлік өмірбаяны). А., 1997; Шуақаев М, Шаяхметов А. Елім деп өткен Елдес. А., 1998;</ref>. Бұл іздестіру жұмыстары одан әрі жалғасын тапты. Отандық тарих жөніндегі материалдарды іздестіру мен жинау және олардың деректемелік негіздерін толықтыру ісіне мемлекет тарапынан қолдау көрсету өз жемісін берді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2005 жыл]]ғы 1 наурыздағы № 183 қаулысымен Астана қаласында «Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және [[спорт]] министрлігі Ақпарат және мұрағаттар комитетінің [[Археография]] және деректану ұлттық орталығы» мемлекетгік мекемесі [[шаңырақ]] көтерді. Алматы қаласында оның бөлімшесі ашылды.<ref>Аманжолова Д. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш. М, 1994.</ref>. XX ғасырда тарихи деректерді зерттеу мен пайдалану жөнінен тарихшылардың, мұрағатшылардың, қоғамтанушылар мен гуманитарлық ғалымдардың біріккен бай тәжірибесі жинақталды. Соңғы онжылдықтарда Қазақстанда тарихи деректерге қатысты білімнің жаңа салалары — мұрағаттану, деректану, археография, құжаттану ісі жолға қойылды. Мұрағат қорларын қалыптастыру мен оларды ғылыми-танымдық мақсаттарда пайдалану ісінде он өзгерістер көрініс тапты. Осының бәрі тарихи деректердің ғылым мен рухани құндылықтардың ерекше маңызды саласы ретіндегі мәнінің өсуіне қызмет етеді.Қ<ref>азақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан тарихы]] lpz0c8u9vwpj8owtkt7lrm60nyskbi2 3692538 3692537 2026-11-06T11:56:35Z Шардара 2026 187453 Шардара 2026 [[Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері]] бетін [["Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері"]] бетіне жылжытты 3692537 wikitext text/x-wiki Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері Кеңестік Қазақстан тарихының деректерін жинастыру және оларды ғылыми-жарияланымдық мақсатта пайдалану Азамат соғысының аяқталып 1918—1920, бейбіт құрылысқа көшу кезінен бастау алады. Алғашында мерзімді баспасөз материалдары мен ресми құжат үлгілеріне сұрыптау жүргізілді. 1921 жылдың тамызында Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының Академиялық орталығы А. Байтұрсыновтың жетекшілік етуімен ел тарихы мен мәдениетінің жазба дерек көздерін жинау, зерттеу және насихаттау жөнінде ұсыныс көтерді. Сол жылдың күзінде құрылған ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағаты ұйымдар мен мекемелерден түскен құжаттарды мұрағат қоймаларында мақсаттюрі жоспарлы түрде жинап, сақтауға кірісті. 1922 жылы қарашада құрылған Партия тарихының («Истпарт») (РК(б)П және Қазан төңкерісі тарихын зерттеу жөніндегі комиссия) қазақ бюросы тарихи мәні бар құжаттар мен революциялық оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардың естеліктерін жинай бастады. Төңкеріс пен Азамат соғысы жылдарында және Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде көптеген тарихи деректер біржола жоғалды, бүлінді немесе ұрланып, жойылып кетті. Деректердің үлкен бөлігі Қазақстаннан тысқары жерлерде сақталды. 1925 жылы Қазақстан астанасын Қызылордаға көшірген кезде осы құнды мұрағаттық деректемелер Орынборда қалып қойды. 1928-1929 жылдары мұрағат мекемелерін Қызылордадан Алматыға көшіргенде де деректер мен құжаттық материалдардың белгілі бір бөлігі жоғалды. Оңтүстік Қазақстан,Жетісу және Сырдария облыстарының тарихына қатысты құжаттардың елеулі бөлігі Ташкентте қалып, Өзбекстанның мемлекеттік мүлкі саналды. Республикалық мұрағат мекемелері объективті және субъективті қиындықтарды жеңе отырып, жазба деректерді бір орталықта жинау мен сақтау, сондай-ақ оларды зерттеу мен жариялауды ұйымдастыру бойынша қыруар жұмыстар атқарды. Бірыңғай мұрағаттық тораптардың қалыптасуы мен орнығуына орай, республикада тарих ғылымының құжаттық негізі қорланып, ұлғая түсті. 1927—1929 жылдары республиканың Партия тарихы бюросы жанынан партия құжаттарын сақтау үшін арнайы мұрағаташылды. Кейіннен бұл мекеме Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтының мұрағаты - КОКП OK жанындағы Марксизм-ленинизм институтының бөлімшесі (ауызекі тілде партархив -партмұрағат) деп аталды. 1994 жылдың 14 қаңтарынан бастап бұл мекеме Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты деп аталады. Қазан төңкерісінің 10 жылдық мерейтойы қарсаңында (1927) партия тарихы комиссиясы Сәкен Сейфуллиннің басшылығымен тарихи оқиғаларға қатысушылардың 100-ге жуық естеліктерін жинады. Бұл естеліктер партмұрағаттың ғылыми құндылығы бойынша жоғары баға алған №811 қорының негізін қалады. Партиялық мұрағаттар қорында сақтауға іріктелінген құжаттар кешенінің негізгі бөлігін РК(б)П - БК(б)П - КОКП-ның қазақстандық ұйымы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің шешімдері мен қаулылары, Қазақ облыстық комитеті (Кыробком, 1921-1925), БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті (1925-1937), Қазақстан Компартиясы OK (1937-1991) секретариаты Бюросы отырыстарының хаттамалары, олармен бірге жолданған құжаттар, республикалық және жергілікті партия ұйымдары пленумдарының, мәжілістерінің, құрылтай жиналыстарының материалдары, барлық деңгейдегі партия комитеттері мен ұйымдарының, партиялық, кеңестік бақылау органдарының, халық комиссариаттары мен министрліктердің, мекемелер мен құрылымдардың, қоғамдық ұйымдардың жұмыстары туралы есептері, талдау жазбалары, анықтамалар, баяндамалар, хаттар, статистикалық мәліметтер және басқа құжаттар құрады. Бұл құжаттар, тұтастай алғанда, тоталитарлық қоғам шеңберінде жасалған тарихи ақпараттардың күрделі де кең жүйесін сипаттайды. Бұл құжаттардың басты құндылығы — бастауыш партия ұйымдарының белсенділерінен бастап Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті номенклатурасының басшы қызметкерлеріне дейінгі сан мындаған адамдар туралы партиялық істерде жинақталған жеткілікті мөлшердегі ақпараттардың болуында. Партиялық іс құжаттар адамның қызмет баспалдақтарымен жүріп өткен әрбір қадамын — өмірбаян дерегін, мінездемелер мен анкеталарды, анықтамаларды жай тізіп шығу ғана емес, олар Қазақстанның өткен тарихы, бүкіл халықтың тағдыры туралы үлкен тарихи мәні бар мәліметтерге де толы. «Қазақстан тарихының» осы 4-томында саясат,экономика,мәдениет пен тұрмыс мәселелерін, қазақстандықтардың басып өткен жолын, жекелеген тұлғалардың тағдырына дейін жан-жақты суреттейтін орасан мол деректердің жоғарыда аталған тобы кеңінен пайдаланылды. Екі деректемелік қордың жасалуы және бұған қоса мұрағаттардың партиялық және мемлекеттік дербес екі жүйесінін құрылуы Қазақстандағы тарих ғылымының дамуына кері әсерін тигізді. Соған сәйкес, ғылымның екі бағыты - жетекші-бағыттаушы партиялық ғылым мен оған бағынышты азаматтық тарих ғылымы қалыптасты. Бұған дейін республика Ағарту халық комиссариатына бағынышты болып келген мемлекеттік мұрағаттар 1938 жылдан бастап КазКСР Ішкі істер халық комиссариатының қарамағына берілді. Мұрағаттарда жартылай әскери тәртіп енгізілді, құжаттарды пайдалану мен жариялау ережесі күшейтілді. Ұзақ жылдар бойы онда жабық мекеме рухы, ерекше құпиялық пен тарихи құжаттарды халықтан жасыру ахуалы үстемдік құрды. Кеңес үкіметі жылдарында Қазақстан мұрағаттарының құжаттық қорлары әлсін-әлсін «тазалау» мен аса құпиялық бақылауға алынып отырды. Жалпы алғанда, кеңестік дәуірде жазба деректер сан жағынан әлденеше есе өскеніне қарамастан, Сталиннің кезінде және одан кейінгі кезеңде кеңес дәуіріндегі тарихтың қайнар көздеріне орны толмас зиян келтірілді. 40-70-жылдардағы жоспарлы тазалау барысында мұрағат қоймаларының партиялық қорларынан, тарихи құндылығы жоқ деген желеумен, Қазақстан тұрғындарының 20-50-жылдардағы ауыр жағдайына куәлік ететін құжаттар алып тасталынды және отқа өртелді. Олармен бірге партия комитетгері мен үкіметтік құрылымдар ұйымдарының жұмысындағы қателіктер мен кемшіліктер туралы мәліметтер (немесе сыни пікірлер) бар құжаттар да жойылды. Мемлекеттік мұрағат қоймаларының қорларына қатысты да осындай шаралар жүзеге асырылды. Мәселен, 1941 жылғы шілде-тамыз айларында ҚазКСР-і Орталық мемлекеттік мұрағатында жүргізілген арнайы тексеруден кейін, республика Халық Комиссарлары Кеңесінің қорынан (№30 кор) 1920-1929 жылдардың 172 мұрағаттық ісі жойылу үшін алынды. Осылайша 1944 жылдың тамызында 1929-1935 жылдардың 610 мұрағаттық істері, 1945 жылдың шілде — желтоқсанында 1929-1936 жылдарға қатысты 2310 мұрағаттық іс өртелді.<ref>The modern history of Soviet Central Asia. P. 179- 187; idem. Modernization in the East: the role of script and language reform // Asian affairs. 1974. Vol. 5. Pt. I. P. 157-164; idem. The Turkic languages of Soviet Asia: Russian linguistic policy / / Middle Eastern Studies. 1977. Vol. 13. No. 2. P. 208-217; Rywkin M. Russia in Central Asia. N.Y., L., 1963. P. 86-87; Dunn S. and Dunn E. Soviet regime and native culture in the Soviet Union // American anthropologist. 1962. Vol. LXIV. No. 2. P. 328-339; Henze P.B Politics and alphabets in Inner Asia // Advances in the creation and revision of writing systems. The Hague. P. 371-420; Problems of Communism. 1982. No. 4. P. 78 etc.</ref>. Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарына қатысты құжаттар тәркіленіп, ізсіз-түзсіз жоғалып кетті. Қалған істерге «Құпия», «Ерекше құпия», «Жариялауға жатпайды» деген белгілер соғылып, олар арнаулы жабық қорларда ұсталды. КК(б)П OAK Өлкелік Комитеті ЧК-ОГПУ-НКВД ПМ салалық мұрағаттарында Алаш қозғалысына қатысушылар, оппозициялық топтар мен жіктер, сондай-ақ әр кезеңде, әсіресе 20-жылдары республиканы ұлттық мүддесін табандылықпен қорғағандар туралы құжаттар сақталды. 20—30-жылдардың соңында бұл материалдар жаппай қуғын-сүргінге ұласқан идеологиялық науқан мен тазалаудың негізіне алынды. Қызметкер орган тарапынан тұтқындалып, «халық жауы» деген ат алысымен-ақ, тиісті қорларды тазарту жұмыстары жүргізілді және оның есіміне қатысты құжаттар алынып тасталды. «Қазақстан тарихының» 4-томында деректемелер ретінде пайдаланылған құжаттар, өзінің сипаты жағынан, мұрағаттық материалдардың: # мемлекеттік мекемелер, # қоғамдық ұйымдар, # жеке тұлғалар тарапынан жасалынған үлкен үш тобына бөлінеді. Атқаратын қызметтеріне қарай бұл құжаттар нормативтік-реттеуші (заңдар, жарлықтар, қаулылар т.б.), ұйымдастыру-басшылық, ақпараттық-анықтамалық, жоспарлар, есеп беру құжатнамалары болып бөлінді. Осы томды жазу барысында пайдаланылған КырОАК, БОАК, КазОАК, КСРО және КазКСР Жоғарғы Кеңестері қабылдаған заңдар, заң күші бар нормативтік құжаттар мекемелер мен ұйымдардың мәртебелерін, құқықтары мен міндеттерін анықтауға, құрылымы мен қызметтік құзыретінің шектерін белгілеуге негіз болды. РК(б)П - БК(б)П - КОКП Орталық Комитеті мен оның Қазақстандағы комитеттерінің қаулылары мен шешімдері белгілі бір міндеттерді шешуде олардың Пленумдарының, мәжілістері мен съездерінің нұсқауларымен бірдей басшылыққа алынып, Коммунистік партияның билігін жан-жақты нығайтуды мақсат етті. Ірі саяси-шаруашылық қайта құруларды және іс-шараларды (мысалға, жер-су реформалары, байларды тәркілеу т.б.) жүзеге асырар алдында биліктің барлық үш тармағының - БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің, Қазақ Орталық Атқару комитетінің (ҚазОАК) және республика Халық Комиссарлары Кеңесінің (кейіннен - Қазақстан Компартиясы OK, КазКСР Жоғарғы Кеңесі және Министрлер Кеңесі) біріккен қаулылары қабылданды. Орталық билік пен басқару органдарының ресми құжаттарынан кейін кәсіподақтардың, комсомолдың, бүкілқазақстандық «ерікті қоғамдық ұйымдардың» басшылығының қабылдаған қаулылары деректемелердің екінші үлкен тобын құрады. «[[Қазақстан тарихы]]» академиялық басылымының бүкіл тарихында алғаш рет жеке адамдар қалдырған деректер - мұрағаттық жеке істер материалдары, анықтамалар, хаттар, өтініш-арыздар, [[мемуар]]лар, естеліктер және басқалар кеңінен қолданыс тапты. Ғылыми айналымға алғаш рет енгізілген, оның ішінде бұрынғы жабық қорлар мен арнаулы қоймаларда сақталған тұлғалар туралы материалдар сөзсіз қызығушылық тудырады. [[Мұрағат]]тық қорлардан алынған деректердің көрсеткеніндей, егер елдің жоғары басшылығының нұсқау құжаттары төменгі органдарға өзгеріссіз жетіп отырған болса, ал төменнен жоғарыға жолданған құжаттар формасы мен мазмұны жағынан айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отырған. Жергілікті ұйымдардан басшы партиялық-кеңестік органдарға жіберілген кұжаттардың басым бөлігі әр денгейдегі басқару аппараттарында биліктің қалауынша қайтадан «өңделді», соның салдарынан онда берілген деректер мен оқиғалардың мазмұны өзгеріп, басқаша бағаланды. Шаруашылық пен мекеме және ұйымдардың жұмысы туралы ақпараттар мен есептер уездік (кейіннен аудандық, округтік) басшылық аппаратында сұрыпталып, жүйеленді, қажетінше тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Уездерден түскен құжаттар [[губерния]]лық (облыстық) денгейде партиялық тұрғыда қатаң тексеріліп, жинақталды. Құжаттарға қатысты мұндай айла-әрекет басшылықтың ең жоғарғы органдарында - республикалық партия, кеңес органдарында және Қазақстан үкіметінде жүзеге асырылды. Бұл әрекеттер саяси конъюнктураның айтуымен жасалды. Тарихи деректеме болуға тиісті құжаттарда көптеген өмір шындықтары көрініс таппады, олар социалистік және коммунистік «еңбек майданынан» жолданған бір сарынды асыра орындау секілді мәлімдемелерге ұқсады. Қағаз беттерінде сан мәрте тексерілген, Коммунистік партияның басшылық қызметін көрсетуге барынша тиімді деректер ғана қалдырылды. Және осыған орай «мәңгілікке сақтау» мұрағаттарының қорларына Компартия басшылығын, оның тек алдыға және биікке қарай қадам басқан жасампаздық ісін куәландыруға оңтайлы саяси мәнді құжаттар алынды. Партия идеологиясы мен саясатына кайшы келетін куәліктер мұрағаттарда сақтауға қабылданбады, ал сирек жағдайда қабылданған мұндай құжаттарға «Кұпия» белгісі соғылып, олар жабық қорлар мен арнаулы қоймаларда сақталды. Сөйтіп тарихи маңызды құжаттардың ауқымды бөлігі қоғамнан және коммунистердің өздерінен де жасырын ұсталды. Мұрағаттық сақтауларға негізінен орыс тіліндегі құжаттар қабылданды. Мәселен, бұрынғы республикалық партиялық мұрағатта — Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы институтының Партиялық мұрағат қорларында қазақ тіліндегі құжаттардын үлесі 3-5%-дан асқан жоқ. Қазақстан тарихы бойынша деректемелердің ендігі бір үлкен тобы кеңестік кезеңнің баспасөз жарияланымдарынан тұрады. Қазақстанда 20-жылдары жарық көрген алғашқы құжаттық-деректі басылымдар РК(б)П Жарғысы, бағдарламалық құжаттары, жекелеген нұсқаулары, Кеңес үкіметінің декреттері болды. Орыс және қазақ тілдерінде басылған, үгіт-насихат мақсатында тұрғындар арасында кеңінен таратылған бұл кітаптар мен кітапшалар мұрағаттар мен кітапханалар қорларынан да мол орын алды. Қазіргі кезде зерттеушілер неғұрлым жиі кездесетін, социалистік жаңғырту барысында басшылыққа алынған материалдар жарияланатын баспасөз басылымдарын, атап айтқанда, РК(б)П Кыробкомы мен БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті бекіткен қаулыларды, нұсқауларды, ережелерді, партия съездері, конференциялары мен пленумдар шешімдерін <ref>Mieezkowski Z The 1962-1963 reforms in Soviet economic regionalization // Slavic Review. 1965. Vol. XXIV. No. 3. P. 479-496; Bott L. Recent trends in the economy of Central Asian Review. 1965. Vol. XIII. No. 3; Katkov V. Soviet economy. 1940-1965. Baltimore, 1967; Kommunismus ohne Zukunft. 1962.</ref>/ жиі пайдаланады. БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф. Голощекиннің <ref>Olcott M.B. The Kazakhs. Pp. 242, 225.</ref>. және оның ізбасарларының сөздері мен баяндамаларының жинақтары жиі және үлкен таралыммен басылып отырды. Қазақ АКСР-і Кеңестерінін съездері мен Қазақ Орталық Атқару комитеті (КазОАК) [[сессия]]ларының стенограммаларында, қабылдаған қаулы-қарарларында құнды мәліметтер кездеседі. Одан кейінгі жылдары нұсқаулық сипаттағы құжаттарға қосымша ретінде заң жинақтары, ақпараттық-анықтамалық, статистикалық және талдау тұрғысындағы материалдар кең көлемде жарияланып отырды. Кеңестік кезеңдегі тарихи құжаттардың алғашқы жинақтарының жарық көруі Тұрар Рысқұловтын есімімен байланысты. Т. Рысқұлов дайындаған «[[Түркістан]]дағы РК(б)П мүсбюросы» (Ташкент, 1922), «Революция және Түркістанның байырғы тұрғындары» (Ташкент, 1925) жинақтарындағы деректердің басым көпшілігі Қазақстанның оңтүстігіндегі тарихи оқиғаларға <ref>ClearyJ. W. The virgin lands // Survey. 1956. No. 56. p. 95-105; Stevenson Л.Е. Erlends and enemies. N.Y., 1959; Schiller O. Neuordnung des sowjetischen Erfassungssystems fiir Agrarerzeugnisse 11 Osteuropa. 1958. H. 10; Ranch G. Geschichteder bolschewistischen Russland. Wiesbaden, 1956; Findeisen К The Colonization of Kazakhstan // The East Turkic Review. Munchen, 1958. No. 1. P. 16-25.</ref>. арналған. Кітаптарда суреттелген оқиғаларға тікелей қатысқан адамдардын өздері жинаған құжаттар мен материалдар, салыстырмалы түрде объективті ақпарат береді және сондықтан да бұл жинақтар кеңес кезеңіндегі отандық деректанудың бүкіл барысындағы құнды дүниелер болып табылады. Қазақ тіліндегі алғашқы [[археография]]лық басылым 1925 жылы Орынборда жарық көрді. Ол «Қазақ зиялы қауымының бірінші [[Құрылтай]] жиналысы» деп аталды және 1924 жылдың 12-18 маусымында өткен аталмыш Құрылтайдын [[стенография]]лық есебі ретінде шықты.<ref>Foreign Affairs. 1973. No. 1. P. 65.</ref>. Осы кітаптың арқасында, бүгінгі оқырмандар А. Байтұрсыновтың, Ә. Бөкейхановтың, М. Дулатовтын, X. Досмұхамедовтің, Е. Омаровтың, Н. Төрекұловтың, И. Арабаевтын, М. Мурзиннің және басқалардың ұлттық мәдениеттің, ғылымның, әдебиет пен өнердің даму жолдары, қазақ тілі, оқу-ағарту бағдарламалары мен оқулықтар жөніндегі көзқарастарын түпнұсқалық деректерден оқып зерттеуге мүмкіндік алды. [[Сәкен Сейфуллин]] «Тар жол, тайғак кешу» романымен (Қызылорда, 1927) қазақ мемуарлық әдебиетінің негізін салды. Сәкен Сейфуллин өзінің жеке бақылау-бағамдауына және нақтылы сенімді деректерге сүйене отырып, тарихи оқиғалардың және революция мен Азамат соғысына тікелей қатысушы жүздеген адамдар тағдырының ауыртпалықты жолын суреттеген.<ref>Goldman M. USSR in crisis: The failure of an economic system. N.Y., 1983; Wilhelm. The Soviet Union has an administered, not a planned, economy // Soviet Studies. 1985. Vol. XXXVII. No. 1. p. 118-130; Hosking D. A History of the Soviet Union. L„ 1985. p. 375—385; Hill R.J. The Soviet Union: politics, economics and society. From Lenin to Gorbachev. L„ 1985.</ref>. Автордың деректер мен оқиғаларды бейнелеудегі айқын саяси ұстанымдары және қарама-қарсы лагерьлердегі адамдар әрекеттеріне баға берудегі таптық көзқарастарына қарамастан, Сәкен Сейфуллиннің шығармасы 1916-[[1919 жыл]]дардағы Қазақстан тарихы бойынша күні бүгінге дейін ең жиі пайдаланылатын деректеме болып табылады. Осы жылдары қазақ халқы ұлт-азаттық қозғалысының тарихы, атап айтқанда, [[Алаш]] қозғалысы жайындағы алғашқы басылымдар, оның ішінде құжатты-деректі жинақтар жарық көрді. 1927 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің (Казкрайком) саяси тапсырысы бойынша А.П. Бочагов жинаған құжаттар кешені идеологиялық тұрғыдан жарамсыз деп танылды. Ол кездегі алға қойылған саяси міндет бойынша, Қазақстандағы Компартияның басты қарсыласы Алаш қозғалысының толық талқандалғанына куәлік ететін нақты деректерді тандап алу керек болатын. Алашорда мен «Алаш» партиясынын құжаттарын жариялай отырып, А. Бочагов қажетті деректерді таңдап ала алмады, оларға тиісінше талдау жүргізіп, таптық баға беруде осалдық танытты. Мұны Н. Мартыненко да орындай алмады, оның «Алашорда» жинағы (1929), республиканың идеологиялық басшылығының көзқарасы бойынша, Алаш идеяларын сынаудың орнына оны көбірек насихаттаған болып шықты.<ref>After Breznew. Sources of Soviet Conduct in 1980's / Byrnes R.F. (ed.). Bloomington, 1983; Bialer S. Socialist Stagnation and Communist Encirclement // The Soviet Union in the 1980's. N.Y. 1984: Gleason A. Totalitarianism in 1984 // The Russian Review. сәуір 1984. p. 145-159.</ref>. Кейіннен, 1935 жылы бұл жағымсыз оқиға, С. Брайнин мен Ш. Шафироның «Алашорда тарихының очерктері» кітабынын жарық көруіне байланысты тағы да қайталанды. 1935 жылғы 15 сәуірдегі БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюросы, олардың өз кітаптарына қосымша ретінде енгізген құжаттары «объективті түрде контрреволюциялық алашордалық ұлтшылдық идеологияның насихаты» болып шыққан деп тапты <ref>Maurel C. Territoire et strategies sovietique. P., 1982; Mellor R. The Soviet Union and its Geographical Problems. L., 1982; Karklins R. Ethnic relations in the USSR. The Perspective from below. Boston, 1986; McCauley A. Religion, Nationalism and Economic Development in Soviet Asia. Colcheter, 1988; Milan H. Central Asia Geopolitics in the Last Hundred Years: A critical Survey from Gorchakov to Gorbachev // Centra! Asia Survey, 1989. Vol. 8. No. 1. p. 1-19.</ref>. және кітапты айналымнан алып тастау, ал авторлар мен баспагерлерді қатаң жазалау туралы шешім қабылдады. Бұл Коммунистік партия идеологтерінің Алаштың талқандалуын құжаттық-дерек жинақтар арқылы негіздеуге тырысқан соңғы әрекеті болды. Бұдан кейінгі кеңестік кезеңде тек жекелеген құжаттарды және олардың үзінділерін, міндетті түрде берілетін таптық сипаттагы түсініктемемен бірге жариялау жолымен Алаш қозғалысына қара күйе жағылып отырды. Жоғарыда аталған құжаттык-деректі үш жинақтағы деректемелер 80-жылдардың соңына дейін ғылыми зерттеулерден сырт қалдырылды. Бұл кітаптардағы материалдар, әсіресе Алашорданың жетекшілері мен белсенді қызметкерлерінің, сондай-ақ «Алаш» партиясы мүшелерінің тізімі жарияланған Н. Мартыненконың жинағы өз кезінде, 1929—1931 және 1937-[[1938 жыл]]дардағы саяси қуғын-сүргін кезеңінде қазақ зиялыларының таңдаулы өкілдерін қуғындау әрекетінде НКВД үшін таптырмайтын негіз болды.<ref>Asian Affairs. ақпан 1974. p. 91.</ref>. 30-жылдары бірінші кезекте партиялық-идеологиялық мазмұндағы құжаттық жинақтар басылды.<ref>The Last Empire. Nationality and the Soviet Future / Ed. By R. Conquest. Stanford, 1986.</ref>. Алайда сол кезде, барлық археографиялық ережелер бойынша, Кеңестердің алғашқы қазақстандық съездерінің мұрағаттық материалдар жинақтарының жариялануы отандық деректанудағы елеулі түрде алға басушылықтың көрінісі болып табылды.<ref>Brzezinski Z. The Soviet Past and Future // Encounter. L., 1970. No. 3. p. 11-13; idem. Political Implications of Soviet nationality policy // Soviet Nationality Problems / Ed. By E. Allworth. N.Y., L„ 1971. p. 72-82.</ref>. Қазақстан Жазушылар одағы бірінші съезінің қазақ тіліндегі стенограммаларының жарық көруі соғысқа дейінгі жылдардағы мәдени өмірдің елеулі жетістігі еді.<ref>Brzezinski 2. Soviet politics: From the future to the past? The Dymanics of Soviet politics / Ed. By Paul Cocks, et al. Cambridge. 1976. p. 350-351.</ref>. Естеліктерді жинау мен жариялау ісін ұйымдастыруда да алға жылжу байқалды.<ref>Brzezinski Z. The Grand Failure. N.Y., 1989. p. 132.</ref>. Бұл жұмыстар кейінгі жылдары да, әсіресе әскери-патриоттық тақырыпқа арналған бірнеше шағын кітапшалар <ref>Central Asian Survey. 1989. Vol. 8. No. 1. P. 90.</ref>. басылып шыққан Отан соғысы жылдарында жалғасын тапты. Соғыстан кейінгі жылдары құжаттық-деректі басылымдар тақырып жағынан айтарлықтай кеңейе түсті. Бірінші кезекте 1941—1945 жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]]на қазақстандықтардың қатысуы туралы мүмкін болған барлық деректерді мақсатты түрде іздеу және жүйелеу жұмыстары басталды. Мұрағатшылармен және тарихшылармен бірлікте тер төге жасалған жұмыстардың нәтижесінде, өздерінің шығу тегі жағынан әр алуан дерек көздерге - мұрағат құжаттарына, майдан мен тылдан жолданған хаттарға, мерзімді басылымдар материалдарына, естеліктерге және басқаларға негізделген жинақтар жарық көрді.<ref>Kerblay В., Lavigne M. Les Sovietiques des annees 80. 2-е edition. P., 1987. P. 180; Halbach U. Perestrojka und Nationalitatenproblematik: der Schock von Alma-Ata und Moskaus gespanntes Verhaltnis zu Mittelasien. Ko'n, 1987; Scharff R. Nationals Unruhe in Mittelasien. Zu den Auschreitungen in Alma-Ata // Osteuropa. 1987. H. 6. S. 289; Wimbush S.E. The Alma-Ata Riots 11 Encounter. 1987. Vol. 69. No. 1. p. 62-68; Olcott M.B. The Kazakhs. P. 258.</ref>. Соғыстың соңында КСРО-ның жоғары ерекшелік белгілерімен марапатталған жауынгерлер туралы алғаш рет жиналған мәліметтері бар «Қазақстандық Кеңес Одағының [[Батыр]]лары» жинағы басылып шықты. Тарихи құжаттарды жариялау ісінде қалыптасқан дәстүрге сай, [[қоғам]]ды социалистік қайта құрудағы КОКП мен Қазақстан Компартиясының жетекшілік рөлін насихаттауға басты назар аударылды.<ref>d'Encausse H.C. Victorieuse Russie. Paris, 1992. P. 91.</ref>. Қазақстанның тарихи жеңістерін «Дүние жүзі пролетариатының көсемі» В.И. Лениннің есімімен байланыстырған құжаттар мен естеліктердің үлкен кешені жарық көрді.<ref>Stoking E. Eine Weltmacht zerbricht Nationalitaten und Regionen in der UdSSR. Frankfurt / M., 1990. Nahaylo В.. Swobodka V. Soviet disunion. A History of the nationality problem in the USSR. L., 1990; Simon G. Die Natinalbewegungen und das Ende des Sowjetsystems // Osteuropa. 1991. Vo. 41. S. 774-790; Olcott M.B. The Soviet disunion // Foreign Plicy. 1991. P. I 19.</ref>. Кеңестік кезеңде Қазан социалистік революциясының тарихы туралы, оның ішінде деректанушылық тұрғыдағы жарияланымдар бірінші кезекке қойылды. Сондықтан тарихи құжаттарды жариялаушы қазақстандықтар Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарынан бастап коммунистік жүйенің соңғы күндеріне дейінгі тақырып ауқымын қамтыды. Ол кезде аса өзекті деп саналған бұл тақырыптағы құжаттық жинақтар адамдар санасында Қазақстанда жүргізіліп отырған лениндік ұлт саясатының әділдігі және Қазақстанның мемлекеттік құрылымы халықтардың өз тағдырын өзі шешу және өзін-өзі билеу құқықтарына толық жауап беретіндігі туралы сенімді орнықтыруы тиіс болды.<ref>Moty A.J. (ed.). The end of Sovietology: From Soviet studies to post-Soviet studies // The Post-Soviet nations. Perspectives on the demise of the USSR. N.Y., 1992. P. 302-316.</ref>. Осындай тұрғыдан іріктелген құжаттар мемлекеттік құрылыстың барлық салаларындағы бұрын болып көрмеген жетістіктер мен женістердің, индустрияны дамытудағы табыстардың,<ref>Central Asia and the World: Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan and Turkmenistan / Ed. By Michael Mandelbaum. N.Y., 1994. P. 131.</ref>. ауыл шаруашылығын реформалаудың,<ref>Кар.: Centra! Asia in the 1990s: An Annotated bibliography of books and pamphlets by journalists, politicians, scholars and other / Prep. By Ed. Allworth // Central Asian Monitor. Vermont, 1997. No. 2. Pp. 35-36; 1995. Nc5; 1996. No. 2, 3.</ref>. мәдени төңкерісті жүзеге асырудың <ref>Goble P. Central Asia from political block // Report on the USSR. N.Y., 1990. Vool. 2. No. 28. pp. 18-20; Olcott M.B. Central Asian post-empire politics // Orbis. 1992. P. 253—268; idem. Central Asian's new states: Independence, foreign policy and regional security. Washington, J^96; Ferdinand P. Russia and Russians after Communism // The World Today. 1992. Vol. 48. No. 2; Klotzlii S. The Water and soil crisis in Central Asia: a source of future conflicts // Swiss peace foundation. Berne. Accasional paper. 1994. No. 1. P. 75; Bremmer L, Welt C. Kazakhstan's Quandary // Journal of Democracy. Washington, 1995. Vol. 6. No. 3. P. 139-163; Gleason G. The Central Asian states: Discovering independence. Boulder, 1997.</ref>. көрнекі негіздемесі ретінде пайдаланылуы қажет болды. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың қызметі жөніндегі мұрағаттық құжаттар жинағы жарық көрді.<ref>Fourniau V. Histoire de l'Asie Centrale. Paris, 1994; Wolfe! R.L. The forced migration of exiles in Stalin's Soviet Union, paper presented at the 95,h Annual meeting of the Association of American Geographers. Honolulu, 1999; Roy O. L'Asie centrale contemporaine. Paris. 2001.</ref>. Қазақстандық кеңес тарихының жеке тұлғалар жөніндегі алғашқы басылымдары қатарында А.В. Затаевич, Ә. Жангелдин және А. Имановтың құжаттар мен материалдар жинақтары <ref>Алпысбаева H. Материалы фонда Совета Народных Комиссаров КАССР как исторический источник в изучении социально-экономических процессов в Казахстане (1925-1933 жж.). Канд. диссертация. А., 2002, 40-41-6.</ref>. жарияланды. Олардан кейін іле-шала революционерлер және Коммунистік партияның қайраткерлері туралы бірқатар құжаттық жарияланымдар басылды.<ref>Отчет 111 Всекиргизской конференции РКП (6). Оренбург, 1923; РКП (6) Қазақстан аймақтық партия комитетінің IV конференциясының қаулы және қарарлары. 11- 16 май 1924 ж. Орынбор, 1924; Стенографический отчет и резолюции V Всеказахской конференции РКП(б). 1—7 желтоқсан 1925 г. Қзыл-Орда, 1925; Россиялық коммунист (большевик) партиясының V жалпы Қазақстан конференциясы (стенограмма есебі мен қаулылар). 1-7 желтоқсан 1925 ж. Қызылорда, 1925; Шестая всеказахская конференция ВКП (б). 15—23 қараша 1927 г. Стеногр. отчет. Қзыл-Орда, 1927; Внутрипартийные вопросы на 3-м пленуме Казахского Крайкома ВКП (б). Кзыл-Орда, 1928; Сборник важнейших решений Казахского Краевого комитета ВКП(б), принятых за период V—VI Всеказахских конференций. Қзыл-Орда, 1927; Директивы партии и правительства КССР по коренизации аппарата. Қзыл-Орда, 1927; Кеңсе жұмысын қазақтандыру туралы. Жетекші кеңселерді қазақтандыру туралы елкелік партия комитетінің нұсқауы мен үкіметтін қаулылары. Қызылорда, 1927 т.б.</ref>. Мұндай жинақтарды шығару үшін Қазақстан КП ОК-ның келісімі алынды. Сондықтан 80-жылдары тек Т. Рысқұлов пен А. Иманов туралы деректер ғана жарияланды.<ref>Директивы и постановления ЦИК, СНК и СТО КирАССР (14 қазан 1920 г. - сәуір 1921 г.). Оренбург, 1921; Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства КССР. Оренбург, 1921-1924; Стенографический отчет съезда Советов Киргизской Социалистической Республики (4—10 қазан 1921 г.). Оренбург, 1921; Бюллетень III Всекиргизского съезда Советов, №№1—9. Оренбург, 1922; Стенографический отчет IV Всекиргизского съезда Советов (5-10 қаңтар 1924 г.). Оренбург, 1924; Бюллетень V Всекиргизского съезда Советов. Ак-Мечеть, 1925; Первое Всеказахское совещание по советскому строительству. Стеногр. отчет и постановления. Кзыл-Орда, 1925; Вторая сессия Казахского Центрального Исполнительного Комитета Советов 5-го созыва. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1925; Шестой Всеказахский съезд Советов и I сессия КазЦИК 6-го созыва. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1927; Материалы к отчету ЦИК КАССР на III сессий ВЦИК 13-го созыва. Кзыл-Орда, 1928; VII Всеказахский съезд Советов. 8-15 сәуір 1929 г. (Стеногр. отчет и постановления). Кзыл-Орда, 1929; Собрание узаконений и распоряжений рабоче-крестьянского правительства Казахской АССР. Кзыл-Орда, 1925-1929.</ref>. 50-жылдардың екінші жартысынан бастап, қазақ [[әдебиет]]інің ақталған классиктері Сәкен Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров және басқалардың отызыншы жылдары тыйым салынған шығармаларынын жарық көруімен қатар, қазақстандық «формасы жағынан ұлттық, мазмұны жөнінен сониалистік» мәдениеттің дамуы туралы деректер де жариялана бастады. «Сониалистік жаңару» шараларына қатысушылардың естеліктерін ғылыми мақсатқа пайдалану отандық деректанудың маңызды бөлігі ретінде саналды.<ref>Мусбюро РКП (б) в Туркестане. С введением тов. Рыскулова. 1, 2, 3 туркестанские краевые конференции РК (б). 1919—1920 жж. Ташкент, 1920; Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана. Сборник главнейших статей, докладов, речей и тезисов. Ташкент, 1925.</ref>. Қоғамдық-саяси сипаттағы естеліктермен бірге, өткен жылдардың рухани өмірінің шынайы суретін бейнелеуге көмектесетін, мәдениет қайраткерлерінің естеліктері де көптеп жариялана бастады.<ref>Қазақ білімпаздарының тұңғыш сьезі. Орынбор, 1925. (В 2005 г. текст сборника был переложен профессором Ш. Курманбайулы на кириллицу и переиздан).</ref>. Қазақстандық тарих ғылымының артта қалушылығы мен деректік негізінің зиян шеккендігі әсіресе Сталиннің жеке басына табыну әшкереленгеннен кейін айқын болды. Тарихи зерттеулердің деректік негізінің әлсіздігі [[1957 жыл]]дың 5-11 мамырында Алматыда өткен Қазақстан, [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]] және [[Өзбекстан]] Ғылым академияларының біріккен ғылыми сессиясында атап көрсетілді. Деректердің жеткіліксіз пайдаланылуы салдарынан кеңес жылдарындағы Қазақстан мен Орта Азия республикалары тарихы оның алдындағы кезеңдердегі тарихқа қарағанда әлдеқайда нашар зерттелгендігі атап өтілді. Тарихшылар жергілікті материалдарды назардан тыс қалдырып, негізінен басқарушы органдардың құжаттарын пайдаланды.<ref>Сейфуллин С. Тар жол, тайгак кешу. Историко-мемуарный роман. 4-е издание. А., 1977, 6-6.</ref>. Коммунистік партияның ақпараттық кеңістікке толық билік жүргізуі тұтастай алғанда Қазақстан тарихының деректік негізіне орасан зор зиян келтірді. Коммунистік партия тарихи ақпараттың барлық дерек көздерін өзінің қатаң бақылауына алып, оны пайдалану мен жариялауды барынша шектеді. Осындай саясаттың салдарынан халық өмірінің өзекті проблемалары және ұлттық сана мен дәстүр жөнінде айтылатын деректемелер ашық жариялауға жатпайтын материалдардың қатарына қосылды. 1929-1931 жылдардағы халық көтерілістері, 1931-1933 жылдардағы құрбан болғандар саны мен жаппай ашаршылық жағдайлары, саяси қуғындау мен оның құрбандары - режимнің жаппай жүргізген терроры жылдары (1937-1938) қаза тапқан «халық жаулары», халық санағының көрсеткіштері, т.б. жөніндегі материалдар бұқара көпшіліктің назарынан жасырын ұсталды. 1931—1933 жылдардағы тұрғындардың жаппай ашығуы мен қырылуы кезеңінің құжаттарында көбінше үзік мәліметтер ғана сақталған. Сол кездің жағдайын неғұрлым шынайы бейнелейтін баяндама жазбалары мен есептер ұзақ жылдар бойы құпия күйінде қалды. Тарих ғылымының деректемелік негіздерін бұлайша жасанды түрде шектеу түпнұсқа деректерге үстірт қараудың жағымсыз тәжірибесін қалыптастырып, олардың лайықты бағаланбауына алып келді. Кеңестік кезеңде ресми басқару органдарының, әсіресе Коммунистік партия органдары құжаттарының мазмұны күдік тудырылмайтын мәселеге жатқызылды. КОКП құжаттарынан алынған мәліметтер ең дұрыс деректер деп саналды. Сондықтан қазіргі зерттеушілер үшін кеңестік кезеңдегі дереккөздердің дұрыстығына көз жеткізу мәселесі басты проблема болып отыр. Кеңестік кезеңнің құжаттық деректемелеріне сыни талдау жасау барлық партиялық-кеңестік құжаттар республиканың шынайы өткен тарихын толық бейнелеп бере алмайтындығын көрсетті. Партиялық құжаттарға шындықты өрескел бұрмалау, жалған ақпарат беру, деректі боямалап көрсету, қосып айту, кемшіліктерді жасыру тән еді. Деректер мен оқиғалар басқарушы партия мен оның идеологиялық мақсат-мүдделеріне лайықты қалыпқа түсірілді. Жан-жақты бақылау орнатылғанына қарамастан, олардағы мәліметтер және сандық-сапалық көрсеткіштер бойынша, ресми басылымдар мен мұрағаттық деректер, статистикалық мағлұматтар т.б. арасындағы айырмашылығы жиі байқалып отырды. Кеңестік тарих ғылымның ең осал тұстарының бірі қазақ тіліндегі деректемелердің пайдаланылмауында еді. Мәселен, коммунистердің ислам дініне қарсы күресін ең шынайы түрде көрсетуге тиіс саналған құжаттар жинағында осы мақсат үшін таңдап алынған 145 материалдың ішіндегі тек үш құжат қана қазақ тілінен аударылған болып шықты.<ref>Бочагов А. К. Алаш-Орда. Краткий исторический очерк о национально-буржуазном движении в Қазақстане периода 1917—1919 жж. Кзыл-Орда, 1927; Алаш-Орда. Сб. документов. Сост.Н. Мартыненко. Кзыл-Орда, 1929.</ref>. Ал халықтардың интернационалдық достығын насихаттауға арналған «Есею кезеңдері» (А., 1990) деп аталатын құжаттар жинағына қазақ тіліндегі небәрі 5-6 ғана дерегі шамалы дүниелер енгізілген.<ref>ҚР Президентінің мұрағаты (КР ПМ). 141-к., 1-т., 8074-іс, 190-203-6.; Правда, 13 сәуір.</ref>. «Қазақстан тарихының» осы томының авторлары жоғарыда аталған елеулі кемістіктердің орнын толтыру бағытында көп жұмыстар тындырды. Қазіргі кезде зерттеушілер [[мемлекет]]тік тілдегі тарихи ақпараттардың жаңа деректерің тауып пайдаланады және бұрыннан белгілі материалдардың ғылыми-практикалық құндылығын жаңаша бағамдайды. 80-жылдардың екінші жартысында, КСРО-да [[демократия]]лық үрдістердің басталуымен бірге, қоғамдық күштердін қысымымен, Қазақстанда мұрағаттық құжаттарды пайдаланудағы негізсіз шектеулерді алып тастауға қатысты жұмыстар басталды. Бұрынғы қол жетпейтін құжаттар мен деректердің жариялана бастауы таяуда ғана билік құрған кеңестік шындықтың тарихи деректеріне деген аса зор қоғамдық қызығушылықтудырды. Ә. Бокейханов, А. Байтұрсынов, Ш. Кұдайбердиев, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, К. Кемеңгеров, С. Сәдуақасов және басқалардың саяси ақталуы жаңа серпін берді. Олардың шығармалары мен құжаттық мұраларының жариялана бастауы тарихи [[әділет]]тілікті қалпына келтіруге жаңа жол ашты. Ұзақ жылдар бойы құпия сақталып келген құжаттардың: арнаулы органдар үнемі толтырып, Мәскеуге жөнелтіп отыратын республикадағы қоғамдық-саяси жағдайлар туралы мәліметтердің, партиялық-кеңестік бақылау органдары материалдарының, партиялық тазалау мен жеке істер (партиялық істер, партиялық тергеу хаттамалары, пікірталас стенограммалары, хаттар т.б.) туралы ақпараттардың алғашқы жарияланымдарын жүртшылық оң қабылдады. 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезіндегі күштеп ұжымдастыру және ашаршылық жөніндегі құжаттар мен материалдар, Қазақ өлкелік комитеті мен Қазақстан Компартиясы ОК-ның 30-жылдар соңындағы жаппай саяси қуғындауға қатысты хаттары мен ресми құжаттары жеке жинақтар түрінде жарық көрді. Кеңес өкіметі кезеңінің әр жылдарында республика аумағында әрекет еткен Кеңес режиміне қарсы пиғылдағы жастар топтары мен жекелеген тұлғалар туралы мәліметтер жарияланды.<ref>Хасанаев М. Черная книга; Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана); Бочагов А. Алаш-Орда. А.. 1996, 265 6.</ref>. Теміртаудағы көтеріліс (1959), Целиноград пен Ерейментаудағы шерулер (1979), Алматыдағы көтеріліс (1986) туралы құпиялық белгісі алынып тасталған жекелеген құжаттар алғаш рет БАК-та жарияланды. 1991-[[1992 жыл]]дары жарық көрген «[[Алматы]], 1986 ж. Желтоқсан» жинақтарының үш басылымы объективті шындықты ресми құжаттар және наразылық шеруге қатысушылар мен куәлардың әнгімелері негізінде көрсетудің алғашқы талпынысы болды.<ref>Октябрь в Қазақстане. А-А., 1930; Седьмая Всеказахстанская конференция ВКП (б). Стеногр. отчет. А-А., 1930; Одактык Коммунист (большевик) партиясынын Қазақстандык VII конференциясы. Май-маусым, 1930 ж. Стеногр. есебі. А., 1930; Казахстанская организация ВКП (6) в решениях ее конференций и пленумов. 1920—1925 жж. Вып. ' А.-А., М., 1931; Протоколы первой областной Киргизской конференции РКП(б). U-18 маусым 1921 г. А.-А., 1935; VIII Казахстанская краевая конференция ВКП(б). Стеногр. отчет. А.-А., — М., 1935; Вторая \ киргизская областная конференция РКП(б). Протоколы. А.-А., М., 1936.</ref>. Құпияландырылған құжаттарды жариялау ісіне құқық қорғау органдарының да бірқатар қызметкерлері белсенді түрде қатысты.<ref>Тургайский областной сьезд Советов. Оренбург, 1918. Протоколы. А.-А., М., 1936; Учредительный сьезд Советов Киргизской (Казахской) АССР. 4-12 қазан 1920 г. Протоколы. А.-А., М., 1936.</ref>. Осындай құжаттарды жария етудің, сондай-ақ Кеңес өкіметінің ұжымдастыру мен ашаршылық жылдарының ақиқатын, соғыстан кейінгі, КСРО тарағанға дейінгі кезеңдердегі Кеңес билігіне қарсылықты басып-жаныштау барысындағы кемістіктер мен қылмыстық әрекеттерді көрсететін, бұрын жабық саналған тақырыптар бойынша жекелеген деректердің жарық көруі нәтижесінде халықтың ұлттық санасы ояна бастады. 80-жылдардың соңына дейін жарық көрген құжаттық жинақтардың кеңестік қоғам тарихын тек оң мағынада, билікке тиімді жағынан ғана көрсеткеніне зерттеушілердің көзі анық жетті. Шындықты бұлайша боямалау зерттеушілер тарапынан наразылық тудырды. Оның үстіне, жарияланатын құжаттар мен материалдар, статистикалық мәліметтер мазмұны коммунистік партия идеологтері тарапынан қатаң қадағаланып отырды. 80-жылдардың соны мен 90-жылдардың басындағы кеңестік кезеңге арналған жарияланымдарда қарама-қайшылыққа жол беру үрдісі айқын байқалды. Бұл бүкілкеңестік тарихқа нақты дәлелсіз өкініш білдіру бағытындағы жарияланымдардан айқын көрінді. Бұған әсіресе журналистер, публицистер мен жазушылар бейімдік танытты. Кеңес өкіметінің теріс жақтарын ашудың қалың дүрмегінде олар тарихи оқиғаларды түпнұсқа [[дерек]]темелерден тысқары, өз пайымдауларына сүйеніп үстірт бағалауға жол берді. Соның салдарынан оқырмандар қандай да бір оқиғаның деректемелік негізіндегі ғылыми талдауының орнына, уақыт пен жағдайдан тысқары алынған эмоциялық-публицистикалық туындыны оқуға мәжбүр болды. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін тарихи деректемелерді ғылыми мақсатта пайдалануда түбірлі өзгерістерге негіз салынды. Тарихшылар бұрын құпия болып келген құжаттарға қол жеткізді. Орталық пен жергілікті жерлердегі бұрынғы партиялық мұрағаттар жабылды. Олардың қорлары мемлекет меншігіне өтті. Бұрынғы жабық мұрағаттар мен олардың құпия сақталған құжаттарына жол ашуда халық депутаты, академик М.К. Қозыбаевтың басшылығымен 1931-1933 жылдардағы күштеп ұжымдастыру, аштық, жаппай саяси қуғын-сүргін жағдайларын зерттеу жөнінде [[1991 жыл]]дың 8 қарашасында құрылған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Комиссиясы үлкен жұмыстар атқарды. КазОАК мен ҚАКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің «Аса ірі бай [[шаруашылық]]тары мен жартылай феодалдарды кәмпескелеу және жер аудару туралы» (1928 жылдың 27 тамызынан), «Кәмпескелеуге және аса ірі байлар мен жартылай феодалдарды жер аударуға қарсы әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы» (1928 жылдың 13 қыркүйегінен), «Ауыл шаруашылығын қайта құруды одан әрі жалғастыру және бай-құлақтармен, ірі байлармен күрес шаралары туралы» (1930 жылдың 19 ақпанынан) қаулыларын және басқа да нормативті құжаттарын, сондай-ақ басқарушы органдардың шешімдерінің жүзеге асырылу барысын және олардың салдарларын зерттей келе, Комиссия салихалы ғылыми баяндама және қорытынды дайындады. Ол 1992 жылы 21 және 22 желтоқсан күндері «[[Егемен Қазақстан]]» мен «Қазақстанская правда» газеттерінде жарияланды. Комиссия, бұдан да басқа республикалық, ведомстволық және жергілікті мұрағаттардағы көпшіліктің пайдалануына берілмейтін құжаттарды, [[статистика]]лық мәліметтерді, сондай-ақ режимнің қалауымен арнайы сақтауға түскен мерзімдік басылым материалдарын тиянақты тексеруден өткізді. Кең ауқымды талдау жүмысын жүргізу нәтижесінде Комиссия, КР Жоғарғы Кеңесінің алдына 1928—1932 жылдар қаулылары мен заң актілерінің тізімін, оларды пайдалануға шектеуді алып тастау ұсынысын түсірді. 1000-нан астам құжат көшірмесі Комиссия «Қорытындысына» қосымшатүрінде ұсынылды. Қазақстан Республикасы Парламенті қабылдаған «Тарихи-[[мәдени мұра]]ны қорғау және пайдалану туралы» (1992), «Ұлттық мұрағаттық қор және мұрағаттар туралы» (1998 жылғы 22 желтоқсан) КР Заңдары құжаттық және басқа деректемелерді пайдаланудың қордаланған проблемаларын жаңа жағдайларға сәйкес шешуде маңызды рөл атқарды. Мұрағаттық қорларды пайдалануды демократияландыру және мұрағаттар арасындағы өзара қарым-қатынасты жақсартудың алғашқы қадамы болып табылатын аталған заңдық актілерде зерттеушілер мен жұртшылық үшін бұрынғы қол сирек жететін немесе тіпті мүлде қол жетпейтін мұрағаттық құжаттардан шектеулерді алып тастау жөнінде бірқатар мәнді шаралар қарастырылды. Қазақстан Республикасының «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» (1993 жылғы 14 сәуір) Заңын іске асыру жөніндегі кең ауқымды шаралар барысында, республика мұрағаттарында ізденіс жұмыстары жүргізілді. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына жалған қылмыстық іс қозғау негізінде заңсыз үкімдер шығарған ОГПУ-НКВД-нің «үштік» жеке істері мен «ерекше кеңесу» соттарының материалдары зерттелді. Бұл жұмысқа мұрағатшылар және тарихшы-ғалымдармен қатар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдар өкілдері де қатысты. Олардан құрылған комиссия 5Т)-жылдары, Сталин қайтыс болғаннан кейін басталып, аяғына дейін жеткізілмеген саяси айып тағылғандарды ақтау ісін шын мәнінде аяқтап шығуға бел шешіп кірісті. Бұл жұмысты атқару мұрағат мекемелері, тарихшылар, қауіпсіздік органдарының қалтқысыз көмегі арқасында мүмкін болды. Кейінгі жылдары Қазақстан тарихшыларының алдында бұрынғы кездері белгілі себептермен жарық көре алмаған тарихи деректерді бір жүйеге түсіру және жариялау міндеті тұрды. Қазақстан тарихының «ақтаңдақтарын» объективті түрде ашып көрсету үшін қажетті дереккөздер тапшылығы мәселесін шешуге тура келді. Тарихшылар ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды кең ауқымда және күштеп жүргізу, дәстүрлі агроқұрылымды жою, жұт жағдайы, қазақтардың ашаршылыққа ұрынуы мен үдере босуы мәселелері бойынша қосымша материалдарды іздестіріп табу жолында тер төкті. Бұл құжаттардың бір бөлігі «Қырдағы аштық» (1991), «Ашаршылық босқындары» (1996), «1931-1933 жылдардағы Қазақстанда болған күштеп ұжымдастыру және аштық» (1998) жинақтарында <ref>Қазақстан кенес жазушыларынын тұнғыш сьезі. А., 1934. Красные партизаны Кустаная. А.-А., М., 1934; Малабаев Рахметжан. Атамандар жорығында. Кызыл өскердін XVI жылдык мерекесіне тарту. Бекей губерниясында болған әлеумет соғысынан бір пьестен тарихи өмір суреттері. Катысушы карт большевик Сарыбайұлы Ғабиттін әнгімесінен алынып жазған. Ташкент. 1934: В акмолинских степях. А., 1936.</ref>. жарияланды. Солармен бір уақытта тарихшылар А. Тәкенов пен Қ.С. Қаражанов, М.К- Қойгелдиев, Ф.А. Қозыбаева және басқалар жаңа талаптарды ескере отырып, жинаған соғысқа дейінгі жылдар құжаттары жарық көрді.<ref>Қазақ халқының майдандағы қазақ жауынгерлеріне хаты. А.: 1943; Письма с фронта. А.-А., 1944; Герои Советского Союза - казахстанцы. А.-А., 1945; Қазақстандық Совет Одағының Батырлары. А., 1945.</ref>. Осы жылдар ішінде қазақ зиялы қауымының ірі өкілдерінің дүниетанымы мен рухани мұрасын зерттеуде айтарлықтай маңызы бар бірқатар жарияланымдар пайда болды. Мәселен, Қазақстан тарихында алғаш рет ұлт-азаттық қозғалыс тарихы дереккөздерінің көкжиегін айтарлықтай кеңейтетін Алашорда қайраткерлері шығармаларының жинақтары басылып шықты.<ref>Момышұлы Б. Офицердің күнделігі. А., 1952; Соныкі. Жауынгердін тұлғасы (Офицердін дәптерінен). А.-А., 1958; Кайсенов К. Ажал аузынан. А., 1959; Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза (1941-1945 жж.). Сб. документов и материалов. Том 1. (1941-1943 жж.). А.-А., 1964; Том II. (1944-1945 жж.). А, А., 1967; Жауынгер хаттары. А., 1968; Есімізде қанды майдан, жорықтар. А., 1968; Фронтовой привет тебе, Казахстан. А.-А., 1975; Сәлем саған майданнан Қазақстан. А., 1975; Ел мен ердің жеңісі. А., 1985; Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап. А., 1991; Садықова Б. История Туркестанского легиона в документах. А., 2002.</ref>. Калың оқырман қауым Ә. Бокейхановтың, А. Байтұрсыновтың М. Шоқайдың және басқалардың еңбектерімен танысуға тұңғыш рет мүмкіндік алды. «Үш жүз» партиясының тағдыры туралы осы партияны құрушы К. Тоғысовтың шығармалар жинағында203 кеңінен айтылады. Кеңестік тарихтың айрықша күрделі кезеңі 1937-1938 жылдар болып табылады. Бұл уақыт туралы шындықты қалпына келтіру үшін ғалымдардың, мрағатшылардың, республика [[жұрт]]шылығының, бұқаралық ақпарат құралдарының күш-жігерін жұмылдыру қажет болды. Мұрағаттар мен мұражайлардан, кітапханалардан алынған, азаматтардың жеке пайымдауларынан жинақталған әр алуан дереккөздердің мол қоры игерілді. Зерттеушілер бұрын жабық болған мұрағаттарға қол жеткізіп, [[азамат]]тарды жаппай қуғын-сүргінге ұшыратудың тарихын барынша тиянақты зерделеуге мүмкіндік алды. Ғылыми мәні бар дереккөздер қоғам қайраткері С. Жандосов, академиктер М. Қозыбаев және М. Баймаханов басшылық еткен қазақстандық «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы тарапынан да жинақталды. «Әділет» қоғамының облыстық бөлімшелері қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтар жөнінде жергілікті дереккөздерден де көптеген мәліметтер жинады, ал бұл өз кезегінде «Қасірет кітабын» («Книга скорби») және бірқатар құжаттар мен естеліктер жинақтарын басып шығаруға септігін тигізді. Сондай-ақ саяси қуғындауға ұшыраған «Алаш» қайраткерлері, қуғын-сүргін құрбандары, «халық жауына» жатқызылған ұлттық зиялы қауымның өкілдері туралы және партиялық-кеңестік номенклатура қызметкерлерінің, қатардағы азаматтардың жеке іс қағаздары бойынша құжаттар жинақтары басылып шықты.<ref>Коммунистическая партия Казахстана в борьбе за освоение целинных и залежных земель. Сб. документов и материалов. А.-А., 1958; Коммунистическая партия в документах и цифрах. Сб. документов и статистических материалов о росте и регулировании состава партийной организации. А.-А., 1960; Компартия Казахстана на втором этапе освоения целины. Сб. документов и материалов. А.-А., 1963; Ленинский призыв в Казахстане. Документы и материалы. А.-А., 1969; КПСС и Советское правительство о Казахстане. 1917—1977 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1978; Коммунистическая партия Казахстана в резолюциях и решениях сьездов, конференций и пленумов. Том 1. 1921-1927 жж. А.-А., 1981; Том 2. 1928-1937 жж. А.-А., 1981.</ref>. Қуғын-сүргінге ұшыраған басшы қызметкерлердің, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің құжаттық мұраларын жарыққа шығаруға ерекше көңіл бөлінді.<ref>В.И. Ленин о Средней Азии и Казахстане. Ташкент, 1960; В.И. Ленин Орта Азия мен Қазақстан туралы. А., 1960; Трудящиеся Казахстана — В.И. Ленину. А.-А., 1960; Они встречались с В.И. Лениным. Воспоминания. А.-А., 1968; Ленину от всего сердца (1917-1924 жж.). А.-А., 1970; Ленинге жалынды сэлем. А., 1970; Вечно живой. А.-А., 1970; Мәнгі тірі В.И. Ленин туралы естеліктер. А., 1970; Москва. Кремль. Ленинге. 1917-1924. А., 1980; В.И. Ленин о Казахстане. А.-А., 1982.</ref>. М. Қойгелдиев, А. Тәкенов және басқалар Ә. Бокейхановтың, М. Тынышбаевтың, С. Қожановтың, Т. Шонановтың еңбектерін басып шығарды.<ref>Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане и образование Казахской АССР. Сб. документов и материалов. А.-А., 1947; Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане. 1917—1918 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1957; Образование Казахской АССР. Сб. документов и материалов. А.-А., 1957; Советское строительство в аулах и селах Семиречья (1921 — 1925 жж.). Сб. документов и материалов. Часть 1. А.-А., 1957; Социалистическое строительство в Казахстане в восстановительный период (1921 — 1925 жж.). Сб. документов и материалов. А.-А., 1962; Советы и ревкомы в Казахстане (Октябрь 1917-1920 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1971; В братском единстве народов СССР. (Государственное строительство Советского Казахстана). 1920—1937 жж. Документы и материалы. А.-А., 1972; 1917 год в Казахстане. Документы и материалы. А.-А., 1977.</ref>. Жарияланған мұрағаттық құжаттар көрнекті мемлекет және Қоғам қайраткерлерінің, сондай-ақ Қазақстан үкіметі мүшелерінің өмірбаяндарын барынша толық қалпына келтіруге, олардың өмірі мен қызметінің айтулы сәттерін нақтылауға мүмкіндік береді.<ref>Социалистическое становление нефтяной Эмбы. Сб. документов и материалов. А.-А., 1965; История индустриализации Казахской ССР. Документы и материалы. В 2-х томах. Том 1 (1926-1962 жж.). А.-А., 1967; Том 2 (1933-маусым 1941 жж.). А.-А., 1967; Медный гигаіЛ- на Балхаше. Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1 (1929-1952 жж.). А.-А., 1977; Том 2 (қазан 1952-январь 1976 жж.). А.-А., 1981; Рудный Алтай. Индустриальное развитие Восточного Казахстана (1920-1945 жж.). Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1. А.-А., 1985.</ref>. М. Дулатов, Н. Құлжанова және басқалар туралы естеліктер мен құжатты-деректі басылымдар жарық көрді.<ref>Коллективизация сельского хозяйства Казахстана. (1926—1941 жж.). Документы и материалы. Части I и II. А.-А., 1967; Кооперативно-колхозное строительство в Казахстане (1917-1927 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1988.</ref>. Сондай-ақ қуғын-сүргінге ұшырағандар мен АЛЖИР-лік тұтқын әйелдер отбасы мүшелерінің құжаттары мен естеліктері жарияланды.<ref>Культурное строительство в Казахстане. Сб. документов и материалов. В 2-х томах. Том 1 (1918-1932 жж.). А.-А., 1965; Том 2 (1933 - маусым 1941 жж.). А.-А., 1985.</ref>. [[Жұрт]]шылық пен [[бұқара]]лық ақпарат құралдарының белсенді қолдауы жағдайында, 90-жылдары республиканың барлық облыстарында көп томдық «Боздақтар» («Книга памяти») кітаптары шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] майдандарында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің рухына ұрпақтар тағзымы болып табылатын бұл басылым олардың есімдерін тарих бетінде мүмкіндігінше толық қалдырудың тамаша талпынысы болды. Кейінгі жылдары әскери-тарихи тақырыпқа жазылған басқа да құжатты басылымдар жарық көрді.<ref>Рождение комсомола Семиречья (1918-1920 жж.). Сб. документов, материалов и воспоминаний. Часть 1. А.-А., 1958; Движение за коммунистический труд в Казахстане (1958-1967 жж.). Документы и материалы. А.-А., 1969; Женщины Казахстана – активные строители социализма (1918-1945). Сб. документов и материалов. А.-А., 1981; Профсоюзы Казахстана — помощники партии в осуществлении экономической программы КПСС. А.-А., 1982; Красный Первомай в Казахстане (1901-1945 жж.). А.-А., 1989.</ref>. Тарихшылар мен [[мұрағат]]шылардың тізе қосып еңбектенуі нәтижесінде Қазақстан мәдениетінің көп тер төгілген даму жолы туралы сыр шертетін құжаттар мен материалдар жинақтары дайындалды.<ref>Затаевич А.В.. Исследования. Воспоминания. Письма и документы. А.-А., 1958; Алиби Джангильдин. Документы и материалы. А.-А., 1961 (казакша аудармасы - А., 1975); Амангельды Иманов. Статьи. Документы. Материалы. А.-А., 1974 (қазақшасы — А., 1975).</ref>. М.О. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік пен оны өткізу кезеңінде жаңа құжаттық деректердің тұтас бірқатары жарыққа шықты.<ref>Шишкин 3., Мергеншин Д. Токаш Бокин. А., 1967; Кыдырбекулы Б. Ораз Жандосов. А., 1967; Жүнісов М., Өтепов 111. Кайсар Тәштитов. А., 1968; Тибекин П. Ілияс Қабылов. А., 1968; Сулейменов Р. Темирбек Жургенов. А., 1969; Отебаев В. Сабыр Шарипов. А., 1970; Чеботарев В. Иван Ружейников. А.-А., 1971: Джунусов М. Федор Рузаев. А.-А.; 1972; Бейсембаев С., Кульбаев С. Турар Рыскулов. А.-А., 1974 және т.б.</ref>. Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті К. И. Сәтбаевтың 100 жылдығына орай басылған материалдар республикадағы ғылым мен ғылымтанудың даму тарихы жөніндегі деректемелер ретінде ерекше құндылыкка ие болды.<ref>Рыскулов Т.Р. Избранные труды. А.-А., 1984; Батырдын биік тұлғасы. А., 1986.</ref>. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыруға байланысты Қазақстан тарихы бойынша орыс, қытай, араб және басқа да деректемелік материалдары бар көптомдықтар шығару қолға алынды.<ref>Ғани Мүратбаев. Өмір мен кызметі. Есте калғандар. А., 1957; В огне революции. Воспоминания участников Великой Октябрьской социалистической революции и гражданской войны в Казахстане. А.-А., 1957. (Казакша аудармасы - Революция от-жалынында. А., 1959); Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания участников Великой Октябрьской революции и гражданской войны в Казахстане. А.-А., 1960 (Казакшасы - Қазақстан Азамат согысынын от-жалынында. А., 1960); Чурин X, Сэрссков Ж. Күрес күндерінде. А., 1960; Сериков М.К. Боевые годы. Воспоминания. А.-А., 1960; За власть Советов. Сборник статей и воспоминаний о борьбе за установление и упрочение Советской власти в Семипалатинской области. Семипалатинск, 1961; Годы мужания. Воспоминания участников социалистического строительства в Казахстане. А.-А., 1969; Бочагов А.К. У истоков. Воспоминания. А.-А., 1971; Чурин X. Дауылды жылдар. А., 1971; Ипмагамбетов 3. Жайыктын сол жак бетінде. А., 1973; Харченко Г.Т. 399 дней и ночей в огненном кольце. А.-А., 1984 т.б.</ref>. 2004 жылы «Қазығұрт» баспасы Сәкен Сейфуллиннің атақты «[[Тар жол, тайғақ кешу]]» мемуарын алғаш басылған жылындағы (1927) мәтінін қалпына келтіріп жарыққа шығарды. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және [[этнология]] институтының ғалымдары мен ҚР Президенті мұрағатының қызметкерлері «Алаш қозғалысы» көптомдық құжатты жинағының бастапқы үш томын дайындады. Бұл томдарға XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс, қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі жайлы баға жетпес сирек қазыналар енді.<ref>Шолпан Иманбаева. Шығармалар және естеліктер. А., 1950; Академик К.И. Сәтбаев. Естеліктер мен мақалалар. А., 1965; Қызыл сұңқар (Сәкен Сейфуллин туралы естеліктер). А., 1970; Мұхтар Ауэзов в воспоминаниях современников. А.-А., 1972; Арыстанов Ж. Естен кетпес есімдер. А., 1972; Біздің Мұхтар (М.О. Әуезов туралы естеліктер). А., 1976; Тәжібаев Ә. Жылдар, ойлар. Естеліктер мен толғаныстар. А., 1976; Талжанов С. Өткен күндер сөйлейді (Естеліктер мен шежіре әңгімелер). А., 1979; Иманжанов М. Өркен. Мақалалар, хаттар, естеліктер. А., 1980; Әбілев Д. Ой толғау. Естеліктер. А., 1981; Кәдімгі Сәбит Мүканов. А., 1984; Кенжебаев Б. Жылдар жемісі: әдеби мақалалар мен естеліктер. А., 1984; Ахметова 3. Шуақты күндер. Естелік. А., 1984; Ахмедов Ғ. Ескі достар. Әңгімелер мен естеліктер. А., 1986; Қызыл дәптер. Деректі әңгімелер, очерктер, естеліктер. А., 1989; Дастан ата. Жамбыл туралы естеліктер. А., 1989; Дөнентаев С. Үрпағыма айтарым. А., 1989; Би аға. Бейімбет Майлин туралы естеліктер. А., 1991; Зауал. Мақалалар, естеліктер. А., 1991 және басқалар.</ref>. Аталған басылымның материалдары көптеген іргелі ғылыми зерттеулерге сенімді деректемелік негіз бола алады. Зерттеулерде бұрын кеңес дәуірі тарихын зерделеудің негізіне алынған деректемелердің мазмұны жаңа көзқарастар тұрғысынан бағаланады. Кеңестік кезеңдер тарихын зерттеуге қатысты жаңа ізденістерден деректемелерді пайдалану жөніндегі бұрынғы тұғырнамалық ұстанымдар алынып тасталыпты. Оларды іріктеудегі әсіре талғампаздыктан бас тартып, зерттеушілер бұрын субъективті мәселелер ретінде назарға алынбаған төменгі билік ұйымдарының қызметі, жергілікті орындардың нақты жағдайлары, жеке адамдар мен тұлғалардың берген куәліктері тәрізді деректемелерге көбірек көңіл бөле бастады. Ғалымдар М. Бурабаев, К. Нүрпейісов, М. Тәтімов, Д. Махат өздерінің кітаптарында қосымша ретінде тарихи мәні маңызды құжаттар мен материалдардың тұтас бірқатарын жариялады.<ref>Материалы объединенной научной сессии, посвященной истории Средней Азии и Казахстана (эпоха социализма). А.-А., 1958; 219, 226, 243, 425-6.</ref>. Зерттеулерге мұрағаттық құжаттардың толық мәтіндерін енгізу тәжірибесі, әсіресе жеке тұлғаларға қатысты жиі қолданыс тапты.<ref>Преодолевая религиозное влияние ислама. Сб. документов и материалов. А.-А., 1990.</ref>. Д. Аманжолованың ғылыми айналымға Ресей мұрағаттарынан алынған, мазмұны жөнінен сирек кездесетін деректерді енгізуі ғалымның айтарлықтай табысы болып табылады.<ref>Вехи консолидации. Из опыта партийных организаций Казахстана в решении национального вопроса в 1917—1927 жж. Сб. документов и материалов. А.-А., 1990.</ref>. О. Қоңыратбаев ізденістері барысында Т. Рысқұловтың өмірі мен қызметі туралы жаңа материалдар тапты.<ref>Хасанаев М. Желтоқсан оқиғасы: себеп пен салдар // Егемен Қазақстан. 2001, 11 желтоқсан.</ref>. Ұлттық республикалар мен облыстардың жауапты қызметкерлерінің 1926 жылғы 12-14 карашада Мәскеуде өткен дербес Кеңес деп аталатын басқосуы стенограммасынын толық мәтінің М. Қазыбек пен Г. Маймақов алғаш рет қазақ тілінде жариялады.<ref>Алматы. 1986. Желтоқсан. Айгак-кітап. Бірінші-үшінші кітап. А., 1991-1992 ж. Омаров М. Расстрелянная степь. История адаевского восстания 1931 ж. По материалам ОГПУ. А.-А., 1994; Омаров М., Сариев /. Ойрандалған Адай даласы. А., 1995; Какенов А. Сәкен шындығын діттегенде, немесе НКВД құжаттары шерткен сыр. Ақмола, 1996; Бәкірулы В. Мүстафа Шоқай. (Деректі хикаят). А., 1997.</ref>. Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында тарихи деректемелердің маңызды құрамды бөлігі болып табылатын көптеген естеліктер басылып шықты. Олар: мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғалымдардың, жазушылар мен өнер қайраткерлерінің естеліктері болып үлкен үш топқа бөлінеді. Бұл әдебиеттерден, уақыт куәгері ретінде республиканың саяси өмірі туралы айтылатын О. Жандосовтың, Ж. Шаяхметовтің, Н. Ондасыновтың, сондай-ақ Д. Қонаевтың, I. Омаровтың және басқалардың естеліктерін <ref>Языковая политика в Казахстане (1921 — 1990 жж.). Сб. документов. А., 1997; Мамания. Тарихи деректер, естеліктер, өлеңдер, құжаттар, пікірлер. А., 1999; Стенограммы дискуссии по книге Е. Бекмаханова «Казахстан в 20—30-е годы XIX века». А., 2000; Шапагатты шырак. Тарихи деректер, естеліктер, құжаттар, пікірлер. А., 2002; Жәдігер. А., 2004.</ref>. атауға болады. Ғалымдардың ғылыми-педагогикалық қызметі,<ref>М.О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі. А., 1997; М. Әуезов туралы естеліктер. А., 1997; Әуезов және архив. А., 1997; Әкімов Т. Даналық мәйегі. М. Әуезов туралы деректер. А., 1997; Нұрғалиев Р. Әуезов және Алаш. А., 1997; М. Әуезовтің қолжазба мұрасы. А., 1997: Жұртбаев Т. Бесігінді түзе. А., 1997; Соныкі. Талқы. А., 1997.</ref>. әдебиетпен өнер қайраткерлерінің шығармашылық және қоғамдық жұмысы <ref>Заңғар. Қ. Сәтбаев туралы естеліктер. А., 1999; Академик К.И. Сәтбаев жерлестері алдында. Павлодар, 1999. Государственная программа «Культурное наследие» в области истории и этнографии осуществляется Институтом истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, Институтом востоковедения им. Р.Б. Сулейменова, Национальной библиотекой РК и др. учреждениями.</ref>. туралы баяндалатын естеліктер олардың авторлары өмір сүріп, жұмыс істеген уакыттың жағдайын жаңаша ой сорабынан өткізуге көмектеседі. Кеңестік кезең тарихы деректемелерінің арасында мерзімді баспасөз материалдарының да алатын орны үлкен. Осы томның деректері қатарында «Қазақстан тарихының» академиялық басылымдарында бұрын назарға алынбаған газет, журнал материалдары пайдаланылды. 1917-1940 жылдардағы мерзімді баспасөздің, негізінен бұрын ғылыми айналымға енбеген материалдарын осы қатарға жатқызуға болады. Отандық тарихтың деректемелік негізін кеңейту ісіне құжатты деректер жарияланып тұратын «Қазақ тарихы» (1993 жылдан шыға бастады), «Отан тарихы — Отечественная история» (1998), «Жас Түркістан» (1998), «Ақиқат», «Мысль» журналдары, сондай-ақ жоғары оқу орындарының мерзімді ғылыми басылымдары өз үлестерін қосты. Бұл жарияланымдардың ғылыми-танымдық мәні назар аударарлық. Осының барлығы отандық тарих бойыншаоқулықтар мен хрестоматиялардың жаңа буынын шығаруға мүмкіндік тудырды. Мектеп оқулықтары партия съездерінің бір сарынды құжаттарынан тазартылды. Соңғы жылдары халықтардың Қазақстанға еріксіз қоныс аударуы туралы мұрағаттық құжаттар жинақтары жарық көрді. Ғалымдар өздерінің зерттеу жұмыстарында Қазақстан туралы мәліметтері бар шетелдік құжатты-деректік жаңа басылымдарды кеңінен пайдаланатын болды.<ref>Бурабаев М. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 жж. А.-А., 1991; Тәтімов М. Қазақ өлемі. А., 1993. 130-144-6.; Нурпейісов К. Алаш һәм Алашорда. А., 1995. 216-254-6; Махат Д. Қазақ зиялыларының қасіреті. А., 2001, 210-293-6.</ref>. Соңғы жылдары республика ғалымдары шет елдердің мұрағаттық қоймалары мен кітапханаларындағы деректерді жоспарлы түрде іздестіріп, пайдалануға кірісті. Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеу күндері Республика Президенті Н.Ә. Назарбаев еліміздің Орталық Мемлекеттік мұрағатына Франциядағы М. Шоқай қорынан алынған құжаттар мен материалдарды табыс етті. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан тарихына қатысты шет елдерде сақталған деректерді іздестіру мен олардың көшірмесін алу бойынша кең көлемді жұмыстар жүргізілді.<ref>Ақбаев Ж. Жанша. Күнбатыс Алашорданың төрағасы Ж. Досмұхамедұлы туралы тарихи әңгіме. Орал, 1994; Маханұлы Ә. Тарихи тұлғалар. Бегайдар Аралбаев. А., 1996; Құл-Мухаммед М. Алаш ардагері Ж. Акбаевтың саяси-құқықтық көзқарастары. А., 1996; Тайшыбаев 3., Дулатбеков Н. Жакып Ақбаев. (Күрескерлік өмірбаяны). А., 1997; Шуақаев М, Шаяхметов А. Елім деп өткен Елдес. А., 1998;</ref>. Бұл іздестіру жұмыстары одан әрі жалғасын тапты. Отандық тарих жөніндегі материалдарды іздестіру мен жинау және олардың деректемелік негіздерін толықтыру ісіне мемлекет тарапынан қолдау көрсету өз жемісін берді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2005 жыл]]ғы 1 наурыздағы № 183 қаулысымен Астана қаласында «Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және [[спорт]] министрлігі Ақпарат және мұрағаттар комитетінің [[Археография]] және деректану ұлттық орталығы» мемлекетгік мекемесі [[шаңырақ]] көтерді. Алматы қаласында оның бөлімшесі ашылды.<ref>Аманжолова Д. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш. М, 1994.</ref>. XX ғасырда тарихи деректерді зерттеу мен пайдалану жөнінен тарихшылардың, мұрағатшылардың, қоғамтанушылар мен гуманитарлық ғалымдардың біріккен бай тәжірибесі жинақталды. Соңғы онжылдықтарда Қазақстанда тарихи деректерге қатысты білімнің жаңа салалары — мұрағаттану, деректану, археография, құжаттану ісі жолға қойылды. Мұрағат қорларын қалыптастыру мен оларды ғылыми-танымдық мақсаттарда пайдалану ісінде он өзгерістер көрініс тапты. Осының бәрі тарихи деректердің ғылым мен рухани құндылықтардың ерекше маңызды саласы ретіндегі мәнінің өсуіне қызмет етеді.Қ<ref>азақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан тарихы]] lpz0c8u9vwpj8owtkt7lrm60nyskbi2 0 197604 3691982 2251726 2026-11-05T13:11:06Z Wikuiser 172895 /* Сыртқы сілтемелер */ 3691982 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Хеверле |шынайы атауы = {{lang-nl|Heverlee}} |сурет = [[Сурет:Heverlee Lambertus A.jpg|290px]] |жағдайы = |ел = Бельгия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 75 |ту ені = 150 |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 51|lat_sec = 36 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min =41|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны =21 721 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 1006 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Heverlee |сайты = |сайт тілі = }} '''Хеверле''' ({{lang-nl|Heverlee}}) — [[Бельгия]]дағы қала. == Тарихы == == Географиясы == == Халқы == == Өнеркәсібі == == Оқу орындары == == Тарихи ескерткіштері == == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == [[Санат:Бельгия қалалары]] {{Belgium-geo-stub}} fslz3ytgy5jatcp11skdo7nx8drluga 0 198597 3692398 3590550 2026-11-06T08:51:55Z Шырынханов Нұрали 174393 Консолидатталған сөзі қазақ тіліндегі қалыпты терминдік қолданысқа сәйкес келмейді. 3692398 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сан Франциско |шынайы атауы = San Francisco |сурет = {{Photomontage | photo1a = The Painted Ladies.jpg | photo1b = Lombard Street, San Francisco.jpg | photo2a = Strip photo of San Francisco Cable Car 10.jpg | photo3a = SF Sea Lions Embarcadero.jpg | photo3b = The Castro (6163133524).jpg | photo4a = Golden Gate Bridge as seen from Marshall’s Beach, March 2018.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 275 | foot_montage = }} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = San Francisco Seal.png |ту = Flag of San Francisco, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 122|lon_min = 26|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Дэниел Лурье]] |құрылған уақыты = 1776 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Йерба-Буэна |статус алуы = 1850 |жер аумағы = 122 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 873 965 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 6633 адам/ш.м. |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = санфранцисколық |уақыт белдеуі = -8 |DST = бар |телефон коды = +1 415 |пошта индексі = |пошта индекстері = 94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sfgov.org/ |сайт тілі = en }} '''Сан-Франциско''' (ағылш. ''San Francisco'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы консолидацияланған қала-округ (''City and County of San Francisco'').<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/7034-GuidebookDeptHeads2010-2011.pdf|title=Guidebook for Department Heads 2010–2011 (Consolidation Act of 1856 туралы мәлімет)|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала [[Сан-Франциско (түбек)|Сан-Франциско түбегінің]] солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша халық саны 873 965 адам болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/PST120225|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады.<ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=Mission San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> == Атауы == Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясының атауымен байланысты; миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.<ref>{{Cite web|url=https://www.missiondolores.org/old-mission|title=Old Mission (Mission San Francisco de Asís / Mission Dolores)|website=Mission Dolores|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco – 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfchronicle.com/local/article/Why-do-some-hate-the-nickname-Frisco-10975813.php|title=Why do some hate the nickname ‘Frisco’?|website=San Francisco Chronicle|access-date=2026-03-06}}</ref> == Тарихы == === Еуропалықтарға дейінгі кезең === Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/6-heritage-of-a-bayshore-culture.htm|title=Heritage of a Bayshore Culture|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === Испан отарлау кезеңі === 1776 жылы [[Испания]] Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін ''Presidio of San Francisco'' әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясы негізін қалады.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери [[гарнизон]] арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Мексика кезеңі === 1821 жылы [[Мексика]] тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Cultural-institutions|title=San Francisco: Exploration and early settlement (section)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі === 1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS ''Portsmouth'') Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/2004666425/|title=A view of Yerba Buena (San Francisco). On July 9, 1846, Capt. Montgomery ... raised the American Flag ...|website=Library of Congress|access-date=2026-03-06}}</ref> 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен ''Yerba Buena'' атауы ресми құжаттарда ''San Francisco'' атауына ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco - 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> 1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/gold-rush-transforms-san-francisco.htm|title=Gold Rush Transforms San Francisco|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === XIX ғасырдың соңы === Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. [https://britannica.com Britannica] дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт === 1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады.<ref>{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/2006/31/|title=Facing the Great Disaster (USGS GIP-31)|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/San-Francisco-earthquake-of-1906|title=San Francisco earthquake of 1906|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең === XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/about-us/history-of-the-un/san-francisco-conference|title=The San Francisco Conference|website=United Nations|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар === 1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Haight-Ashbury|title=Haight-Ashbury|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Summer-of-Love-1967|title=Summer of Love|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1989 жылғы жер сілкінісі === 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> === XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер === XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-in-metros-the-strong-are-getting-stronger/|title=Tech in metros: The strong are getting stronger|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-is-still-concentrating-in-the-bay-area-an-update-on-americas-winner-take-most-economic-phenomenon/|title=Tech is (still) concentrating in the Bay Area|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> == Географиясы == === Орналасуы === Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағының]] аралығында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/San-Francisco-California|title=San Francisco summary|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-Bay|title=San Francisco Bay|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Жер бедері және жағалау сызығы === Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/LND110220|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> === Климат === Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Climate (Landscape бөліміндегі климат сипаттамасы)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.weather.gov/mtr/sfd_climate|title=San Francisco Downtown Climate|website=National Weather Service (NWS)|access-date=2026-03-06}}</ref> Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында [https://images.nvidia.com/geforce-com/international/comparisons/watch-dogs-2/watch-dogs-2-san-francisco-fog-interactive-comparison-003-on-vs-off.html «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция] бар. === Табиғи қауіп-қатерлер === Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcdc.ca.gov/2025/12/23/notice-of-intent-to-initiate-the-subregional-shoreline-adaptation-plan-titled-san-francisco-shoreline-adaptation-plan/|title=Notice of intent … San Francisco Shoreline Adaptation Plan|website=San Francisco Bay Conservation and Development Commission (BCDC)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Әкімшілік мәртебесі және басқару == === Қала-округ (City and County) === Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (''City and County of San Francisco''). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> === Әкім (Mayor) === Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments--office-mayor|title=Office of the Mayor|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors) === Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/about-board-of-supervisors|title=About Board of Supervisors|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қауіпсіздік және құқық қорғау === Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments|title=Departments|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgov.org/agency/sheriff-department|title=Sheriff Department|website=SFGOV|access-date=2026-03-06}}</ref> Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады, Департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.<ref>{{Cite web|url=https://sf-fire.org/|title=San Francisco Fire Department (SFFD)|website=SF Fire (sf-fire.org)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:АҚШ әкімшілік-аумақтық құрылысы]] [[Санат:Калифорния қалалары]] 4xokzi9ja86kxtnzbvjg31qy3bop6uy 3692422 3692398 2026-11-06T09:36:18Z Кабылбек Алихан 188060 Дерегі бойынша қыстырма мәнде қолданылған сөз тіркесі. 3692422 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сан Франциско |шынайы атауы = San Francisco |сурет = {{Photomontage | photo1a = The Painted Ladies.jpg | photo1b = Lombard Street, San Francisco.jpg | photo2a = Strip photo of San Francisco Cable Car 10.jpg | photo3a = SF Sea Lions Embarcadero.jpg | photo3b = The Castro (6163133524).jpg | photo4a = Golden Gate Bridge as seen from Marshall’s Beach, March 2018.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 275 | foot_montage = }} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = San Francisco Seal.png |ту = Flag of San Francisco, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 122|lon_min = 26|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Дэниел Лурье]] |құрылған уақыты = 1776 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Йерба-Буэна |статус алуы = 1850 |жер аумағы = 122 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 873 965 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 6633 адам/ш.м. |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = санфранцисколық |уақыт белдеуі = -8 |DST = бар |телефон коды = +1 415 |пошта индексі = |пошта индекстері = 94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sfgov.org/ |сайт тілі = en }} '''Сан-Франциско''' (ағылш. ''San Francisco'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы консолидацияланған қала-округ (''City and County of San Francisco'').<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/7034-GuidebookDeptHeads2010-2011.pdf|title=Guidebook for Department Heads 2010–2011 (Consolidation Act of 1856 туралы мәлімет)|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала [[Сан-Франциско (түбек)|Сан-Франциско түбегінің]] солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша, халық саны 873 965 адам болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/PST120225|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады.<ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=Mission San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> == Атауы == Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясының атауымен байланысты; миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.<ref>{{Cite web|url=https://www.missiondolores.org/old-mission|title=Old Mission (Mission San Francisco de Asís / Mission Dolores)|website=Mission Dolores|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco – 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfchronicle.com/local/article/Why-do-some-hate-the-nickname-Frisco-10975813.php|title=Why do some hate the nickname ‘Frisco’?|website=San Francisco Chronicle|access-date=2026-03-06}}</ref> == Тарихы == === Еуропалықтарға дейінгі кезең === Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/6-heritage-of-a-bayshore-culture.htm|title=Heritage of a Bayshore Culture|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === Испан отарлау кезеңі === 1776 жылы [[Испания]] Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін ''Presidio of San Francisco'' әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясы негізін қалады.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери [[гарнизон]] арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Мексика кезеңі === 1821 жылы [[Мексика]] тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Cultural-institutions|title=San Francisco: Exploration and early settlement (section)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі === 1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS ''Portsmouth'') Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/2004666425/|title=A view of Yerba Buena (San Francisco). On July 9, 1846, Capt. Montgomery ... raised the American Flag ...|website=Library of Congress|access-date=2026-03-06}}</ref> 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен ''Yerba Buena'' атауы ресми құжаттарда ''San Francisco'' атауына ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco - 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> 1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/gold-rush-transforms-san-francisco.htm|title=Gold Rush Transforms San Francisco|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === XIX ғасырдың соңы === Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. [https://britannica.com Britannica] дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт === 1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады.<ref>{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/2006/31/|title=Facing the Great Disaster (USGS GIP-31)|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/San-Francisco-earthquake-of-1906|title=San Francisco earthquake of 1906|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең === XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/about-us/history-of-the-un/san-francisco-conference|title=The San Francisco Conference|website=United Nations|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар === 1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Haight-Ashbury|title=Haight-Ashbury|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Summer-of-Love-1967|title=Summer of Love|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1989 жылғы жер сілкінісі === 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> === XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер === XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-in-metros-the-strong-are-getting-stronger/|title=Tech in metros: The strong are getting stronger|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-is-still-concentrating-in-the-bay-area-an-update-on-americas-winner-take-most-economic-phenomenon/|title=Tech is (still) concentrating in the Bay Area|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> == Географиясы == === Орналасуы === Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағының]] аралығында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/San-Francisco-California|title=San Francisco summary|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-Bay|title=San Francisco Bay|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Жер бедері және жағалау сызығы === Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/LND110220|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> === Климат === Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Climate (Landscape бөліміндегі климат сипаттамасы)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.weather.gov/mtr/sfd_climate|title=San Francisco Downtown Climate|website=National Weather Service (NWS)|access-date=2026-03-06}}</ref> Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында [https://images.nvidia.com/geforce-com/international/comparisons/watch-dogs-2/watch-dogs-2-san-francisco-fog-interactive-comparison-003-on-vs-off.html «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция] бар. === Табиғи қауіп-қатерлер === Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcdc.ca.gov/2025/12/23/notice-of-intent-to-initiate-the-subregional-shoreline-adaptation-plan-titled-san-francisco-shoreline-adaptation-plan/|title=Notice of intent … San Francisco Shoreline Adaptation Plan|website=San Francisco Bay Conservation and Development Commission (BCDC)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Әкімшілік мәртебесі және басқару == === Қала-округ (City and County) === Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (''City and County of San Francisco''). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> === Әкім (Mayor) === Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments--office-mayor|title=Office of the Mayor|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors) === Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/about-board-of-supervisors|title=About Board of Supervisors|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қауіпсіздік және құқық қорғау === Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments|title=Departments|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgov.org/agency/sheriff-department|title=Sheriff Department|website=SFGOV|access-date=2026-03-06}}</ref> Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады, Департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.<ref>{{Cite web|url=https://sf-fire.org/|title=San Francisco Fire Department (SFFD)|website=SF Fire (sf-fire.org)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:АҚШ әкімшілік-аумақтық құрылысы]] [[Санат:Калифорния қалалары]] 4njx6n0j3vbzz5a679j5oz7vowzur10 3692425 3692422 2026-11-06T09:38:12Z Кабылбек Алихан 188060 Бастапқы нұсқада нүктелі үтір қолданылған. Нүктелі үтір грамматикалық тұрғыдан қате емес, бірақ мұнда екі дербес сөйлемді нүктемен ажырату мәтінді түсініктірек етеді. 3692425 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сан Франциско |шынайы атауы = San Francisco |сурет = {{Photomontage | photo1a = The Painted Ladies.jpg | photo1b = Lombard Street, San Francisco.jpg | photo2a = Strip photo of San Francisco Cable Car 10.jpg | photo3a = SF Sea Lions Embarcadero.jpg | photo3b = The Castro (6163133524).jpg | photo4a = Golden Gate Bridge as seen from Marshall’s Beach, March 2018.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 275 | foot_montage = }} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = San Francisco Seal.png |ту = Flag of San Francisco, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 122|lon_min = 26|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Дэниел Лурье]] |құрылған уақыты = 1776 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Йерба-Буэна |статус алуы = 1850 |жер аумағы = 122 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 873 965 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 6633 адам/ш.м. |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = санфранцисколық |уақыт белдеуі = -8 |DST = бар |телефон коды = +1 415 |пошта индексі = |пошта индекстері = 94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sfgov.org/ |сайт тілі = en }} '''Сан-Франциско''' (ағылш. ''San Francisco'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы консолидацияланған қала-округ (''City and County of San Francisco'').<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/7034-GuidebookDeptHeads2010-2011.pdf|title=Guidebook for Department Heads 2010–2011 (Consolidation Act of 1856 туралы мәлімет)|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала [[Сан-Франциско (түбек)|Сан-Франциско түбегінің]] солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша, халық саны 873 965 адам болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/PST120225|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады.<ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=Mission San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> == Атауы == Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясының атауымен байланысты.Миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.<ref>{{Cite web|url=https://www.missiondolores.org/old-mission|title=Old Mission (Mission San Francisco de Asís / Mission Dolores)|website=Mission Dolores|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco – 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfchronicle.com/local/article/Why-do-some-hate-the-nickname-Frisco-10975813.php|title=Why do some hate the nickname ‘Frisco’?|website=San Francisco Chronicle|access-date=2026-03-06}}</ref> == Тарихы == === Еуропалықтарға дейінгі кезең === Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/6-heritage-of-a-bayshore-culture.htm|title=Heritage of a Bayshore Culture|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === Испан отарлау кезеңі === 1776 жылы [[Испания]] Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін ''Presidio of San Francisco'' әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясы негізін қалады.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери [[гарнизон]] арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Мексика кезеңі === 1821 жылы [[Мексика]] тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Cultural-institutions|title=San Francisco: Exploration and early settlement (section)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі === 1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS ''Portsmouth'') Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/2004666425/|title=A view of Yerba Buena (San Francisco). On July 9, 1846, Capt. Montgomery ... raised the American Flag ...|website=Library of Congress|access-date=2026-03-06}}</ref> 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен ''Yerba Buena'' атауы ресми құжаттарда ''San Francisco'' атауына ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco - 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> 1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/gold-rush-transforms-san-francisco.htm|title=Gold Rush Transforms San Francisco|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === XIX ғасырдың соңы === Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. [https://britannica.com Britannica] дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт === 1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады.<ref>{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/2006/31/|title=Facing the Great Disaster (USGS GIP-31)|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/San-Francisco-earthquake-of-1906|title=San Francisco earthquake of 1906|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең === XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/about-us/history-of-the-un/san-francisco-conference|title=The San Francisco Conference|website=United Nations|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар === 1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Haight-Ashbury|title=Haight-Ashbury|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Summer-of-Love-1967|title=Summer of Love|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1989 жылғы жер сілкінісі === 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> === XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер === XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-in-metros-the-strong-are-getting-stronger/|title=Tech in metros: The strong are getting stronger|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-is-still-concentrating-in-the-bay-area-an-update-on-americas-winner-take-most-economic-phenomenon/|title=Tech is (still) concentrating in the Bay Area|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> == Географиясы == === Орналасуы === Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағының]] аралығында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/San-Francisco-California|title=San Francisco summary|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-Bay|title=San Francisco Bay|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Жер бедері және жағалау сызығы === Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/LND110220|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> === Климат === Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Climate (Landscape бөліміндегі климат сипаттамасы)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.weather.gov/mtr/sfd_climate|title=San Francisco Downtown Climate|website=National Weather Service (NWS)|access-date=2026-03-06}}</ref> Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында [https://images.nvidia.com/geforce-com/international/comparisons/watch-dogs-2/watch-dogs-2-san-francisco-fog-interactive-comparison-003-on-vs-off.html «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция] бар. === Табиғи қауіп-қатерлер === Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcdc.ca.gov/2025/12/23/notice-of-intent-to-initiate-the-subregional-shoreline-adaptation-plan-titled-san-francisco-shoreline-adaptation-plan/|title=Notice of intent … San Francisco Shoreline Adaptation Plan|website=San Francisco Bay Conservation and Development Commission (BCDC)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Әкімшілік мәртебесі және басқару == === Қала-округ (City and County) === Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (''City and County of San Francisco''). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> === Әкім (Mayor) === Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments--office-mayor|title=Office of the Mayor|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors) === Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/about-board-of-supervisors|title=About Board of Supervisors|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қауіпсіздік және құқық қорғау === Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments|title=Departments|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgov.org/agency/sheriff-department|title=Sheriff Department|website=SFGOV|access-date=2026-03-06}}</ref> Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады, Департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.<ref>{{Cite web|url=https://sf-fire.org/|title=San Francisco Fire Department (SFFD)|website=SF Fire (sf-fire.org)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:АҚШ әкімшілік-аумақтық құрылысы]] [[Санат:Калифорния қалалары]] hfnk4df5nf453gngecg3sbnmxlt7ww8 0 208641 3692241 1823348 2026-11-05T17:37:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692241 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клайнлайнунген |шынайы атауы = Kleinleinungen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=28 |lat_sec=44 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=9 |lon_sec=47 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зангерхаузен |кестедегі аудан = Зангерхаузен (аудан){{!}}Зангерхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Моника Брудер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 138 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034656 |пошта индексі = 06528 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MSH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 87 255 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.kleinleinungen.de/ |сайт тілі = de }} '''Клайнлайнунген''' ({{lang-de|Kleinleinungen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зангерхаузен (аудан)|Зангерхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 138 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 3,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 87 255''. Муниципалитеттің басшысы — Моника Брудер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20070226152547/http://www.kleinleinungen.de/ Ресми сайты] {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Зангерхаузен ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] 4697g1bgbzlv3ugabbinvboj602dfad 0 210100 3692243 3568993 2026-11-05T17:37:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692243 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клайнфурра |шынайы атауы = Kleinfurra |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen kleinfurra.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=24 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нордхаузен |кестедегі аудан = Нордхаузен (аудан){{!}}Нордхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бенно Кошоррек |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 205 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1182 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036334 |пошта индексі = 99735 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NDH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 62 026 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-hainleite.de/ |сайт тілі = de }} '''Клайнфурра''' ({{lang-de|Kleinfurra}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нордхаузен (аудан)|Нордхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1182 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 62 026''. Муниципалитеттің басшысы — Бенно Кошоррек. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20070405091527/http://www.vg-hainleite.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Нордхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 1fdkf89qjazirl5vfta3lkp3y5vrdtm 0 233085 3692177 2901778 2026-11-05T16:57:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692177 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Киаравалле-Централе |шынайы атауы = Chiaravalle Centrale |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=41 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Катандзаро (провинция){{!}}Катандзаро |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7120 |санақ жылы = |тығыздығы = 305,2 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = chiaravallesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0967 |пошта индексі = 88064 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 079029 |ортаққордағы санаты = Chiaravalle Centrale |сайты = http://www.comune.chiaravalle-centrale.cz.it |сайт тілі = it }} '''Киаравалле-Централе''' ({{lang-it|Chiaravalle Centrale}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Катандзаро (провинция)|Катандзаро]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7120 адамды құрайды. Халық тығыздығы 305,2 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 23,3 км² шамасында. Пошта индексі — 88064. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150502033219/http://www.comune.chiaravalle-centrale.cz.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Катандзаро провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] 4mguxfx577q1l5hpffj2y4uzpwn01u8 0 233540 3692291 3443074 2026-11-05T22:15:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692291 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Конь (Валле-д’Аоста) |шынайы атауы = Cogne |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=36 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=21 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Валле-д’Аоста |кестедегі аймақ = Валле-д’Аоста |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Franco Allera |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 212 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1534 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1457 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = фр. Cogneins |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 165 |пошта индексі = 11012 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 07021 |ортаққордағы санаты = Cogne |сайты = http://www.comune.cogne.ao.it |сайт тілі = it }} '''Конь (Валле-д’Аоста)''' ({{lang-fr|Cogne}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Валле-д’Аоста]] әкімшілік аймағында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1457 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 7 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 212 км² шамасында. Пошта индексі — 11012. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Урс.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20220518184901/https://www.comune.cogne.ao.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Валле-д’Аоста провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Валле-д’Аоста елді мекендері]] 1fs4xhgqv2tx8ktk7vhis5z7gz94gb0 0 237525 3692242 3482825 2026-11-05T17:37:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692242 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = жәрмеңке |қазақша атауы = Клайнрадишен |шынайы атауы = Kleinradischen |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба =AUT_Eisgarn_COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=55 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=6 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Төменгі Аустрия |кестедегі аймақ = Төменгі Аустрия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Гмюнд (округ){{!}}Гмюнд |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Карл Бруннер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22.49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 565 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 664 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 2863 |пошта индексі = 3862 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 3 09 06 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.markteisgarn.at |сайт тілі = de }} '''Клайнрадишен''' ({{lang-de|Kleinradischen}}) — [[Аустрия]]дағы жәрмеңке. [[Төменгі Аустрия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Гмюнд (округ)|Гмюнд]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 664 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 22.49 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — GD, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''3 09 06''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Карл Бруннер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20190616184536/http://www.markteisgarn.at/ Ресми сайты] {{Аустрия:Гмюнд округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері]] n5lodgybx0ohkyrxo8j8n23wt2m9wmn 0 305103 3692337 3639970 2026-11-06T05:41:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692337 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Кәрім Бензема |толық аты = Кәрім Мұстафа Бензема |лақап аты = Бензопила, Зиналдо |сурет = Karim Benzema wearing Real Madrid home kit 2021-2022.jpg |сурет ені = 230px |атауы = Бензема 2021/2022 маусымда "Реал Мадрид" сапында |туған күні = 19.12.1987 |туған жері = [[Лион]], [[Франция]] |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |бойы = 185 [[сантиметр|см]] |салмағы = 81 [[килограмм|кг]] |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Хиләль (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хиләль]] |номері = 90 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1995—1996|{{ту|Франция}} Брон Террайллон| |1996—2004|{{ту|Франция}} [[Олимпик Лион]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2004—2009|{{ту|Франция}} [[Олимпик Лион]]|112 (43) |2009—2023|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|439 (238) |2023—2026|{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Иттихад]]|42 (25) }}2026–{{!}}{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Хиләль(футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хиләль]]{{!}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2004|{{ту|Франция}} Франция U17|4 (1) |2004—2005|{{ту|Франция}} Франция U18|17 (14) |2005—2006|{{ту|Франция}} Франция U19|9 (4) |2006—2007|{{ту|Франция}} Франция U21|5 (0) |2007—2022|{{футбол|Франция}}|97 (37)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}} }} '''Кәрім Мұстафа Бензема''' ({{lang-fr|Karim Mostafa Benzema}}; [[1987 жыл]]ы [[19 желтоқсан]]да туған, [[Лион]], [[Франция]]) — француз футболшысы, "[[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Хиляль]]" клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасының]] шабуылшысы. == Өмірбаяны == Бензема кедей [[Алжир|алжирлік]] ауылдан келген эмигранттардың баласы, [[Лион|Лионда]] туған. Оның ата-аналары Хафид және Малика да 9 баласы бар, 5 қыз және 4 ұл. Бензема жанұясы Брон Терралион орталығындағы кішкентай үйде тұрған, ол аудан өзінің жұмыссыздығымен белгілі болған. 8 жасында ол «Брон Терралион» клубына ойнай бастайды, ол жерде Каримнің орташадан әлдеқайда үлкен талантын тез байқайды. «Брон Терралион» клубының бапкері Серж Патриарка былай айтқан : «Карим көпке жетеді. Бірақ мен үшін, оның осындай ауданнан шығып адам болуы маңыздырақ, бұл ауданнан тірі шығудың өзі қиын». Сосын Карим Франциядағы футболшы даярлаудың әдеттегі жолдарынан өтеді, аптасына бес күн шынығып, бірінші округтегі киелі Бруно колледжіне оқуға түседі. Балалық шағында оның кумирлері [[Роналдо]] және [[Зинедин Зидан]] болды. === Клубтық мансабы === ==== Лион ==== 9 жасында [[Олимпик Лион]] клубының даярлау системасына түсіп, 17 жасында маусымда отыз-шақты гол соғып, Лион резервінің ең үздік ойыншыларының біріне айналады. 2004 жылдың желтоқсанында Карим Лионның бірінші құрамасына ауысады. 2005 жылдың 15 қаңтарында Стад Жерлан стадионында Карим Франция чемпионатының ойынында дебютін жасайды. Мец клубына қарсы бұл ойында, Карим Бриан Бергунью футболшысына шешуші пас береді. Карим Лион клубының киім алмастыратын бөлмесіне кіргенде, ол жерде Эрик Абидаль, Джовани Элбер, Сильвен Вильтор, Майкл Эссьен, Флоран Малуда және Мамаду Диарра отырған. Ескі лиондық дәстүр бойынша, әрбір жаңа ойыншы өзінің жаңа серіктестеріне бірнеше сөз айту керек. Каримның кезегі келгенде, жастары үлкен Элбера, Вильтор немесе Диарраның қалжындарына ренжудің орнына, «Күлмендер. Мен осында сіздерді алмастыру үшін келдім!» деген әнгіме бар. Бензема юниорлардың ішінде Еуропа Чемпионы болғанымен, клуб оны бірінші негізгі құрамаға алмастыруға асықпады, ол сол маусымда тек 6 ойын өткізді. [[Сурет:Karim Benzema 17586.jpg|thumb|200px|left|Бензема Лион сатысындағы жаттығуы кезінде]] Мансабының басында Бензема өзін Давид Трезегемен салыстыруды ұнатқан, бірақ сосын оны Франция тарихындағы ең керемет ойыншыларының бірі Зинедин Зиданмен салыстыра бастады, ол да [[Кабилдер|кабильдік]] тамырларымен белгілі. 2005/2006 жылғы маусымда Бензема француз лигасында өзінің гол есебін ашады. Матчтың соңғы минутында ол Аяччо клубының қақпашысың қапа қылдырды. Бұл маусымда ол 13 ойын өткізіп, 1 гол соғады. Еурокубокта Бензема өзінің дебютін [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасының]] топтық кезеңінде, Русенборг футбол клубына қарсы ойында өткізді. ==== Реал Мадрид ==== 2009 жылдың 1 шілдесінде 35 миллион € сумма үшін испандық [[Реал Мадрид]] футбол клубына өтіп, 6-жылдық келісім шартқа қол қойды. Француз жылына 6,5 миллион табады. 24% салықты есептемегенде 5 миллион еуро табады. «Реал Мадрид» Каримнің агенті Джазириге трансфердің суммасынан 10% төлейді. Бұл еуропалық футболдағы агенттерге рұқсат берілген максимум ставка. Егер Реал Мадрид 2013 жылға дейін Чемпиондар Лигасына қатысып, Бензема «[[France Football]]» журналының рейтингі бойынша “[[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]]” алса және [[ФИФА жыл ойыншысы|ФИФА рейтингі бойынша жылдың үздік ойыншысы]] болса, Лион Олимпик клубы тағы 6 миллион қабыл алады. Бензема маусым аралықта мадридтік Реалдың бразильдық Кака, португалдық [[Криштиану Роналду]] және испандық [[Рауль Альбиоль]]дан кейін төртінші сатып алымы болды. 9 шілдеде ресми түрде «Реал» ойыншысы болып таныстырылды. [[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеудегі]] ойыншының таныстырылуы 15-20 мыңдай адам жинады. Карим Бензема Реал сатысындағы он бесінші [[Француздар|француз]] болды. Француз шабуылшысы командада 11-номерге ие болды. Кейін клубтан Рауль кеткен соң 7-ші нөмір Роналдуға қалды да, 9-шы нөмірді Бензема иеленді. [[Сурет:Karim Benzema.jpg|thumb|right|150px|Бенземаның алғашқы голын тойлауы]] "Реал" сапында Бензема клубтың деңгейдегі барлық жүлдеге қол жеткізді. 2010/11 жылғы маусымда [[Гонсало Игуаин]] жарақат алды да, Бензема негізгі құрамда алаңға шыға бастады. 2010 жылы 8 желтоқсанда УЕФА Чемпиондар Лигасындағы тұңғыш хет-тригін жасады ("[[Осер (футбол клубы)|Осер]]" қақпасына). 2011/12 жылғы маусымда тұңғыш рет Испания чемпионы атанды, ал Роналду-Игуаин-Бензема үштігі осы маусымда 118 гол соқты. 2014 жылы Испания чемпионатының 20-турында "Реал" сапындағы 100-ші голын соқты. [[Сурет:Karim Benzema vs. FC Schalke 04 (16647992937).jpg|thumb|right|150px|Бензема 2014/15 маусымында]] 2017/18 жылғы маусымда Чемпиондар Лигасының жартылай финалында "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" өткен Мадридтегі қарымта матчта дубль авторы атанды да, осы голдардың арқасында "Реал" финалға шығып "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульмен]]" ойнады. Финалда да Бензема қақпашының қателігінен гол соғып, есеп ашты. Бұл ойында "Реал" 3:1 есебімен жеңіске жетті. ==== Әл-Иттихад ==== 2023 жылдың 6 маусымы "[[Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)|Әл-Иттихад]]" футбол клубы оның ақсыз трансферы туралы мәлімдеді<ref>{{Cite web |date=06.06.2023 |title=Benzema joins Al Ittihad after Madrid departure |url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37799190/karim-benzema-joins-al-ittihad-real-madrid-departure |publisher=ESPN|lang=en}}</ref>. === Заңға қатысты мәселелер === Заңға қатысты мәселелер 2015 жылдың қараша айында Бенземаны Франция полициясы бопсалау ісінде айыпталушы ретінде ұстады. 2015 жылдың 10 желтоқсанында Карим Бензема футболдан [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]] үшін ойыннан шеттетілгені белгілі болды. Бұл туралы Франция футбол федерациясының президенті Ноэль Ле ГРЭ мәлімдеді. Бұл шешім Франция футбол құрамасының бас бапкері [[Дидье Дешам]]ға жеткізілді. === Ұлттық құрама === 2007-15 жылдары Франция Ұлттық құрамасында ойнап, 2008, 2012 жылдары Еуропа чемпионаты, [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. 2015 жылы "[[Матьё Вальбуэна|Матье Вальбуэнаны]] бопсалады" деп айыпталып, құрамадан шеттетілді. [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2021 жылғы Еуропа чемпионатына]] шақырту алып, турнирге қатысты. Чемпионатта Бензема 4 гол соқты. == Жетістіктері == === Командалық === ; «[[Олимпик Лион]]<nowiki/>» * [[Футболдан Франция чемпионаты|Франция чемпионы]] '''(4)''': 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2007/08 * [[Футболдан Франция кубогы|Франция кубогы]]: 2007/08 * [[Футболдан Франция суперкубогы|Франция суперкубогы]] '''(2)''': 2006, 2007 ; «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» * [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионы]] '''(4)''': 2011/12, 2016/17, 2019/20, 2021/22 * [[Футболдан Испания Кубогы|Испания кубогы]] '''(2)''': 2010/11, 2013/14 * [[Футболдан Испания суперкубогы|Испания суперкубогы]] '''(4)''': 2012, 2017, 2020, 2022 * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]] '''(5)''': 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2021/22 * [[УЕФА Суперкубогы]] '''(3)''': 2014, 2016, 2017 * [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]] '''(4)''': 2014, 2016, 2017, 2018 ; {{футбол|Франция}} * [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионы]] (17 жас): 2004 * [[Меридиан кубогы]]: 2005 * [[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]ның жеңімпазы: [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|2021]] === Жеке === * Францияның жыл футболшысы ('''3'''): 2011, 2012, 2014 * Франция чемпионатының үздік мергені: 2008 * «Реал Мадридтің» Чемпиондар лигасындағы 300-ші голының авторы * Испания чемпионатында 150 гол соққан тұңғыш француз футболшысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.realmadrid.com/futbol/plantilla/karim-benzema?pid=1330506725179 «Реал Мадрид» футбол клубының ресми сайтындағы профилі] {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20260125100837/https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8732-benzema-karim/fiche.html Франция Ұлттық футбол құрамасының ресми сайтындағы профилі] {{ref-fr}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Иттихад Жидда ФК ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] 1lwhfsomi0oaj9eqff4am238jj5x72q 0 338736 3692275 3478173 2026-11-05T18:49:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692275 wikitext text/x-wiki '''Кнут — Моррис — Пратт алгоритмі''' (КМП-алгоритм) — берілген текст жолында ішкі жол тармағын табу [[алгоритм]]ін айтамыз. Алгоритмді алғаш ашқан американ ғалымдары [[Дональд Кнут]] және [[Вон Пратт]] еді, олар жеке дара өз бетімен тапқан [[Джеймс Моррис]] болды.<ref>{{Кітап:CLRS}}</ref>. Өз еңбектірінің жемісін олар [[1977]] басып шығарды.<ref>{{cite journal | author = Donald Knuth | coauthors = James H. Morris, Jr, Vaughan Pratt | title = Fast pattern matching in strings | journal = SIAM Journal on Computing | volume = 6 | issue = 2 | pages = 323–350 | year = 1977 | url = http://citeseer.ist.psu.edu/context/23820/0 | doi = 10.1137/0206024 }}</ref>. == Есептің берілуі == Мысалы <math>\displaystyle T</math> жолы {{lang-en|text}} және <math>\displaystyle S</math> жол тармағы {{lang-en|substring}} берілсін. <math>\displaystyle T</math> жолда <math>\displaystyle S</math> - жол тармағының қай жерінен басталып жазылған орнын немесе индексін табу керек. Егер <math>\displaystyle T</math> жолында <math>\displaystyle S</math> — тармақ жолы табылмаған болса, онда бұл жолдың ішінде болмайтын бір кері индекс беру керек. Егер керек болған жағдайда әр жол тармағының берілген текст орныныда бар ма екенін бақалып отыру үшін қосымша функция құруға болады. == Тағы қараңыз == * Префикс-функциясы * Z-функциясы * Бойер — Мур алгоритмі * Ахо — Корасик алгоритмі == Сыртқы сілттемелер == <references/> == Сілттемелер == {{wikibooks|Примеры реализации алгоритма Кнута — Морриса — Пратта|Примеры реализации алгоритма КМП}} * https://web.archive.org/web/20121115161855/http://algolist.manual.ru/search/esearch/kmp.php {{Дональд Кнут үлгісі}} [[Санат:Іздеу алгоритмдері]] msrpfkt7w47tczuqi2ixddjmbkpnrsy 0 428317 3692282 2901932 2026-11-05T20:05:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692282 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Коломбье |шынайы атауы = Colombier |сурет =Colombier Église.jpg |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба =Blason de la ville de Colombier (21).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.1686111111 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=4.67472222222 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(53)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Ор |кестедегі аудан = Кот-д'Ор (департамент){{!}}Кот-д'Ор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Бон (округ){{!}}Бон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Блиньи-сюр-Уш (кантон)|Блиньи-сюр-Уш]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-Yves Tuffery ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,9 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 325—544 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 53 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 13,59 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 21360 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 21184 |ортаққордағы санаты = Colombier (Côte-d'Or) |сайты = |сайт тілі = }} '''Коломбье''' ({{lang-fr|Colombier}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Кот-д'Ор (департамент)|Кот-д'Ор]] департаментінде орналасқан. [[Бон (округ)|Бон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,9 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''21184'', [[пошта индексі]] — ''21360''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 53 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 13,59 адам/км². {{Демография/FRA/Colombier (Côte-d'Or)}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=12 | барлығы=52 | е0=4 | ә0=0 | е5=0 | ә5=0 | е10=0 | ә10=4 | е15=0 | ә15=0 | е20=0 | ә20=0 | е25=8 | ә25=4 | е30=0 | ә30=0 | е35=0 | ә35=4 | е40=0 | ә40=0 | е45=4 | ә45=0 | е50=0 | ә50=0 | е55=4 | ә55=0 | е60=0 | ә60=12 | е65=4 | ә65=0 | е70=0 | ә70=0 | е75=0 | ә75=0 | е80=0 | ә80=0 | е85=0 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Colombier (Côte-d'Or)|Коломбье}} * [https://web.archive.org/web/20121105190513/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=21184-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=47.1686111111,4.67472222222&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кот-д'Ор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]] gl5ukpw7nfod0fxz86swxnjrelptbud 0 428818 3692349 2902272 2026-11-06T06:21:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692349 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Ла-Базок |шынайы атауы = La Bazoque |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.1597222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.866388888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(163)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Байо (округ){{!}}Байо |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Баллеруа (кантон)|Баллеруа]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gilbert Lebourgeois ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,14 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 57—142 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 163 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 16,07 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14490 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14050 |ортаққордағы санаты = La Bazoque (Calvados) |сайты = |сайт тілі = }} '''Ла-Базок''' ({{lang-fr|La Bazoque}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Байо (округ)|Байо]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,14 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14050'', [[пошта индексі]] — ''14490''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 163 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 16,07 адам/км². {{Демография/FRA/La Bazoque (Calvados)}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=17 | барлығы=173 | е0=13 | ә0=4 | е5=0 | ә5=8 | е10=8 | ә10=8 | е15=8 | ә15=0 | е20=0 | ә20=8 | е25=0 | ә25=4 | е30=17 | ә30=13 | е35=4 | ә35=4 | е40=8 | ә40=4 | е45=4 | ә45=13 | е50=4 | ә50=13 | е55=8 | ә55=0 | е60=8 | ә60=4 | е65=4 | ә65=0 | е70=0 | ә70=0 | е75=4 | ә75=0 | е80=0 | ә80=0 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|La Bazoque (Calvados)|Ла-Базок}} * [https://web.archive.org/web/20121024211943/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14050-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=49.1597222222,-0.866388888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] ok4pcae9egwpxq5mxfikeez5ks3b6wg 0 429523 3692301 2902037 2026-11-05T23:18:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692301 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Корсен |шынайы атауы = Corsaint |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.5397222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=4.2 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(133)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Ор |кестедегі аудан = Кот-д'Ор (департамент){{!}}Кот-д'Ор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Монбар (округ){{!}}Монбар |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Семюр-ан-Оксуа (кантон)|Семюр-ан-Оксуа]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gabriel Coupet ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,37 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 219—386 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 133 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 6,53 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 21460 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 21199 |ортаққордағы санаты = Corsaint |сайты = |сайт тілі = }} '''Корсен''' ({{lang-fr|Corsaint}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Кот-д'Ор (департамент)|Кот-д'Ор]] департаментінде орналасқан. [[Монбар (округ)|Монбар]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 20,37 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''21199'', [[пошта индексі]] — ''21460''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 133 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 6,53 адам/км². {{Демография/FRA/Corsaint}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=12 | барлығы=120 | е0=0 | ә0=0 | е5=0 | ә5=4 | е10=4 | ә10=0 | е15=8 | ә15=4 | е20=4 | ә20=4 | е25=4 | ә25=4 | е30=0 | ә30=4 | е35=4 | ә35=0 | е40=0 | ә40=0 | е45=0 | ә45=4 | е50=12 | ә50=8 | е55=4 | ә55=8 | е60=4 | ә60=0 | е65=4 | ә65=12 | е70=4 | ә70=0 | е75=4 | ә75=4 | е80=4 | ә80=0 | е85=0 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Corsaint|Корсен}} * [https://web.archive.org/web/20121106003500/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=21199-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=47.5397222222,4.2&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кот-д'Ор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д'Ор департаментінің коммуналары]] 002kqbk54ldp5cmnk0zidi39hcap417 0 430679 3692320 3428440 2026-11-06T04:14:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692320 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кутанс |шынайы атауы = Coutances |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.0461111111 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-1.44388888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(9390)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Манш |кестедегі аудан = Манш (департамент){{!}}Манш |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Кутанс (округ){{!}}Кутанс |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Кутанс (кантон)|Кутанс]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Yves Lamy ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,51 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 12—150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9390 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 750,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 50200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 50147 |ортаққордағы санаты = Coutances |сайты = http://www.ville-coutances.fr |сайт тілі = }} '''Кутанс''' ({{lang-fr|Coutances}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Манш (департамент)|Манш]] департаментінде орналасқан. [[Кутанс (округ)|Кутанс]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,51 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''50147'', [[пошта индексі]] — ''50200''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9390 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 750,6 адам/км². {{Демография/FRA/Coutances}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=486 | барлығы=9492 | е0=285 | ә0=266 | е5=208 | ә5=245 | е10=328 | ә10=259 | е15=486 | ә15=380 | е20=405 | ә20=348 | е25=309 | ә25=268 | е30=320 | ә30=279 | е35=288 | ә35=311 | е40=345 | ә40=383 | е45=280 | ә45=296 | е50=266 | ә50=309 | е55=238 | ә55=276 | е60=153 | ә60=192 | е65=146 | ә65=212 | е70=165 | ә70=267 | е75=134 | ә75=283 | е80=130 | ә80=217 | е85=24 | ә85=191 }} == Тағы қараңыз == * [[Манш департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Coutances|Кутанс}} * [https://web.archive.org/web/20180614075917/http://www.ville-coutances.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=50147-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023072545/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=50147-COM |date=2012-10-23 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.0461111111,-1.44388888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Манш департаментінің коммуналары}} [[Санат:Манш департаментінің коммуналары]] 6jufcq4fejjlb8ij97lmue5stjuyr1e 10 478912 3692391 3579200 2026-11-06T08:37:57Z Kvazimodo 124458 мәліметтерді жаңарту 3692391 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = style |image = [[File:Gnome globe current event.svg|42px|alt=Clock over a larger globe]] |text = Кестедегі статистикалық мәліметтер [[:c:Data:Wikipedia statistics/data.tab]]‎ [[Уикипедия:Боттар|бот]] арқылы күн сайын автоматты жаңартылатын дерегінен алынған.<br> (<span class="plainlinks">[{{fullurl:c:Data:Wikipedia statistics/data.tab|diff=cur}} Соңғы жаңартылуы]</span>) |text-small = }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:100%; background: #fff; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: right" class="sortable" |- ! {{comment|Орны|Мақала саны бойынша Уикипедияның барлық тіл бөлімдері арасындағы орны}} ! {{comment|[[Уикипедия]]<br/>бөлімдері|Уикипедияның түркі тілдеріндегі бөлімдері}} ! {{comment|Уики|Уикипедия бөлімінің коды}} ! Ашылған<br/>жылы ! [[Уикипедия:Мақала|Мақалалар]] ! {{comment|Беттер|Барлық беттер саны мақала, мақала емес беттер}} ! {{comment|Өңдемелер|Барлық өңдеулер саны}} ! [[Уикипедия:Администраторлар|Админ]] ! [[Уикипедия:Тіркелу|{{comment|Қатысушылар|Тіркелген қатысушылар}}]] ! {{comment|Белсенді<br/>қатысушылар|Cоңғы 30 күнде қандай да бір іс-әрекет жасаған қатысушылар}} ! {{comment|Медиа<br/>файлдар|Жүктелген файлдар}} ! [[Уикипедия:Тереңдік|Тереңдігі]] |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tr}}]] | [[Түрікше Уикипедия|Түрікше]] | [[:tr:|tr]] | [[2002]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tr|N}}]] | {{Тереңдік|tr}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tt}}]] | [[Татарша Уикипедия|Татарша]] | [[:tt:|tt]] | [[2003]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tt|N}}]] | {{Тереңдік|tt}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|uz}}]] | [[Өзбекше Уикипедия|Өзбекше]] | [[:uz:|uz]] | [[2004]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|uz|N}}]] | {{Тереңдік|uz}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|azb}}]] | [[Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедия|Оңтүстік <br/>Әзербайжанша]] | [[:azb:|azb]] | [[2015]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|azb|N}}]] | {{Тереңдік|azb}} |- |style="background:#dcffd6"| [[УП:УТ| {{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kk}}]] |style="background:#dcffd6"| [[Қазақша Уикипедия|Қазақша]] |style="background:#dcffd6"| [[Басты бет|kk]] |style="background:#dcffd6"| [[2002]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFPAGES}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFEDITS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Listadmins|{{NUMBEROFADMINS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Listusers|{{NUMBEROFUSERS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Imagelist|{{NUMBEROFFILES}}]] |style="background:#dcffd6"| {{Тереңдік|kk}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|az}}]] | [[Әзербайжанша Уикипедия|Әзербайжанша]] | [[:az:|az]] | [[2004]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|az|N}}]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|az|N}}]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|az|N}}]] | [[:az:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|az|N}}]] | [[:az:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|az|N}}]] | [[:az:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|az|N}}]] | [[:az:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|az|N}}]] | {{Тереңдік|az}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ky}}]] | [[Қырғызша Уикипедия|Қырғызша]] | [[:ky:|ky]] | [[2002]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ky|N}}]] | {{Тереңдік|ky}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ba}}]] | [[Башқұртша Уикипедия|Башқұртша]] | [[:ba:|ba]] | [[2005]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ba|N}}]] | {{Тереңдік|ba}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|cv}}]] | [[Чувашша Уикипедия|Чувашша]] | [[:cv:|cv]] | [[2004]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|cv|N}}]] | {{Тереңдік|cv}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kaa}}]] | [[Қарақалпақша Уикипедия|Қарақалпақша]] | [[:kaa:|kaa]] | [[2008]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|kaa|N}}]] | {{Тереңдік|kaa}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|crh}}]] | [[Қырым-татарша Уикипедия|Қырым-<br/>татарша]] | [[:crh:|crh]] | [[2008]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|crh|N}}]] | {{Тереңдік|crh}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|sah}}]] | [[Сахаша Уикипедия|Сахаша]] | [[:sah:|sah]] | [[2008]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|sah|N}}]] | {{Тереңдік|sah}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ug}}]] | [[Ұйғырша Уикипедия|Ұйғырша]] | [[:ug:|ug]] | [[2003]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ug|N}}]] | {{Тереңдік|ug}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tk}}]] | [[Түрікменше Уикипедия|Түрікменше]] | [[:tk:|tk]] | [[2004]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tk|N}}]] | {{Тереңдік|tk}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tyv}}]] | [[Тываша Уикипедия|Тыва]] | [[:tyv:|tyv]] | [[2013]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tyv|N}}]] | {{Тереңдік|tyv}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|gag}}]] | [[Ғағауызша Уикипедия|Ғағауызша]] | [[:gag:|gag]] | [[2010]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|gag|N}}]] | {{Тереңдік|gag}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|krc}}]] | [[Қарашай-балқарша Уикипедия|Қарашай-<br/>балқарша]] | [[:krc:|krc]] | [[2010]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|krc|N}}]] | {{Тереңдік|krc}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|alt}}]] | [[Алтайша Уикипедия|Алтайша]] | [[:alt:|alt]] | [[2021]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|alt|N}}]] | {{Тереңдік|alt}} |- |colspan="4" |<center>{{comment|{{color|red|Барлығының қосынды көрсеткіші}}|Түркі тілдеріндегі Уикипедия бөлімдерінің қосынды көрсеткіші}}</center> |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ARTICLES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|PAGES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|EDITS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ADMINS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|USERS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ACTIVEUSERS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|FILES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{comment|{{GROUPDEPTH|trk}}|Түркі тілді Уикипедиялардың орташа тереңдігі}}}} |- |} <noinclude>{{Wikistats}}</noinclude> q89rlpw6ivulkz9r493nfklqeurkiwo 0 482971 3692532 3569174 2026-11-06T11:51:08Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орны */ толықтыру 3692532 wikitext text/x-wiki {{мағына|Аққала (айрық)}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Аққала |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =48 |lat_min =37 |lat_sec = 09 |lon_deg = 51 |lon_min = 45 |lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Индер ауданы |кестедегі аудан = Индер ауданы{{!}}Индер |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Елтай ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Елтай |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Индерские горы (Индер) бекінісі, Го́ры'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}861 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = аққалалық, аққалалықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Аққала''' (1993 ж. дейін ''Горы'') — [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Елтай ауылдық округі (Атырау облысы)|Елтай ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аққала ауылының географиялық орналасқан жері [[Жайық]] өзенінің орта ағысы бойында, батыс жағалауындағы (Самар бетінде), аудан орталығы [[Индербор]] кентінен солтүстікке қарай 5 шақырым жерде биік төбеде орналасқан. Аққала ауылының шекарасы оңтүстікте Елтай ауылы, Мұнай айдау стансасымен, ҫолтүстікте Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Шабдаржап (Харькино) ауылымен, батысында Нарын құмы, Бағырлай өзегімен, шығыста Жайық өзенімен шектеседі. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 679 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 733 адам (380 ер адам және 353 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 825 адамды (411 ер адам және 414 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ бойынша 861 адамды (433 ер адам және 428 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Мәдени-әлеуметтік мекемелері == * Аққала орта мектебі — 1923 жылы ұйымдастырылып, ол мектеп бастауыш орыс мектебі болған. Кейін аралас жеті жылдық мектеп болып қайта құрылған. 1990-1991 жылғы оқу жылында Горы орта мектебіне айналдырылып, 1993 жылы Аққала орта мектебі деп аталды.<ref>[http://akkala.inderoo.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html Аққала орта мектебінің қысқаша тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123030132/http://akkala.inderoo.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2021-11-23 }}</ref> 2017 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілді. == Ауыл көшелері == * Есмұрат Құсусанов көшесі * Жұмажан Сағындықов көшесі * Иван Махорин көшесі * Қабдол Жұмалиев көшесі * Қосжан Есқалиев көшесі * Нығмет Құлбаев көшесі (№1 көше) * Орайхан Құспанғалиев көшесі * Тілеген Жылысов көшесі [[Сурет:Аққала 1.jpg |нобай|орта|1200px|Ауыл панорамасы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Индер ауданы елді мекендері}} [[Санат:Индер ауданы елді мекендері]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] lgv214qo4mnxf164kqc57m3j4gajyzi 0 483813 3692340 3560835 2026-11-06T05:46:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692340 wikitext text/x-wiki [[File:Folio Blue Quran Met 2004.88.jpg|thumb|right|Көк Құран, 30 сүре, 28-32 аяттар. Метрополитен өнер мұражайы, [[Нью Йорк]]]] {{Portal|Құран}} {{Portal|Ислам}} '''Көк Құран''' ({{lang-ar|المصحف الأزرق}}) — [[9 ғасыр|IX ғасырдың]] аяғы [[10 ғасыр|X ғасырдың]] басында [[араб каллиграфиясы]]ның [[куфа]]лық үлгісімен жазылған [[Тунис]]тік [[Құран]] нұсқасы. Оның ерекшелігі — көк түсті (индиго) [[пергамент]]ке алтынмен жазылған (''кризография''). Бұл Құран нұсқасы [[Ислам өнері]]нің ең танымал туындысы және тарихтағы ең ерекше, әрі бай қолжазба саналады<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/2004.88 "Folio from the Blue Qur'an (Probably North Africa (Tunisia)) (2004.88)".] In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. (қазан 2008; retrieved 1 ақпан 2012)</ref><ref>''[http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/153526/Folio_from_the_Blue_Quran Folio From the Blue Qur'an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121229175737/http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/153526/Folio_from_the_Blue_Quran |date=2012-12-29 }}'', [[Бруклин мұражайы]]</ref>. Бұл қолжазба [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекеті]] кезінде бөлшектелініп, көп бөлігі Тунистің өнер және археология Ұлттық Институтының мұражайында сақталған<ref>''[http://www.akdn.org/museum/detail.asp?artifactid=1081 Bifolium from the Blue Qur'an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101215157/http://www.akdn.org/museum/detail.asp?artifactid=1081 |date=2013-11-01 }}'', [[Аға Хан мұражайы]]</ref><ref>[http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=record;id=62218;type=101 Folio from the Blue Quran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503124136/http://collectionsonline.lacma.org/mwebcgi/mweb.exe?request=record;id=62218;type=101 |date=2012-05-03 }} [[LACMA]] коллекциясында</ref>. Бөлек фолианттары әлем мұражайларының мұрағатында бар. Олардың кей бөлігі Раққададағы Ислам өнерінің Ұлттық Мұражайында көрмеге қойылған. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [[Құран]] {{Commonscat|Blue Qur'an}} [[Санат:Құран]] [[Санат:Араб каллиграфиясы]] [[Санат:Тунис тарихы]] [[Санат:Құран тарихы]] brkkviyildg3ucetctv9i4tmxb0of5x 0 488462 3692481 3683831 2026-11-06T10:34:28Z Гульден Октябрьқызы 186944 3692481 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қоянды |сурет = Qoyandy Al-Farabi.jpg |сурет атауы = Қоянды ауылындағы Әл-Фараби көшесі |әкімшілік күйі = Ауылдық әкімдік орталығы |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 26 |lon_deg = 71 |lon_min = 38 |lon_sec = 52 |CoordAddon = type:city_region:KZ |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Целиноград ауданы |кестедегі аудан = Целиноград ауданы{{!}}Целиноград |мекен түрі = ауыл{{!}}Ауылдық әкімдігі |мекені = Қоянды ауылдық әкімдігі{{!}}Қоянды |әкімі = Хавджалел Хасамхан |құрылған уақыты = 1906 |алғашқы дерек = 1907 |бұрынғы атаулары = * Қоянды-Өзек * Богоявленское * Кояндинское * «Киров» кеңшарының №4 бөлімшесі |тұрғыны = 12674 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] }} {{мағына|Қоянды}} '''Қоянды''' — [[Қазақстан]]ның [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ндағы ауыл, [[Қоянды ауылдық әкімдігі]]нің әкімшілік орталығы. Ауыл [[Астана]] қаласының солтүстік-шығыс жағында, Астана–Павлодар автомобиль жолының бойында орналасқан. Қояндының қалыптасуы ХХ ғасырдағы ауыл шаруашылығының дамуы, тың игеру кезеңі және Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы көші-қон үдерістерімен байланысты.<ref name="history">[https://e-history.kz/kz/news/show/339310 Асылбек Байтан. «Қоянды ауылы. Кеше. Бүгін»] // Қазақстан тарихы порталы, 11 шілде 2023 жыл.</ref> 2007 жылғы 7 мамырдағы Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы шешімге сәйкес Қоянды ауылдық әкімдігі құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07B0003219 Ерейментау және Целиноград аудандары бойынша Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы] // «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі.</ref> == Географиялық орны == Қоянды ауылы Астана қаласынан солтүстік-шығыс бағытта шамамен 15–18 шақырым қашықтықта орналасқан. Ақмола облысының орталығы Көкшетау қаласынан шамамен 340 шақырым, ал Целиноград ауданының орталығы Ақмол ауылынан 52 шақырым қашықтықта орналасқан. Қоянды Астана–Павлодар автомобиль жолының бойында орналасқан. Ауылға жақын елді мекендер қатарында Шұбар, Қостомар және Тасбұлақ ауылдары бар.<ref name="history"/> === Табиғаты және су ресурстары === Ауылдың атауы елді мекен маңынан ағып өтетін Қоянды өзенімен байланыстырылады. Қоянды өзені ауылдың оңтүстік бөлігіндегі аласа шоқылар мен сазды бастаулардан бастау алады. Өзен Сілеті өзенінің салаларының бірі болып саналады. Ауыл маңында Қоянды су қоймасы орналасқан. Су қоймасы ауыл шаруашылығы, суару және демалыс мақсаттарына пайдаланылады. Жаз мезгілінде су қоймасының жағалауына Астана қаласынан және жақын маңдағы елді мекендерден демалушылар келеді.<ref name="history"/> == Тарихы == === Қалыптасу кезеңі === Қоянды ауылының тарихы ХХ ғасырдың басындағы Ақмола өңірінің қоныстану үдерістерімен байланысты. Елді мекеннің бұрынғы атаулары ретінде Богоявленское және Кояндинское атаулары кездеседі. Қазіргі ауылдың қалыптасуына кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығының дамуы әсер етті. Қазақстан тарихы порталында жарияланған деректерге сәйкес, 1945 жылдың көктемінде қазіргі Қоянды аумағына мал шаруашылығын ұйымдастыру үшін Төлеубай Тұраров жіберілген. Ол ауылдың алғашқы тұрғындарының бірі болған. Соғыстан кейінгі жылдары ауылда мал шаруашылығы және егіншілік дамыды.<ref name="history"/> === Тың игеру кезеңі === 1954 жылы Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру науқанының басталуымен Қоянды ауылының ауыл шаруашылығындағы маңызы артты. Ауылдың дамуына Мұхамедрақым Жүнісов елеулі үлес қосты. Ол 1962–1983 жылдар аралығында елді мекенді басқарған. 1963 жылғы 23 тамызда Қоянды «Киров» кеңшарының №4 бөлімшесі мәртебесін алды. Осы кезеңде ауылда мал қоралары, жем-шөп қоймалары, ауыл шаруашылығы нысандары салынып, электрмен және сумен қамтамасыз ету жүйелері дамытылды. Бастауыш мектеп, пошта бөлімшесі және ауылдық клуб жұмыс істеді. Мұхамедрақым Жүнісовтің ауылды дамытудағы еңбегін еске алу мақсатында Қояндыдағы орталық көшелердің біріне оның есімі берілген.<ref name="history"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1995 жылы Қоянды ауылы «Киров» кеңшарының құрамынан бөлініп, дербес шаруашылық қызметін жүргізе бастады. 1997 жылы Қазақстан астанасының Ақмола қаласына көшірілуі Қоянды ауылының кейінгі дамуына әсер етті. Астана қаласының кеңеюіне байланысты Қояндыға Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен және шетелдерден қоныс аударған тұрғындар келе бастады. 2003 жылдан бастап ауыл аумағына тарихи отанына оралған қазақ отбасылары қоныстанды. Қандастарға жер телімдерін бөлу мәселесі қарастырылып, ауылдың тұрғын аумақтары кеңейе түсті. 2007 жылы Қоянды ауылдық әкімдігі құрылды. Кейінгі жылдары тұрғындар саны артып, жаңа әлеуметтік және коммуналдық нысандар салына бастады.<ref name="history"/> == Халқы == Қоянды ауылының халық саны ХХ ғасырдың соңынан бастап едәуір өсті. {| class="wikitable" |+ Қоянды ауылы халқының саны |- ! Жыл ! Тұрғындар саны |- | 1989 | 389 |- | 1999 | 319 |- | 2009 | 2 954 |- | 2021 | 12 674 |} <ref name="history"/><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары] // Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> 2023 жылғы 11 шілдеде Қазақстан тарихы порталында жарияланған мәлімет бойынша, сол жылдың басында ауылда ресми тіркелген тұрғындар саны 22 400 адам болған. Ауылда тұрақты тұрып, басқа елді мекендерде тіркелген тұрғындар да болғандықтан, нақты халық саны ресми тіркеу көрсеткішінен өзгеше болуы мүмкін екені атап көрсетілген.<ref name="history"/> === Көші-қон === Қоянды ауылының тұрғындары арасында Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен және шетелдерден қоныс аударған азаматтар бар. Ауылға Моңғолия, Қытай, Ресей, Өзбекстан және басқа мемлекеттерден этникалық қазақ отбасылары қоныстанған. 2000 жылдардың басынан бастап қандастардың қоныстануы ауылдың демографиялық дамуына әсер еткен.<ref name="history"/> == Білім беру == Қоянды ауылында жалпы білім беретін мектептер, мектеп-лицей және мектепке дейінгі білім беру ұйымдары жұмыс істейді. Ауыл халқы санының өсуіне байланысты білім беру инфрақұрылымын кеңейту жұмыстары жүргізілді. === Жаңа мектептің ашылуы === 2025 жылғы қаңтарда Қоянды ауылында «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы аясында 2000 оқушыға арналған жаңа мектеп ашылды. Бұл білім беру нысаны Ақмола облысындағы ең үлкен мектептердің бірі саналады. Мектеп ғимараты төрт қабаттан тұрады. Оның жалпы ауданы 20 715,4 шаршы метрді құрайды. Ғимаратта 96 оқу кабинеті орналасқан. Оқу бөлмелері интерактивті тақталармен, мультимедиялық жабдықтармен және жаратылыстану пәндеріне арналған зертханалық құралдармен қамтамасыз етілген. Мектепте төрт спорт залы, акт залы, асхана және оқу залы бар кітапхана қарастырылған. Бастауыш және жоғары сыныптарға арналған жеке блоктар бар. Мектеп аумағында футбол, баскетбол және волейбол алаңдары, жүгіру жолдары мен балалар ойын алаңдары орналасқан. Ғимаратта ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған кедергісіз орта жасалған. Қауіпсіздік мақсатында бейнебақылау және кіруді бақылау жүйелері орнатылған. 2024 жылғы желтоқсанда жарияланған мәліметке сәйкес, мектеп бір ауысымда 2000 оқушыны оқытуға есептелген және білім беру қазақ тілінде жүргізіледі.<ref name="school">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/915343 «Қоянды ауылындағы жаңа жайлы мектеп – өңірдегі ең үлкен білім ордасы»] // Ақмола облысының әкімдігі, 9 қаңтар 2025 жыл.</ref><ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/910484 «Қоянды ауылында 2000 орындық жайлы мектептің құрылысы аяқталды»] // Ақмола облысының әкімдігі, 2024 жыл.</ref> [[File:Qoyandy 3 school.jpg|thumb|Қоянды ауылындағы №3 мектеп-лицейі]] === Мектепке дейінгі білім беру === Қоянды ауылында мектепке дейінгі білім беру ұйымдары жұмыс істейді. 2023 жылғы сәуірде Ақмола облысының әкімдігі Қоянды ауылында 280 орындық балабақшаның құрылысы аяқталғанын хабарлады.<ref name="social">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/543899 «Жаңа мектептер мен ауруханалардың ашылуы – Целиноград ауданының әлеуметтік саласын дамыту»] // Ақмола облысының әкімдігі, 25 сәуір 2023 жыл.</ref> == Денсаулық сақтау == Қоянды ауылында тұрғындарға алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары бар. 2023 жылғы Ақмола облысы әкімдігінің мәліметінде ауылда отбасылық денсаулық орталығы ашылғаны және 100 адамға арналған алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығының құрылысы аяқталғаны хабарланған.<ref name="social"/> == Инфрақұрылым == === Жол және көлік қатынасы === Қоянды ауылы Астана–Павлодар автомобиль жолына жақын орналасқан. Астана қаласына жақын орналасуы ауылдың көлік қатынасы мен инфрақұрылымының дамуына әсер етеді. 2023 жылғы мәлімет бойынша, Қоянды мен Астана қаласы арасында №307 қоғамдық автобус қатынаған.<ref name="history"/> === Жолдарды жөндеу === 2025 жылы Қоянды ауылында автомобиль жолдарын жөндеу және жаңа жолдар салу жобалары жүзеге асырылды. Целиноград ауданы әкімдігінің мәліметіне сәйкес, жалпы ұзындығы 16,7 шақырым жолға күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілген. 2025 жылғы хабарлама жарияланған уақытта шамамен 12 шақырым жолға асфальт төселген. Сонымен қатар ауыл ішіндегі және кіреберіс жолдардың жалпы ұзындығы 20,9 шақырым болатын учаскелерінде құрылыс жұмыстары жүргізілген. Жобалар аясында тұрғын үйлерге кіреберістерді абаттандыру, жер қазу жұмыстары және Жүнісов көшесін кеңейту қарастырылған.<ref name="roads">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-selinograd/press/news/details/1038316 «Целиноград ауданына қарасты Қоянды ауылында ауқымды жол жөндеу жұмыстары жүргізілуде»] // Целиноград ауданының әкімдігі, 2025 жыл.</ref> [[File:Qoyandy Junusov.jpg|thumb|Қоянды ауылындағы Мұхамедрақым Жүнісов көшесі]] === Электрмен жабдықтау === Қоянды ауылында электрмен жабдықтау жүйесін жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. 2025 жылғы 24 қыркүйекте ауылдағы 84 отбасы мемлекеттік электр желісіне қосылды. «Ақмола өңірлік электр желілік компаниясы» АҚ төрт трансформаторлық қосалқы станцияны электр желісіне қосуға техникалық шарттар берген. Бұл шамамен 1500 абонентті тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз ету мүмкіндігін қарастырған. «Ауыл – Ел бесігі» жобасы аясында электр желілерін салудың екінші кезеңінде екі тарату және 16 трансформаторлық қосалқы станция орнату жоспарланған. Жоба бойынша шамамен 9000 электр тірегін орнату және жалпы ұзындығы 178 шақырым электр желісін салу қарастырылған.<ref name="electric">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/1076051 «Қоянды ауылында мемлекеттік электр желілеріне қосу жұмыстары басталды»] // Ақмола облысының әкімдігі, 2025 жыл.</ref> == Газдандыру == 2025 жылғы 22 қарашада Ақмола облысының Целиноград ауданына қарасты Қоянды ауылына табиғи газ беру басталды. Газдандыру жобасы «QazaqGaz» ұлттық компаниясы, оның еншілес кәсіпорны «QazaqGaz Aimaq», Ақмола облысы әкімдігі және Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің бірлескен жұмысы аясында жүзеге асырылды. Жоба бойынша ауыл аумағында жалпы ұзындығы 226 шақырымнан асатын газ құбырлары желісі салынды. Газ тарату жүйесінде 12 газ тарату пункті орнатылды. Жүйенің өткізу қабілеті сағатына шамамен 30 мың текше метр газды құрайды. Газдандыру инфрақұрылымы шамамен 5,4 мың абонентті немесе 21 мыңға жуық тұрғынды газбен қамтамасыз етуге есептелген. Қоянды Целиноград ауданында орталықтандырылған табиғи газ жүйесіне қосылған алтыншы елді мекен болды. Газ беру рәсіміне Ақмола облысының әкімі Марат Ахметжанов, «QazaqGaz Aimaq» АҚ басшылығы және ауыл тұрғындары қатысты. Әлеуметтік көмек алатын отбасылар үшін тұрғын үйді газ желісіне қосу шығындарын өтеуге 70 айлық есептік көрсеткішке дейін қаржылай қолдау қарастырылған. Тұрғын үйлерді табиғи газ желісіне қосу техникалық шарттар мен қауіпсіздік талаптарына сәйкес кезең-кезеңімен жүзеге асырылады.<ref name="gas">[https://qazaqgaz.kz/index.php/novosti-kompanii/koyandy-auylyna-gaz-berildi «Қоянды ауылына газ берілді»] // «QazaqGaz» ұлттық компаниясы, 22 қараша 2025 жыл.</ref><ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/1110479 «Қоянды ауылына газ берілді»] // Ақмола облысының әкімдігі, 2025 жыл.</ref><ref>[https://qazaqstan.tv/news/220242 «Қояндыға табиғи газ берілді»] // «Qazaqstan» ұлттық телеарнасы, 22 қараша 2025 жыл.</ref> == Мәдениет және қоғамдық өмір == Қоянды ауылында мәдени іс-шаралар өткізуге арналған ауылдық клуб жұмыс істейді. 2023 жылы Ақмола облысының әкімдігі ауылдық клубтың ашылғанын хабарлаған. Сол кезеңде Қоянды ауылында мәдениет үйін салуға арналған жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу жұмыстары жүргізілген.<ref name="social"/> == Экономикасы == Қоянды ауылының экономикасы Астана қаласына жақын орналасуымен байланысты. Ауыл тұрғындары сауда, қызмет көрсету, құрылыс, ауыл шаруашылығы және басқа да салаларда еңбек етеді. Ауылда дүкендер, дәріханалар, қоғамдық тамақтану орындары және жеке кәсіпкерлік нысандары бар. Ауыл маңында мал шаруашылығы және егіншілік жүргізіледі. Астана қаласымен көлік байланысы тұрғындардың елордаға қатынап жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.<ref name="history"/> == Әкімшілік басқару == Қоянды — Целиноград ауданы құрамындағы ауылдық әкімдіктің орталығы. 2026 жылғы 13 қыркүйекте Қоянды ауылы әкімінің сайлауы өтті. Целиноград аудандық аумақтық сайлау комиссиясының мәліметіне сәйкес, сайлаушылар тізіміне 6422 азамат енгізілді. Дауыс беруге 605 адам қатысты. Сайлау нәтижесінде кандидаттар төмендегідей дауыс жинады: * Әнәпияев Е. Б. — 9 дауыс; * Нұрхан Қ. — 94 дауыс; * Хавджалел Х. — 474 дауыс. Сайлау қорытындысы бойынша 1983 жылы туған Хавджалел Хасамхан Қоянды ауылының әкімі болып сайланды.<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-selinograd/press/news/details/1290819 «Қоянды ауылында жаңа әкім сайланды»] // Целиноград ауданының әкімдігі, 14 қыркүйек 2026 жыл.</ref> == Суреттер == <gallery mode="packed" heights="170"> Qoyandy Al-Farabi.jpg|Қоянды ауылындағы Әл-Фараби көшесі Qoyandy Gabdullin.jpg|Қоянды ауылындағы Мәлік Ғабдуллин көшесі Qoyandy 3 school.jpg|Қоянды ауылының №3 мектеп-лицейі Qoyandy Junusov.jpg|Мұхамедрақым Жүнісов көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://e-history.kz/kz/news/show/339310 Қоянды ауылы. Кеше. Бүгін] — Қазақстан тарихы порталы. * [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola Ақмола облысының әкімдігі] — ресми сайт. * [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-selinograd Целиноград ауданының әкімдігі] — ресми сайт. * [https://stat.gov.kz Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы] — ресми сайт. {{Целиноград ауданы елді мекендері}} [[Санат:Целиноград ауданы елді мекендері]] 1q79myqgkrrwal7zsnziyae4pdqhg8t 4 491233 3692412 3691636 2026-11-06T09:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3692412 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35844]||624||26||18||263||28||3||34697||8||0||177||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3411]||318||7||6||447||8||15||2593||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1280]||70||0||3||6||2||1||1175||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1208]||39||0||0||12||17||0||1128||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 530]||15||0||7||55||6||1||429||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] amj1vypghrfi9dpup5vs4nx30uximby 4 492279 3691961 3691282 2026-11-05T12:01:17Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3691961 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3866}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1582}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:402}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:388}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:381}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 7 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:378}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 11 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:147}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 12 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 13 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 14 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:115}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 15 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 16 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 17 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 18 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 19 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 20 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 21 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}} |- | 22 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 23 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 24 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 25 || [[User:Мухаметқали|Мухаметқали]] || [[Special:Contributions/Мухаметқали|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Мухаметқали}} |- | 26 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Райочка}} |- | 27 || [[User:Sewrax|Sewrax]] || [[Special:Contributions/Sewrax|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Sewrax}} |- | 28 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 29 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 30 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 31 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 32 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}} |- | 33 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 34 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 35 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 36 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 37 || [[User:Шырынханов Нұрали|Шырынханов Нұрали]] || [[Special:Contributions/Шырынханов Нұрали|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Шырынханов Нұрали}} |- | 38 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 39 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 40 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 41 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 42 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 43 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}} |- | 44 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 45 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 46 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 47 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 48 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 49 || [[User:Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] || [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Аркалык тилдер орталыгы}} |- | 50 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 51 || [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] || [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ұлпан, Қанат}} |- | 52 || [[User:Almas Akniet|Almas Akniet]] || [[Special:Contributions/Almas Akniet|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Almas Akniet}} |- | 53 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 54 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 55 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 56 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 57 || [[User:Кабылбек Алихан|Кабылбек Алихан]] || [[Special:Contributions/Кабылбек Алихан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Кабылбек Алихан}} |- | 58 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 59 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 60 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 61 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}} |- | 62 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 63 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 65 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 66 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}} |- | 67 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}} |- | 68 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 69 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 70 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 71 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 72 || [[User:Уланская|Уланская]] || [[Special:Contributions/Уланская|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Уланская}} |- | 73 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 74 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 75 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 76 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 77 || [[User:QazNorth|QazNorth]] || [[Special:Contributions/QazNorth|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|QazNorth}} |- | 78 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}} |- | 79 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 80 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} {{/end}} mfp4hph18154xxzwh6omv059cdfojf9 0 496745 3692308 3278497 2026-11-06T02:06:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692308 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Ку Хе Сон |шынайы есімі =구혜선 |сурет =2009 07 28 KuHyeSun SeoulNTower.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Ку Хе Сон, 2009 жылдың 7 шілдесі, SeoulNTower |туған кездегі есімі = |туған күні =9.11.1984 |туған жері =[[Инчхон]], [[Корея Республикасы]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = әртіс, әнші, суретші, режисер |азаматтығы = {{байрақ|Оңтүстік Корея}} |белсенді жылдары = [[2002]] — қ.т |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id =3316287 |сайты =http://kuhyesun.com }} '''Ку Хе Сон''' ({{lang-ko3|구혜선|具惠善}}; 9 қараша 1984, [[Инчхон]]<ref>{{cite web|url=http://people.search.naver.com/search.naver?sm=tab_txc&where=people_profile&ie=utf8&query=%EA%B5%AC%ED%98%9C%EC%84%A0&os=159517|title=구혜선 탤런트, 영화감독|date=31 мамыр 2011|work=Naver Profiles|language=ko|accessdate=6 August 2011|deadlink=403}}</ref> , [[Корея Республикасы]]) — [[Корейлер|корей]] әртіс, режиссёр, [[Сценарий|сценарист]]. == Өмірбаяны == Негізінен «Жігіттің сабаздары» атты сериалы бойынша атақты. Барлығы 8 фильмде ойнаған. Жанр — [[мелодрама]], [[комедия]]. == Фильмография == '''Сериалдар''' {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Атауы !! Рөл !! Канал |- | 2004 || Drama City - ''Anagram'' || || [[Korean Broadcasting System|KBS]] |- |rowspan=3| 2005 || Drama City - ''Everybody Cha Cha Cha'' || || [[Korean Broadcasting System|KBS]] |- | Nonstop 5 || Хё Сон || MBS |- | Ballad of Suh Dong || Юн Джин || SBS |- | 2006 || Pure in Heart || Янг Гук Хва || [[Korean Broadcasting System|KBS1TV]] |- | 2007 || The King and I || Джи Хён патшайым || SBS |- | 2008 || Strongest Chil Woo || Юун Со Юун || [[Korean Broadcasting System|KBS2TV]] |- | 2009 || [[Boys Over Flowers]] || Гым Чан Ди || [[Korean Broadcasting System|KBS2TV]] |- | 2011 || The Musical || Гу Ён Би || SBS |- |rowspan=3| 2012 || Take Care of Us, Captain || Хан Да Джин || SBS |- | Absolute Boyfriend (Taiwan) || Гуан Ксуао Фей || GTV / FTV |} '''Муз. Клиптер''' {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Атауы !! Топ (Әнші) |- | 2002 || We Match Quite Well || Sung Shi-kyung |- | 2004 || The Reason I Close My Eyes || Taebin |- | 2006 || Forget You || |- | 2007 || Yesterday is Different from Today || Ким Джи Ён |- | rowspan=3| 2010 || Touch Your Heart || Fahrenheit |- | Brown Hair || Ку Хе Сон |} == Режиссёр == * You (2010) == Сценарист == * The Madonna (2009) * Magic (2010) * The Peach Tree (2011) == Кітаптары == * Tango ([[роман]],2009) == Сыйақылары == {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Атауы |- | 2006 || KBS Drama Awards: Best New Actress (Pure in Heart) |- | 2007 || SBS Drama Awards: New Star Award (The King and I) |- | rowspan=6| 2009 || KBS Drama Awards: Excellence Award for Drama Series and Actress ([[Boys Over Flowers]]) |- | KBS Drama Awards: Netizen Popularity Award ([[Boys Over Flowers]]) |- | KBS Drama Awards: Best Couple Award with Lee Min Ho ([[Boys Over Flowers]]) |- | 6th Yahoo! Taiwan Asia Buzz Awards: Best Asian Female Star ([[Boys Over Flowers]]) |- | Andre Kim Best Star Awards: Best Female Star ([[Boys Over Flowers]]) |- | Busan Asian Short Film Festival: Audience Award (The Madonna) |- | 2010 || 12th Short Shorts Film Festival & Asia: Spotlight Award for (The Madonna) |} == Түсініктемелер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://kuhyesun.com ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805045341/http://kuhyesun.com/ |date=2018-08-05 }} * [http://twitter.com/koohs Twitterдегі ресми сайты] * [http://me2day.net/manolin me2dayдағы аккаунты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419191419/http://me2day.net/manolin |date=2012-04-19 }} * https://web.archive.org/web/20220707154759/https://www.cyworld.com/rigolet * [http://www.ygfamily.com/artist/About.asp?LANGDIV=E&ATYPE=1&ARTIDX=22 Ку Хе Сон на Yg Entertainment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916101200/http://ygfamily.com/artist/About.asp?LANGDIV=E&ATYPE=1&ARTIDX=22 |date=2013-09-16 }} [[Санат:Корейлер]] [[Санат:Елдер бойынша актрисалар]] [[Санат:Режиссёр]] [[Санат:Сценарийшілер]] am1ejjbi7d7m3yqzwg80fiazth4g1sm 0 498259 3692307 3266071 2026-11-06T01:31:22Z ~2026-59162-78 188179 Ламинатты құлыпты қосылыспен төсеу тәсілі сипатталды. 3692307 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Laminate.jpg|thumb|]] '''Ламинат''' — бұл еден төсегіштердің бір түрі.<ref>Құрылыс материалдар сөздігі</ref> Кейде «ламинатталған паркет» деп аталады. Жылдан жылға бүкіл елде миллиондаған квадрат метрлі ламинаттар жасап шығарылуда. Осы төсегіштер балалар бөлмесінде немесе қонақ бөлмеде төселуі мүмкін. Ламинат өте тығыз орналасқан ағаш талшықтарынан (HDF), қағаз декорынан және жоғарғы қабаттан тұрады. Бұл құрастырмалы еден төсегіші басқа төсегіштерге қарағанда көптеген мүмкіндіктер береді. Соған сәйкес төсегіштің сыртқы бейнесі басқаларына қарағанда ерекше. Ламинатталған еден жақында ғана пайда болды. Ең көп дегенде пайда болуына небәрі 7-8 жылға болды. Ламинат тақталары көбіне құлыпты қосылыспен біріктіріліп, еденнің негізіне желімделмей төселеді.<ref>[https://eplf.com/en/laminate/laminate-a-z Laminate A-Z]. EPLF.</ref><ref>Александр М. [https://xn--e1aoddhq.xn--p1ai/post/laminat-linoleum-kvarcvinil-ili-keramogranit-chto-vybrat-dlya-pola-v-2026-godu Ламинат, линолеум, кварцвинил или керамогранит: что выбрать для пола в 2026 году?]. Ремонт.рф.</ref> === Дереккөздер === <references /> {{Құрылыс материалдары}} [[Санат:Құрылыс материалдары]] rq83b5x43fm7lat3e18uqelrjqcn5bq 3692373 3692307 2026-11-06T06:51:32Z 1nter pares 146705 3692373 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Laminate.jpg|thumb|]] '''Ламинат''' — бұл еден төсегіштердің бір түрі.<ref>Құрылыс материалдар сөздігі</ref> Кейде «ламинатталған паркет» деп аталады. Жылдан жылға бүкіл елде миллиондаған квадрат метрлі ламинаттар жасап шығарылуда. Осы төсегіштер балалар бөлмесінде немесе қонақ бөлмеде төселуі мүмкін. Ламинат өте тығыз орналасқан ағаш талшықтарынан (HDF), қағаз декорынан және жоғарғы қабаттан тұрады. Бұл құрастырмалы еден төсегіші басқа төсегіштерге қарағанда көптеген мүмкіндіктер береді. Соған сәйкес төсегіштің сыртқы бейнесі басқаларына қарағанда ерекше. Ламинатталған еден жақында ғана пайда болды. Ең көп дегенде пайда болуына небәрі 7-8 жылға болды. Ламинат тақталары көбіне құлыпты қосылыспен біріктіріліп, еденнің негізіне желімделмей төселеді.<ref>[https://eplf.com/en/laminate/laminate-a-z Laminate A-Z]. EPLF.</ref><ref>Александр М. [https://xn--e1aoddhq.xn--p1ai/post/laminat-linoleum-kvarcvinil-ili-keramogranit-chto-vybrat-dlya-pola-v-2026-godu Ламинат, линолеум, кварцвинил или керамогранит: что выбрать для пола в 2026 году?]. Ремонт.рф.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Құрылыс материалдары}} [[Санат:Құрылыс материалдары]] l1imcyof828b2okapopiid32at97b15 0 504915 3692338 2959954 2026-11-06T05:44:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692338 wikitext text/x-wiki '''Көгентүп (салт).''' Туыс, ілік, жұрағат адамдардың қонаққа келгенде оның баласына ескерткіш, сый ретінде берілетін мал: (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат). Бұл бала үшін сый, қуаныш болса, оның ата-аналары үшін құрметтеудің белгісі десе де болады. Көгентүп беруді малды ауылдардың әлі де пайдаланып жүргені жақсы, жарасымды салттарының бірі. '''Көгентүп (көгендік)''' - жақын туыс, ілік, жұрағат адамдардың баласына сый ретінде берілетін мал (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат) Кеусен, көгентүп дәстүрлері қазіргі тұрмыс-тірлікте қолданыста болғанмен, ел үлкендеріне болмаса, жалпы көпшілікке аты ұмытыла бастағанға ұқсайды. =='''Дереккөздер'''== 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201180051/http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 |date=2014-02-01 }} 2.https://web.archive.org/web/20140201215324/http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149 3.http://www.kyzdaralemi.kz/tarbyelik-jarasady-kyz-balaga/143-dastyr-turaly-ne-bilemiz.html omvze5158fvev3jzuint6edwjmz0rx8 0 505968 3691979 2371701 2026-11-05T13:09:57Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3691979 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Антверпен |шынайы атауы = {{lang-nl|Antwerpen}} |сурет = |жағдайы = |ел = Бельгия |елтаңба = Coat of arms of Antwerp (City).svg |ту = Flag of Antwerp (City).svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 13 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 04 |lon_min = 24 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = http://maps.yandex.ru/?text=Бельгия,%20Антверпен&sll=4.424499,51.225498&sspn=1.406223,0.662235&l=map |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Фламанд аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Провинция |ауданы = Антверпен |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = Барт Де Вевер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 204,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 502 604 |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 2 457 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = 1 |телефон коды =+32 3 (03 Бельгияда) |пошта индексі = 2000, 2018, 2020, 2030, 2050, 2060, 2040, 2100, 2140, 2170, 2180, 2600, 2610, 2660 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = UN/LOCODE |сандық идентификаторы = BE ANR |ортаққордағы санаты = Antwerp |сайты = http://www.antwerpen.be/ |сайт тілі = nl }} '''Антверпен''' ({{lang-nl|Antwerpen}}, {{lang-fr|Anvers}}) — Бельгиядағы Фламанд ауданындағы қала, елдегі үлкендігінен Брюсселден кейін екінші қала, [[Фландрия]]ның ең ірі қаласы. Қала [[Шельда өзені]]нің екі жағалауында орналасқан. Теңіз порты, 2010 жылда әлемнің ең ірі 20 порты тізіміне кірген. [[Еуропа]]дағы үлкендігі жағынан екінші порт ([[Роттердам]]нан кейін)<ref>[http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%202010.pdf «World Port Rankings 2010». American Association of Port Authorities. 2010]</ref>. Бельгияның солтүстігінде орналасқан қала - сауда және өнеркәсіп орталығы. Машина және кеме жасау, түсті металургия, химия, мұнай айыру, тоқыма, тамақ, алмас қырлау кәсіпорындары шоғырланған. Елдің Брюссельден кейінгі мәдени орталығы саналатын Антверпенде көркемөнер академиясы, университет, косерватория, тарихи ескерткіштер бар. == Галерея == <gallery> Сурет:OLV-kathedraal Antwerpen.jpg Сурет:Guildhouses Antwerp.jpg Сурет:0 Antwerp town hall (1).JPG Сурет:Metrotram Antwerpen.jpg Сурет:Het Steen (Antwerp).jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> {{commonscat-inline|Category: Antwerp|Антверпен}} * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Бельгия қалалары]] {{Belgium-geo-stub}} k8jecan5woglg68kgbo7gsopzpbggqk 0 506101 3692347 3495355 2026-11-06T05:54:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692347 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kotibar Memorial.jpg|thumb|300px|right|Көтібар мұнарасы]] '''Көтібар мұнарасы''' – Қызылорда облысында орналасқан тарихи-архитектуралық ескерткіш. [[1869 жыл]]ы [[Көтібар Итаяқов|Көтібар Итаяқұлының]] бұйрығымен салынған.<ref>КӨТІБАР МҰНАРАСЫ (ХІХ ҒАСЫР), Қызыл Орда Облыстық газеті, https://oldkaz.kyzylorda-news.kz/news/lifnews/22895-ktbar-mnarasy-hh-asyr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219185208/https://oldkaz.kyzylorda-news.kz/news/lifnews/22895-ktbar-mnarasy-hh-asyr.html |date=2024-12-19 }}, 2024 жылдың 26 тамыз күні тексерілді</ref> == Тарихы == Бұл мұнараны [[Көтібар Итаяқов|Көтібар би]] өзінің [[мұрап]] (гидротехник) болған әкесі Итаяқ Өзденбайұлына арнап салады. Бірақ Көтібар дүниеден өткен соң, мұнараның басына жерленген. Осыдан бұл "Көтібар мұнарасы" деп аталып кеткен. Бұл мұнараның басына Көтібардың 1925 жылы қайтыс болған ұлы [[Әли Көтібаров|Әли]] де жерленген. == Географиялық орны == Көтібар мұнарасы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданындағы]] [[Шіркейлі (ауыл)|Шіркейлі]] ауылы маңында орналасқан. == Сипаты == Мұнара шикі кірпіштен қаланған, ішінде айналып шығатын баспалдағы бар. Ірге тасының диаметрі 4 метр, биіктігі 10 метр. Көтібар мұнарасы жоғары қарай өтетін есіктері бар 4 қабаттан тұрады. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Ескерткішке қатысты материалдар Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейінде сақтаулы.<ref>Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев; Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қызылорда облысы сәулеті]] [[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] i1t6wf3a58b66hv2cvy9j47p826aqlt 0 510163 3692415 3691534 2026-11-06T09:19:28Z Unknown Alash 96268 3692415 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сыбан Раптан | Шынайы есімі = Цевң Равдан, Цэвээнравдан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1697 | Басқаруын аяқтады = 1727 | Ізашары = [[Қалдан-Бошоқты хан]] | Ізбасары = [[Қалдан Серен]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Сыбан Раптан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Цевң Равдан'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Цэвээнравдан'', жазба деректерде ''Севан Рабдан, Севан Рабдан, Цеван Рабтан, Цеван Рабдан, Цон Араптан, Шаған Рабдан'', 1663 – 1727) – чорос тайпасынан шыққан [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] 1697 - 1727 жылдардағы төртінші билеушісі. Сенгенің кіші ұлы. == Өмірбаяны == Жиырма жыл бойы Маньчжур әулетінің билеушілерімен, [[Циндік Қытай]]мен қақтығысқа жол бермей Жоңғар хандығын тез арада нығайтып алып, өзінің күш-жігерін қазақ қоныстарын, [[Тянь-Шань]] қырғыздарының жерін, [[Шығыс Түркістан]]ды, [[Саян-Алтай]] және Барабы даласын қоныстанған халықтарды жаулап алуға бағыттады. Жоңғарлар қазақтарға үсті-үстіне шапқыншылық жасап, адамдары мен малдарын айдап әкетті, жайылымдары мен мүліктерін тартып алып, кейде тұтас рулар мен ауылдарды қырып-жойды. Үздіксіз жасалған сыртқы шабуылдар мен ішкі алауыздықтан бытырап, әлсіреген қазақ халқы бұл кезеңде асқан зор қайғы-қасіретті бастан кешірді. Сыбан Раптан Шығыс Түркістанды бағындырып, Тибетке басып кіреді. 1716 жылы Сыбан Раптан әскерінің негізгі бөлігін қазақтарға қарсы аттандырады. 1718 жылы көктемде жоңғарлар Түркістанға тақап келген еді. 1722 жылы Қытай императоры Канси қайтыс болып, 1723 жылы жоңғар-қытай бітімі жасалды. Соғысқа мықтап дайындалып алған Сыбан Раптан 1723 жылы көктемде қазақ жеріне жеті тұстан басып кіреді. Бұл шабуыл қазақ халқына ауыр қасірет әкеліп, «[[Ақтабан шұбырынды]], алқакөл сұлама» деп аталып кетті. [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Ташкент]] қалаларын басып алды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> 1726 жылы барлық қазақ руларын басқыншыларға қарсы біріктіру қолға алынып (Ордабасы кеңесі), үш жүздің қолы жоңғар әскеріне соққы бере бастайды. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Моисеев В. А.'' Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) / Отв. редактор Пищулина К. А.. — Гылым : Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР, 1991. — 238 с. *''Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А.'' Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая). — Алма-Ата : Наука : Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР, 1988. — 144 с. *''Унковский И. С.'' Посольство к Зюнгарскому Хун-Тайчжи Цэван Рабтану капитана от артиллерии Ивана Унковского и путевой журнал его за 1722—1724 годы. — СПб., 1887. — 276 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII—XVIII вв. *''Chao-ying, Fang''. Tsewang Araptan. — 1944. *''Mullin, Glenn H.'' The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation (англ.). — Clear Light Publishers, 2000. — ISBN 978-1-57416-092-5. *''Smith, Warren W.'' Tibetan nation: a history of Tibetan nationalism and Sino-Tibetan relations (англ.). — Westview Press, 1997. — ISBN 978-0-8133-3155-3. [[Санат:Ойраттар]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] qnad9q8hlr9fzatsv9jroflomlw09al 0 513018 3692011 3691910 2026-11-05T13:53:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Steppist|Steppist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3646855 wikitext text/x-wiki '''Ашиль Клод Дебюсси''' ({{lang-fr|Achille-Claude Debussy}}, 1862 жылдың 22 тамызында Ивелин департаменті [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Леде]] туылып — 1918 жылдың 25 наурызында [[Париж|Парижде]] қайтыс болған) — [[Француздар|француз]] [[Сазгер|сазгері]], [[Музыка|музыкалық]] сыншы. Бұл композитордың музыкасын [[Импрессионизм|импрессионизмге]] жатқызады. Бірақ ол өзі осы терминді ешқашан жақтырмайтын. Дебюсси Францияның маңызды композиторларының бірі болып қана қоймай, сонымен қатар XIX және XX ғасырлардағы музыкадағы маңызды фигуралардың бірі болған. Оның музыкасы кейінгі романтикалық музыкадан XX жүзжылдықтың музыкалық модернизміне дейінгі өтпелі форманы айтады.{{Музыкант|Атауы={{Lang-fr|Achille Claude Debussy}}|Фон=non_performing_personnel|Сурет=Claude Debussy by Atelier Nadar.jpg|Сурет ені=270px|Сурет тақырыбы=Дебюсси, 1900 ж.|Туған күні=22.08.1862|Қайтыс болған күні=25.03.1918|Туған жері=[[Сен-Жермен-ан-Ле]], [[Франция]]|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]|Мемлекет={{FRA}}|Мамандықтары=Сазгер, Пианист, Музыкалық сыншы|Белсенділік жылдары=[[1884 жыл|1884]] – [[1918 жыл|1918]]|Аспаптары=[[Фортепиано]]|Жанрлары=[[Импрессионизм]], [[символизм]], [[классикалық музыка]], [[Опера (музыка)|опера]]|Марапаттары=Рим сыйлығы (1884 ж.)<br/>Құрметті легион (1903 ж.)|Commons=Claude Debussy}} == Өмірбаяны == === Балалық шағы (1862–1872) === Клод Дебюсси 1862 жылы 22 тамызда Париж маңындағы Сен-Жермен-ан-Ле қаласында дүниеге келді, отбасындағы бес баланың тұңғышы болды. Әкесі Мануэль-Ашиль Дебюсси фарфор-фаянс бұйымдары сатылатын дүкен ұстады, ал шешесі Викторин (қыз тегі — Манури) тігіншілікпен айналысты.<ref name="grove">Nichols, Roger; Dietschy, Marcel. "Debussy, (Achille-)Claude" // ''Grove Music Online''. Oxford University Press.</ref> 1864 жылы әкесінің саудасы сәтсіз аяқталып, дүкен жабылды, отбасы Парижге көшуге мәжбүр болды; алдымен олар Клодтың әжесінің үйінде, ал 1868 жылдан бастап Сент-Оноре көшесіндегі жеке пәтерде тұрды. Мануэль Дебюсси Парижде баспахана жұмысшысы болып істеді.<ref name="britannica">{{cite web|title=Claude Debussy|url=https://www.britannica.com/biography/Claude-Debussy|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-08-25}}</ref> 1870 жылы [[Франк-прусс соғысы]] басталғанда, жүкті шешесі Клод пен оның қарындасы Адельді алып, Каннадағы әкесінің әпкесі Клементинаның үйіне көшіп кетті. Каннада жеті жасар Клод алғашқы фортепиано сабақтарын итальяндық музыкант Жан Черутиден алды, сабақ ақысын апасы төледі.<ref name="grove" /> Әкесі болса Парижде қалып, Париж коммунасы жасағында капитан дәрежесінде қызмет етті; коммуна жеңіліске ұшырағаннан кейін ол тұтқындалып, төрт жылға бас бостандығынан айыруға сотталды, бірақ бір жылдан соң мерзімінен бұрын босатылды.<ref name="lockspeiser">Lockspeiser, Edward. ''Debussy: His Life and Mind'' (2 томдық). London: Cassell, 1962–1965.</ref> Түрмеде ол композитор Шарль де Сивримен танысты; оның кеңесімен жас Клод Сивридің шешесі, пианист Антуанетта Моте де Флёрвильдің (ақын Поль Верленнің қайын енесі) қолына тапсырылды. Моте де Флёрвиль өзін [[Фредерик Шопен|Фредерик Шопеннің]] шәкірті болған деп есептеген, дегенмен бұл деректі растайтын тәуелсіз дереккөз жоқ — заманауи зерттеушілер оған күмәнмен қарайды; сонда да Дебюссидің өзі бұл әңгімеге сенген.<ref name="mahler">{{cite web|title=Claude Debussy (1862-1918)|url=https://www.mahlerfoundation.org/mahler/contemporaries/claude-debussy/|website=The Mahler Foundation|access-date=2026-08-25}}</ref> === Париж консерваториясында (1872–1884) === 1872 жылы қазанда, 10 жасында, Клод Париж консерваториясына қабылданды. Ол фортепианодан пианист әрі педагог Антуан Мармонтельдің, сольфеджиодан Альбер Лавиньяктың, гармониядан Эмиль Дюранның, органнан Сезар Франктың, ал кейінірек композициядан Эрнест Гироның сабақтарына қатысты.<ref name="masterclass">{{cite web|title=Claude Debussy: A Guide to Claude Debussy's Life and Music|url=https://www.masterclass.com/articles/claude-debussy-life-and-music|website=MasterClass|access-date=2026-08-25}}</ref> 1877 жылы ол фортепиано байқауында Шуманның соль минор сонатасын орындағаны үшін екінші сыйлыққа ие болды, бірақ 1878 және 1879 жылдардағы байқауларда сәтсіздікке ұшырап, кәсіби пианист ретінде мансап құру мүмкіндігінен айырылды.<ref name="classicals">{{cite web|title=Claude Debussy - Biography & Compositions|url=https://www.classicals.de/debussy|website=Classicals.de|access-date=2026-08-25}}</ref> 1880–1882 жылдардағы жаз мезгілдерінде Дебюсси [[Пётр Ильич Чайковский|П. И. Чайковскийдің]] меценаты Надежда фон Мекктің отбасында жеке пианист әрі оның балаларының мұғалімі болып жұмыс істеді, онымен бірге [[Швейцария|Швейцарияға]], [[Италия|Италияға]] және [[Мәскеу|Мәскеуге]] сапар шекті.<ref name="classicals" /> 1884 жылы Дебюсси «Адасқан ұл» (фр. ''L'Enfant prodigue'') кантатасы үшін Рим сыйлығына ие болды, бұл оған Римдегі Вилла Медичиде төрт жылдық тағылымдамадан өту құқығын берді; ол бұл жерде 1885–1887 жылдары болды, дегенмен Парижден, достарынан және шығармашылық еркіндіктен қол үзгендіктен, бұл кезеңді ауыр көңіл-күймен өткізді.<ref name="mahler" /> === Вагнер ізденістері мен алғашқы ірі шығармалары (1888–1894) === 1888 және 1889 жылдары Дебюсси [[Байройт|Байройтқа]] [[Рихард Вагнер|Рихард Вагнердің]] операларын тыңдауға арнайы барды. Алғашында вагнерлік дәстүрге қатты әсерленген жас сазгер 1890-жылдардың басына қарай оның ықпалынан арыла бастап, өзіндік, франциялық музыкалық тіл іздеуге кірісті; ол Вагнердің Еуропа музыкасына тым басым ықпал етуіне сын көзбен қарайтын болды. Дебюссидің Вагнерге деген көзқарасының бұлайша күрт өзгеруін оның жақын достары — Эрнест Шоссон мен Эмиль Вюйермо — түсінбей қалды.<ref name="grove" /> 1890–1893 жылдары Дебюсси «Родриг және Химена» операсын жазуға кірісті, бірақ оны аяқтамады. 1893 жылы [[Морис Метерлинк|Морис Метерлинктің]] драмасы негізінде «Пеллеас пен Мелизанда» операсын жазуға кіріскен ол осы жобаға келесі бірнеше жылын арнады. 1894 жылы [[Стефан Малларме|Стефан Малларменің]] эклогасынан шабыттанып, «Фавнның түстен кейінгі демалысы» атты симфониялық прелюдиясын аяқтады — бұл шығарма кейін музыкалық импрессионизмнің манифесіне айналды.<ref name="grove" /> === Кемелденген шығармашылық кезеңі (1894–1909) === «Пеллеас пен Мелизанда» операсының премьерасы 1902 жылы сәуірде Париждегі Опера-Комикте өтіп, Дебюссиге кеңінен танымалдық пен қатар даулы сын-пікірлерді алып келді.<ref name="worldhistory">{{cite web|title=Claude Debussy|url=https://www.worldhistory.org/Claude_Debussy/|website=World History Encyclopedia|access-date=2026-08-25}}</ref> Дебюссидің жеке өмірі де осы жылдары күрделі болды. 1899 жылы ол модель Розали (Лилли) Тезьеге үйленді. 1904 жылы банкир Зигизмунд Бардактың әйелі, әнші Эмма Бардакпен қарым-қатынасқа түсіп, Лиллиден ажырасатынын мәлімдеді; мұны естіген Лилли өзін револьвермен атып, өміріне қол жұмсауға әрекеттенді, бірақ аман қалды. Осыдан туындаған жанжал Дебюссині достары мен қоғамнан алшақтатты.<ref name="britannica" /> 1905 жылы Дебюсси мен Бардактың қызы Клод-Эмма (лақап аты — Шушу) дүниеге келді; ата-анасы 1908 жылы ресми түрде некелесті.<ref name="mahler" /> Дебюсси қызына арнап «Балалар бұрышы» (фр. ''Children's Corner'', 1908) фортепианолық сюитасын жазды. Осы кезеңде Дебюсси «Теңіз» (фр. ''La mer'', 1905) симфониялық эскиздерін, фортепианоға арналған «Бейнелер» (''Images'') мен «Прелюдиялар» жинақтарының алғашқы дәптерлерін жазды, сонымен қатар музыкалық сыншы ретінде де белсенді жарияланды.<ref name="grove" /> === Соңғы жылдары мен қайтыс болуы (1909–1918) === 1909–1910 жылдары дәрігерлер Дебюссиде [[Қатерлі ісік|тоқ ішек қатерлі ісігін]] анықтады. Ауру бірте-бірте асқынғанына қарамастан, ол шығармашылығын жалғастырды: 1915 жылы операция жасатқаннан кейін де соңғы жылдары «алты соната» циклінің үш сонатасын (виолончельге, флейта-альт-арфаға және скрипкаға арналған) аяқтады.<ref name="willan">{{cite web|title=20 Things You Don't Know About Claude Debussy|url=https://www.willanacademy.com/20-things-you-dont-know-about-claude-debussy/|website=Willan Academy of Music|access-date=2026-08-25}}</ref> Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында денсаулығының нашарлауына қарамастан отаншылдық рухындағы бірқатар шығармалар жазып, партитураларына «француз музыканты» (фр. ''musicien français'') деп қол қоятын болды.<ref name="grove" /> Дебюссидің соңғы жария концерті — скрипка сонатасының тұсаукесері — 1917 жылы 14 қыркүйекте өтті. Ол 1918 жылы 25 наурызда, неміс артиллериясы Парижді оқтап жатқан кезде, өз үйінде қайтыс болды. [[Соғыс]] жағдайына байланысты оған лайықты көпшілік жерлеу рәсімі өткізілмей, ол қарапайым түрде Пер-Лашез зиратына жерленді; кейінірек оның сүйегі Пасси зиратына қайта жерленді.<ref name="willan" /> == Шығармалары == Дебюсси мұрасында 5 опера жобасы, 3 балет, бірнеше оркестрлік, фортепианолық, камералық, вокалдық және хорлық шығармалар бар. Толық тізім IMSLP каталогында келтірілген.<ref name="imslp">{{cite web|title=Category:Debussy, Claude|url=https://imslp.org/wiki/Category:Debussy,_Claude|website=IMSLP|access-date=2026-08-25}}</ref> === Опералары === * «Родриго және Химена» (1890—1893; аяқталмаған). 1993 жылы [[Эдисон Денисов]] аяқтап, аспаптандырды * «Пеллеас пен Мелизанда» (1893—1902) — жалғыз толық аяқталған операсы, премьерасы 1902 жылы Опера-Комикте өтті<ref name="grove2">Nichols, Roger; Dietschy, Marcel. "Debussy, (Achille-)Claude" // ''Grove Music Online''. Oxford University Press.</ref> * «Шіркеу мұнарасындағы шайтан» (фр. ''Le Diable dans le beffroi''; 1902—1912?; эскиздер). 2012 жылы Роберт Орледж аяқтап, Монреальда қойылды<ref name="gramophone">{{cite web|title=Debussy: La chute de la maison Usher; Le diable dans le beffroi|url=https://www.gramophone.co.uk/reviews/debussy-la-chute-de-la-maison-usher-le-diable-dans-le-beffroi|website=Gramophone|access-date=2026-08-25}}</ref> * «Ашерлер үйінің құлауы» (фр. ''La Chute de la maison Usher''; 1908—1917; аяқталмаған). 2006 жылы Роберт Орледж аяқтап, Брегенц фестивалінде тұсаукесерленді<ref name="gramophone" /> * «Махаббат қылмысы» (лат. ''Crimen amoris''; кейін «Fêtes galantes» опера-балеті деп өзгертілген жоба; 1912—1914; эскиздер), Шарль Морис (Поль Верленнің желісінде) мәтінімен, Луи Лалуаның қатысуымен<ref name="musicologie">{{cite web|title=Claude Debussy — biographie et catalogue des œuvres|url=https://www.musicologie.org/Biographies/d/debussy_c.html|website=musicologie.org|access-date=2026-08-25}}</ref> === Балеттер мен сахналық музыка === * «Камма» (фр. ''Khamma''; 1911—1912), Шарль Кёклин аспаптандырған * «Жё» (фр. ''Jeux''; 1912—1913), Дягилевтің Орыс балеті үшін жазылған, премьерасы 1913 жылы 15 мамырда өтті<ref name="musicologie" /> * «Ойыншықтары бар қорап» (фр. ''La Boîte à joujoux''; 1913), Андре Элленің либреттосы бойынша, кейін Андре Капле аспаптандырған * «Әулие Себастиянның азабы» (фр. ''Le Martyre de Saint Sébastien''; 1911) — Габриэле д’Аннунцио мистериясына жазылған сахналық музыка, хор мен оркестрге арналған === Оркестрлік шығармалары === * «Фавнның түстен кейінгі демалысы» (фр. ''Prélude à l'après-midi d'un faune''; 1891—1894) * «Ноктюрндер» (фр. ''Nocturnes''; 1897—1899) — үш бөлімнен тұратын триптих, соңғы бөлімінде әйелдер хоры қатысады * «Теңіз» (фр. ''La mer''; 1903—1905) — үш симфониялық эскиз * «Бейнелер» оркестрге арналған (фр. ''Images pour orchestre''; 1905—1912) * Арфа мен ішекті аспаптар оркестріне арналған «Қасиетті би мен зайырлы би» (фр. ''Danse sacrée et danse profane''; 1904)<ref name="grove2" /> === Фортепианолық шығармалары === * «Екі арабеск» (1888—1891) * «Бергамаск сюитасы» (фр. ''Suite bergamasque''; 1890, 1905 ж. қайта өңделген) — құрамында әйгілі «Ай сәулесі» (''Clair de lune'') пьесасы бар * «Фортепиано үшін» (фр. ''Pour le piano''; 1894—1901) * «Эстамптар» (фр. ''Estampes''; 1903) * «Бейнелер», I және II дәптер (фр. ''Images''; 1901—1907) * «Балалар бұрышы» (фр. ''Children's Corner''; 1908) * «Прелюдиялар», I және II дәптер (1909—1913) * «Этюдтер» (1915) * Екі фортепианоға арналған «Ақ және қара түсте» (фр. ''En blanc et noir''; 1915)<ref name="grove2" /> === Камералық музыка === * Соль минор жиһаз квартеті (1893) * Виолончель мен фортепианоға арналған соната (1915) * Флейта, альт және арфаға арналған соната (1915) * Скрипка мен фортепианоға арналған соната (1917) — соңғы аяқталған шығармасы * Жалғыз флейтаға арналған «Сиринкс» (фр. ''Syrinx''; 1913)<ref name="grove2" /> === Вокалдық шығармалары (әндер) === * «Ұмытылған ариетталар» (фр. ''Ariettes oubliées''; 1885—1887) * «Fêtes galantes», I және II дәптер (1891, 1904) — Поль Верлен өлеңдеріне жазылған ән циклдары * «Лирикалық прозалар» (фр. ''Proses lyriques''; 1892—1893) * «Билитис әндері» (фр. ''Chansons de Bilitis''; 1897—1898), Пьер Луис өлеңдеріне * «Франсуа Вийонның үш балладасы» (1910)<ref name="grove2" /> === Хорлық шығармалары === * «Таңдаулы қыз» (фр. ''La Damoiselle élue''; 1887—1888) — әйелдер хоры мен оркестрге арналған кантата * «Шарль Орлеанскийдің үш әні» (1898—1908) — аспапсыз хорға арналған * «Франция одасы» (фр. ''Ode à la France''; 1916—1917, аяқталмаған) — Мариус-Франсуа Гайар аяқтаған<ref name="grove2" /> == Мұрасы == Дебюссидің музыкасы кейінгі буын композиторларына — атап айтқанда, Бела Барток, Оливье Мессиан, Джордж Бенджаминге, тіпті джаз пианисі әрі композитор Билл Эвансқа — үлкен әсер етті.<ref name="hisour">{{cite web|title=Claude-Debussy Museum, Saint-Germain-en-Laye|url=https://www.hisour.com/data/claude-debussy-museum-saint-germain-en-laye-france/|website=HiSoUR|access-date=2026-08-25}}</ref> Сазгердің есімі бірнеше астрономиялық және мемориалдық объектілерге берілген: * (4492) Debussy — 1988 жылы бельгиялық астроном Эрик Элст ашқан, 1990 жылы Дебюсси есімімен аталған негізгі белдеу астероиды<ref name="asteroid">{{cite web|title=4492 Debussy|url=https://en.wikipedia.org/wiki/4492_Debussy|website=Wikipedia (ағылш.)|access-date=2026-08-25}}</ref> * Debussy атты [[кратер]] — [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурий]] [[Ғаламшар|ғаламшарында]], 2010 жылы аталған, әсерлі сәулелі құрылымымен ерекшеленеді<ref name="crater">{{cite web|title=Debussy (crater)|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Debussy_(crater)|website=Wikipedia (ағылш.)|access-date=2026-08-25}}</ref> Дебюсси дүниеге келген үй — Сен-Жермен-ан-Леде, «Rue au Pain» көшесінде — 1972 жылдан бері тарихи ескерткіш мәртебесіне ие, ал 1990 жылдан бері онда Клод Дебюсси музейі (фр. ''Musée Claude-Debussy'') жұмыс істейді; мұнда сазгердің жеке заттары, қолжазбалары мен әкесінің фаянс дүкенінен қалған бұйымдар қойылған.<ref name="museum">{{cite web|title=Musée Claude-Debussy|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mus%C3%A9e_Claude-Debussy|website=Wikipedia (ағылш.)|access-date=2026-08-25}}</ref> Композитор қайтыс болғаннан кейін оның құрметіне Анри де Груз, Антуан Бурдель және Аристид Майоль сияқты мүсіншілер жасаған бірнеше естелік ескерткіш жобалары осы қаладағы жинақта сақталған.<ref name="museum" /> [[Сурет:Debussy crater EN0235382112M.jpg|alt=18 қаңтар 2012 жыл|нобай|251x251 нүкте|Меркурий ғаламшарындағы Дебюсси кратері]] == Әдебиеттер == === Негізгі зерттеулер === * Nichols, Roger. ''The Life of Debussy''. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. — ISBN 978-0-521-57887-5. Толық мәтіні (тіркеліп оқуға болады): https://archive.org/details/lifeofdebussy0000nich * Lesure, François; Herlin, Denis. ''Claude Debussy''. Paris: Fayard, 2019. — қазіргі кезде ең толық әрі беделді ғылыми өмірбаян (франц.) * Lockspeiser, Edward. ''Debussy: His Life and Mind'' (2 томдық). London: Cassell, 1962—1965. * Nichols, Roger; Dietschy, Marcel. "Debussy, (Achille-)Claude" // ''Grove Music Online''. Oxford University Press. (жазылым арқылы қолжетімді, дегенмен классикалық музыка тарихындағы негізгі анықтамалық дереккөз) === Кеңестік/орысша басылымдар === * Альшванг А. Клод Дебюсси, М., 1935; * Альшванг А. Произведения Клода Дебюсси и М. Равеля, М., 1963 * Розеншильд К. Молодой Дебюсси и его современники, М., 1963 * Мартынов И. Клод Дебюсси, М., 1964 * Медведева И. А. Дебюсси, Клод // Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 165. — ISBN 5-85270-033-9. * Кремлев Ю. Клод Дебюсси, М., 1965 == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Сазгерлер]] sq33195y6iugmhfx0qgr7oqzis0dfff 0 513684 3692026 3691659 2026-11-05T13:54:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641296 wikitext text/x-wiki [[Сурет: Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|200px]] '''Перикл''', {{lang-grc|Περικλῆς}} (б.з.б. 490 ж.ш., Афина, - б.з.б. 429 ж., сонда) – [[ежелгі Грекия|ежелгі грек]] саяси қайраткері, б.з.б. 444/443-429 жылдары (430 жылдан басқа) [[Ежелгі Афина|Афинаның]] [[Стратег|стратегі]] (қолбасшысы). Жан-жақты білім алған. Б.з.б. 442 жылдан бастап Афина мемлекетін басқарды. Афинада мүліктік цензаны жойды, қызмет адамдарына жалақы тағайындады, т. б. Перикл тұсында көптеген қоғамдық құрылыстар ([[Парфенон]], [[Пропилеи]], [[Одеон]], [[Қанатсыз Ника ғибадатханасы]]) салынды. Афина эллиндік әлемнің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығына айналды. Периклдің сыртқы саясаты Афинаны күшті теңіз мемлекетіне айналдыруға бағытталды. Ол [[Афина тарихы|Ежелгі Афина]] саясатының көрнекті әрі ықпалды тұлғасы болды, әсіресе [[грек-парсы соғыстары]] мен [[Пелопоннес соғысы]] арасындағы кезеңде, және замандасы, тарихшы [[Фукидид]] оны "Афинаның бірінші азаматы" деп мадақтаған.<ref>Thucydides, ([[s:en:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:65|2:65]])</ref> Перикл өнер мен әдебиетті қолдады және оның күш-жігерінің арқасында Афина [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] әлемінің білім беру және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Ол [[Афина Акрополі|Акропольдегі]] сақталған құрылымдардың көпшілігін, соның ішінде [[Парфенон]]ды қамтитын өршіл жобаны бастады. Бұл жоба қаланы көріктендіріп, қорғады, оның даңқын көрсетті және тұрғындарға жұмыс берді.<ref>L. de Blois, ''An Introduction to the Ancient World'' 99</ref> Перикл сонымен қатар [[афиналық демократия]]ны дамытқаны соншалық, сыншылар оны [[Популизм|популист]] деп атады.<ref>S. Muhlberger, [https://uts.nipissingu.ca/muhlberger/ Periclean Athens] Nipissing University. History 2055 -- Ancient Civilizations</ref> Перикл өзінің анасы арқылы күшті және тарихи ықпалды [[Алкмеонидтер]] отбасынан шыққан. Ол бірнеше отбасы мүшелерімен бірге біздің дәуірімізге дейінгі 429 жылы [[Спарта]]мен ұзаққа созылған қақтығыс кезінде қала-мемлекетті әлсіреткен [[Афина обасы]]нан қаза тапты. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Перикл шамамен б.з.д. 495 жылы Грекияның Афина қаласында дүниеге келген. Ол саясаткер [[Ксантипп (Арифронұлы)|Ксантипптің]] ұлы болды, ол 485–484 жж. б.з.д. [[остракизм]]ге ұшырағанымен,<ref>Caspari, Maximilian (1911). [[wikisource:1911_Encyclopædia_Britannica/Pericles|'''PERICLES''']] In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 21 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 145.</ref> бес жылдан кейін [[Микале шайқасы|Микаледегі]] грек жеңісінде афиналықтарды басқару үшін Афинаға оралды. Перикл ежелгі [[аттика]] ақсүйектердің әулетіне жататын, олардың тегі мифологиялық батырлардан бастау алады. Әкесінің жағынан ол [[Бузигтер]] деп аталатын беделді діни әулеттің өкілі еді. Аңыз бойынша, бұл әулетті жер өңдеуші батыр [[Триптолем]]нің серіктерінің бірі негізін қалаған және ол афиналық [[Кодридтер]] патшалық әулетімен туыстық байланыста болған деп есептеледі. Перикл тиесілі Бузигтер әулетінің бұл тармағының резиденциясы Афинаға жақын орналасқан [[Акамантия]] филасының қала [[триттия]]сындағы [[Холарг]] [[Дем (Жер аймағы)|демінде]] орналасқан.<ref name=":3">''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 30.</ref> Отбасының полис өміріне белсенді қатысуы осы жақындықпен байланысты болды.<ref>''Суриков И. Е.'' [https://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С. 14—35.</ref> Периклдің арғы аталарының бірі Арифрон (мүмкін, оның атасы немесе арғы атасы<ref>''Суриков И. Е.'' К интерпретации имени Арифрона на острака // Вестник древней истории. — Наука, 2000. — № 4 (235). — С. 73—78. — ISSN 0321-0391.</ref>) тиран [[Писистрат]]қа жақын болған. Периклдің атасы, тағы да [[Арифрон]] есімді, Аттиканың әскери округтері болып саналатын [[навкрария]]лардың бірінде притан (ақсақал) қызметін атқарған.<ref>''Figueira T. J.'' [https://www.jstor.org/stable/4435967?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=Xanthippos%2C%20Father%20of%20Perikles%2C%20and%20the%20%22Prutaneis%22%20of%20the%20%22Naukraroi%22&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DXanthippos%252C%2BFather%2Bof%2BPerikles%252C%2Band%2Bthe%2B%2522Prutaneis%2522%2Bof%2Bthe%2B%2522Naukraroi%2522%26filter%3D&ab_segments=0%2Fbasic_SYC-5187_SYC-5188%2Ftest&refreqid=fastly-default%3Af4e16b46044d5c49a52f776192d42b81 Xanthippos, Father of Perikles, and the "Prutaneis" of the "Naukraroi"] Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. Bd. 35, H. 3 (3rd Qtr., 1986), pp. 257-279 (23 pages)</ref> Периклдің анасы [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агариста]] [[Алкмеонидтер]] әулетінің ықпалды әрі дау-дамайлы ақсүйектер отбасынан болған, олар әртүрлі пікірлер бойынша жергілікті [[Автохтондық|автохтондардан]] немесе [[Мессения]]дағы [[Пилос]] патшалары [[Нелейліктер]]ден шыққан<ref>''Суриков И. Е.'' [https://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С. 21.</ref> және оның туыстық байланыстары Периклдің саяси мансабының басталуында маңызды рөл атқарды. Агариста [[Сикион]]ның тиран-көсемі [[Клисфен Сикиондық|Клисфеннің]] шөбересі және афиналық реформатор [[Клисфен]]нің жиені болған.<ref name=":0">"Pericles". ''Encyclopædia Britannica''. 2002.</ref> Перикл [[Аттика]]дағы [[Акамант]] (Ἀκαμαντὶς φυλή) [[фила]]сына (қауымына) тиесілі еді. Оның балалық шағы тыныш өтті; интроверт жас Перикл көпшілік алдында сирек көрінді, керісінше уақытын оқу мен білімге арнағанды жөн көрді.<ref name=":1">"Pericles". ''Encyclopaedia The Helios''. 1952.</ref> [[Геродот]] пен [[Плутарх]]тың айтуы бойынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын оның анасы Агариста түсінде арыстан босанғанын көрген. Аңыздарға сәйкес, [[Макендондық Филипп II|Македондық Филипп II]] де ұлы [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александр]] дүниеге келуінен бұрын осындай түс көрген екен.<ref name=":2">Plutarch, ''Pericles'', III.</ref> Бұл түс көруді бір интерпретация ұлылықтың дәстүрлі символы ретінде арыстанмен байланыстырады, бірақ бұл оқиға Периклдің бас сүйегінің ерекше үлкендігіне де меңзеуі мүмкін, бұл сол дәуірдің комиктері үшін мазақ нысаны болған (олар оны "[[Теңіз пиязы|Теңіз пияз]]-бас" деп атаған).<ref name=":2" /><ref>V.L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', a239.</ref> Плутарх бұл аномалияны Периклдің әрдайым шлем киіп жүруінің себебі деп мәлімдейді, бірақ шын мәнінде, шлем оның [[стратег]] (генерал) ретінде ресми лауазымының символы болған.<ref>L. Cunningham & J. Reich, ''Culture and Values'', 73.</ref> [[Image:Anaxagoras and Pericles.jpg|thumb|270px|«''[[Анаксагор]] және Перикл''». Огюстен-Луи Беллдің суреті (1757–1841)]] Периклдің отбасының ақсүйектілігі мен байлығы оған білімге деген ұмтылысын толық жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ол сол заманның шеберлерінен музыканы үйренді (оның мұғалімі [[Дамон Афиналық|Дамон]] немесе Пифоклид болуы мүмкін), және ол философияға мән берген алғашқы саясаткер ретінде саналады. Перикл философтар [[Протагор]], [[Зенон Элейлік|Элейлік Зенон]] және [[Анаксагор]]мен достық қарым-қатынаста болды. Әсіресе, Анаксагор оның жақын досына айналып, Периклге үлкен әсер етті.<ref name=":1" /><ref>Plutarch, ''Pericles'', IV</ref><ref>Plato, ''Alcibiades I'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0176%3Atext%3DAlc.+1%3Asection%3D118c 118c]</ref><ref>M. Mendelson, ''Many Sides'', 1</ref> Периклдің ойлау тәсілі мен [[Шешендік сөз|шешендік]] харизмасы, мүмкін, Анаксагордың қиыншылықтарға қарсы тұрудағы эмоциялық сабырлыққа және құдайлық құбылыстарға [[Философиялық скептицизм|күмәнмен қарауға]] деген көзқарасынан ішінара қалыптасқан болуы мүмкін.<ref name=":0" /> Оның аңызға айналған сабырлығы мен өзін-өзі бақылауы да жиі Анаксагордың ықпалының нәтижесі ретінде қарастырылады.<ref>Plato, '''''[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0174%3Atext%3DPhaedrus%3Asection%3D270a Phaedrus]''''' ''270a''</ref> === Жастық шағы === Перикл шамамен б.з.д. 494 немесе 493 жылы дүниеге келген.<ref name=":3" /> Оның балалық шағы б.з.д. 480-жылдары [[Грек-парсы соғыстары|Персия қауіпінің күшеюі]] және ішкі саяси күрестің шиеленісуі аясында өтті.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 37—38.</ref> «Халық партиясының» көшбасшысы [[Фемистокл]] бастаған [[Остракизм|остракофориялар]] ең алдымен Алкмеонидтерге қарсы бағытталды:<ref name=":4">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 284 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> б.з.д. 486 жылы Периклдің анасы жағынан ағасы [[Мегакл Гиппократұлы|Мегакл]] қуғынға ұшырады, ал б.з.д. 484 жылы Периклдің әкесі шеттетілді.<ref>''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. 22, 4—7.</ref> Бұл оқиғалар жас балаға ауыр із қалдырды<ref name=":4" /> және Афинадағы билік үшін күрестің жоғары тәуекелдерін түсінуге мәжбүр етті<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 44—46.</ref>; осыдан Периклдің ересек өміріндегі [[остракизм]]нен қорқуы байқалды.<ref name=":5">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 7. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ксантипп Аттикадан кетуге мәжбүр болды, ал оның отбасы өз отанында қалып, мүлік пен азаматтық құқықтардың барлығын сақтап қалды. Сақталған дереккөздер Периклдің өмірінің бұл кезеңі, соның ішінде оның білімі туралы аз мәлімет береді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 46.</ref> Белгілісі, сол кездегі ақсүйектерге арналған білім беру бағдарламасы жеткілікті терең болмаған және нақты пәндерді тереңдетіп оқуды қамтымаған.<ref name=":6">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 292.— ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> [[Плутарх]]тың айтуынша, Периклге музыканы [[Дамон Афиналық|Дамон]] мен [[Пифоклид]], ал философияны [[Зенон Элейлік|Элейлік]] [[Зенон Элейлік|Зенон]] мен [[Анаксагор]] үйреткен.<ref name=":5" /> Алайда қазіргі зерттеушілердің пікірінше, бұл адамдар Периклмен шамалас жаста болған, демек, оның жастық шағында ұстаздық етуі мүмкін емес.<ref name=":6" /> Б.з.д. 480 жылы парсылар Афинаға қауіп төндіргенде, остракизмге ұшыраған азаматтарға отандарына оралуға рұқсат берілді. Ксантипп афиналық флоттың басшылығын өз қолына алды<ref>''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 104 — ISBN 5-86781-187-5.</ref> және [[спарта]]н патшасы [[Леотихид II]]-мен бірге [[Микале шайқасы|Микале]] [[Микале шайқасы|шайқасында]] жеңіске жетті (б.з.д. 479 жыл). Екі қолбасшы арасында жақсы қарым-қатынас орнап, қонақжайлық бауырластық одағы – [[проксения]] жасалды. Бұл одақ қолбасшылардың ұрпақтары, соның ішінде Перикл арасында да жалғасты.<ref name=":45">''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 105 — ISBN 5-86781-187-5.</ref> Периклдің көз алдында осы жылдары ерекше драмалық оқиғалар болды: парсылар Афинаны басып алып, [[Афина Акрополі|акропольді]] өртеді, ал гректер [[Саламин шайқасы]]нда дұшпан флотының тас-талқанын шығарып, соғыстың барысын бір күнде өзгертіп жіберді. Алғашқы жеңістерден кейін одақтастар – Афина мен Спарта арасында алауыздық пайда болды. Бұл оқиғалар жас ақсүйекке үлкен саяси сабақ болды, бұл кейін оның саяси бағытына айтарлықтай әсер етті. Перикл Афинаны құрлықтан шабуылдан қорғау үшін мықты бекіністердің қажеттілігін және флоттың маңызын терең түсінуі керек еді. Сонымен қатар, бұрынғы одақтастарға, әсіресе Спартаға, шектен тыс сенуге болмайтынын түсінуге тиіс болды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 65.</ref> 18 жасында (шамамен б.з.д. 476 немесе 475 жылдың жазында) Перикл Афинадағы барлық жас жігіттерге міндетті әскери қызметке шақырылды. Екі жыл бойы әскерге алынғандар қару-жарақ қолдануды, сапта шайқасуды үйренді, жаттығу маневрлеріне және шекараны күзетуге қатысты. Содан кейін олар қауымға адалдық туралы салтанатты ант беріп, резервке тіркелді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 75—76.</ref> === Көтерілуі === ==== Саяси карьерасы ==== [[Плутарх]], Периклдің жастық шағы туралы әңгімелей отырып, оның «жорықтарда батыл болғанын және қауіп-қатерді іздегенін» айтады.<ref name=":5" /> Биограф нақты қандай әскери жорықтар туралы айтып отырғанын көрсетпейді, бірақ 470-460 жылдардың басында Афина [[Эгей мәдениеті|Эгеиданың]] түрлі аймақтарында парсылармен соғысуды жалғастырғаны белгілі. Бұл әскери қимылдар көлемімен ерекшеленбесе де, оларға қатысу Периклге мансабын жалғастыру үшін қажет тәжірибе берген сияқты.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76—77.</ref> Периклдің алғашқы рет еске алынуы б.з.б. 473<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76.</ref> немесе 472<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> жылдарға жатады. Жас аристократ [[Дионисия|Ұлы Дионисия]] мейрамында [[Эсхил]]дың тетралогиясын — «[[Парсылар (Эсхил)|Парсылар]]<nowiki/>»<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 92 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, «[[Финей (Эсхил)|Финей]]<nowiki/>», «[[Главк Потнилік]]<nowiki/>» трагедияларын және «[[Прометей-отшырақшы]]<nowiki/>» [[Сатиралық драма|сатирлік драмасын]] қоюға өз қаражатын жұмсап, [[хорег]] рөлінде көрінді. Бұл, шамасы, Периклге әкесінен қалған литургиялық міндетті орындау болды, өйткені оның әкесі осыдан біраз уақыт бұрын қайтыс болған еді<ref>''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 106 — ISBN 5-86781-187-5.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. Ұлы Дионисия мейрамындағы театр қойылымдары үлкен қоғамдық маңызға ие болды, және Перикл жетістікке жетті: ол қойған пьесалар байқауда бірінші орынды жеңіп алды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77—78.</ref> Ақсүйек әулеттің өкілі, байлық пен кең тараған туыстық байланыстардың иесі ретінде Перикл ерте жастан-ақ жалпы топтан ерекшеленіп, Афина саяси өміріне белсенді қатысуға тиіс болды. Жастық шағында ол б.з.д. шамамен 480 жылы [[Алкмеонидтер]], [[Филаидтер]] және [[Кериктер]] одағы арқылы құрылған, «халық» партиясын басқаратын [[Фемистокл]]ге қарсы тұрған ақсүйектер «партиясының» мүшесі болды. Мүмкін, сондықтан да Перикл сахнаға қойған «[[Парсылар (Эсхил)|Парсылар]]<nowiki/>» трагедиясында Фемистокл мүлдем аталмайды, дегенмен онда [[Саламин шайқасы]] туралы айтылады. Б.з.д. 471/470 жылы Фемистокл остракизмге ұшырады, ал кейінгі жылдары Афинадағы ең ықпалды саясаткер Филаид [[Кимон]] болды; Перикл, шамасы, оның маңайында болып, көлеңкеде қалған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 284—287. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 460-жылдары, Перикл 30 жасқа толып, барлық азаматтық құқықтарға (оның ішінде [[стратег]] лауазымына үміткер болу мүмкіндігі) ие болған кезде бәрі өзгерді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77.</ref> Сол уақытта Афинада жарқын саясаткерлердің жетіспеушілігі байқалды: Плутархтың жазуынша, «[[Аристид]] қайтыс болды, Фемистокл қуғынға ұшырады, ал Кимонның жорықтары оны көбінесе Эллададан тысқары ұстады»<ref name=":5" />, сондықтан Перикл үшін керемет мүмкіндіктер ашылды. Өзінің шыққан тегіне қарамастан, Ксантипптің ұлы демократияны қолдаушы ретінде өзін көрсетті.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл оның саяси көзқарастарына, Фемистоклдың идеялық ықпалына байланысты болуы мүмкін<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 89.</ref> немесе аристократиялық «партияның» жетекшісі Кимонмен ықпал үшін күрестегі тактикалық әдіс болуы мүмкін.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 122 — ISSN 2073-6355.</ref> Соңғы нұсқаны Плутарх анық тұжырымдаған:<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287—288. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> оның айтуынша, Перикл мұндай саяси бағытты «өзінің табиғи бейімділігіне қарамастан, демократиялық емес көзқарастарына қарсы таңдады. Сірә, ол өзін [[тирания]]ға ұмтылуда деп айыптап жүрмесін деп қорыққан, сондай-ақ Кимонның ақсүйектер жағында тұрып, олармен өте сүйіспеншілікке ие екенін көрген. Сондықтан ол өзін қорғау және Кимонмен күресуге күш жинау үшін халықтың қолдауына ие болды».<ref name=":5" /> ==== Перикл және Эфиальт. Ареопаг реформалары ==== Перикл Халық жиналысы мен соттарда жиі сөз сөйлеп, өзінің ерекше шешендік қабілетін көрсетті. Осы қабілеті үшін (бір нұсқа бойынша) ол «Олимптік» деген лақап атқа ие болды. Ол Кимонға қарсы пікірлер айтты — алдымен абайлап, кейінірек қысымын күшейтті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 289 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 464/463 жылы Перикл алғаш рет стратег қызметін атқарды. Әріптесі [[Эфиальт]]пен бірге ол парсылардың бақылауындағы Шығыс Жерорта теңізіне теңіз жорығын ұйымдастырып, бірде-бір парсы кемесін кездестірмей елге оралды. Бұл экспедицияның мақсаты белгісіз: мүмкін, Перикл мен Эфиальт Ахеменидтермен жақында жасалған бейбіт келісімді бұзып, сол арқылы Кимонды беделсіз етуді көздеген, не болмаса өздерінің полистегі беделін арттырғысы келген, немесе жай ғана Афинаның қуатын парсыларға көрсету болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 295-296 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Көп ұзамай осы жорықтан кейін Кимон пара алу ісі бойынша сотқа тартылды, ал Перикл он айыптаушының бірі болды<ref>''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 27, 1./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> (б.з.д. 463<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 94—96.</ref> немесе 462<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> жыл). [[Стесимброт Фасостік|Фасостік Стесимброттың]] айтуынша, үдерістің қарсаңында Кимонның әпкесі [[Эльпиника]] Периклдің үйіне келіп, ағасы үшін өтініш жасады. Перикл оған күлімсіреп: «Мұндай істерге араласу үшін, Эльпиника, сен қартайып қалыпсың», — деп жауап бергенімен, сотта «өте кешірімді» болды.<ref name=":7">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 14. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Нәтижесінде Кимон ақталып шықты.<ref name=":11"/><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 27.</ref> Кейіннен Кимонның позициялары сыртқы саясаттағы сәтсіздіктерінің салдарынан айтарлықтай әлсіреді. Осы жағдайды пайдаланып, Эфиальт бастаған демократиялық «партия» белсенді әрекетке көшті, ал Перикл бұл партияда беделді орынға ие болды (кейбір зерттеушілер тіпті оны шын мәніндегі көсем деп, ал Эфиальтты оның қолындағы құрал деп санайды<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 337-338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref><ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — С. 125. — ISSN 2073-6355.</ref>). Демократтар бұл жағдайды маңызды саяси реформаны жүзеге асыру үшін пайдаланды — [[аристократия]] мен [[олигархия]]ның басты тірегі болған [[Ареопаг]]тың өкілеттіктерін шектеу. Кимон наразылық білдірді, бірақ қолдау таппай, остракизмге ұшырады; әртүрлі деректерге сәйкес, ол реформаларға дейін немесе бірден кейін (б.з.д. 461 жыл) жер аударылды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 243-244 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 33.</ref> Ареопаг реформасын антикалық авторлар әртүрлі сипаттайды. [[Диодор Сицилиялық]]<ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XI, 77, 6./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> және [[Плутарх]]<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 15./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Эфиальтты оның жалғыз авторы деп атаса, [[Аристотель]]де<ref name=":8">''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 25, 2./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> Эфиальт тек алғашқы реформатор болып табылады, оның ісін 451 жылға дейін Перикл жалғастырған.<ref>''Цуканова М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22913046 '''АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2)'''] // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 143—145. — ISSN 0320-961X.</ref><ref>''Hall L. G. H.'' [https://www.jstor.org/stable/639092 Ephialtes, the Areopagus and the Thirty] // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1990. — Vol. 40, no. 2. — P. 319—320.</ref> [[Филохор]]дың айтуынша, Эфиальт Ареопагтан [[қылмыстық сот төрелігі]]нен басқа барлық қызметтерді тартып алған; ал Аристотельдің дерегінде бұл орган «мемлекеттік тәртіпті қорғауға» байланысты «қосымша алынған құқықтардан» айырылғаны айтылады.<ref name=":8" /> Барлық осы мәліметтер тарихнамада талқыға түскен, алайда ғалымдар өзгерістердің мәні Ареопагтың билігін азайтып, демостың билігін күшейтуде болғанымен келіседі. Ареопагтың кейбір өкілеттіктері [[Буле|мемлекеттік кеңеске]], [[Экклесия|Халық жиналысына]] және [[Гелиея|сотқа]] берілді, сондай-ақ Ареопаг заңдардың сақталуын қадағалау құқығынан ([[ежелгі грек тілі]]нде ''νομοφυλακία'') айырылды. Бұл [[Магистрат|номофилактар]] магистратурасын енгізу арқылы (бір дереккөзге сәйкес<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>) немесе «[[Графе параномон|заңсыздыққа шағымдар]]<nowiki/>» ([[ежелгі грек тілі]]нде ''γραφή παρανόμων'') арқылы жүзеге асырылды, олар енді сотқа берілуі тиіс болды. Егер бұрын Ареопаг Халық жиналысының шешімдерін тоқтата алса, реформадан кейін ол бұл құқықтан да айырылды. Бұған қоса, бұл орган мыналарды жоғалтты:<ref>''Цуканова М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22913046 '''АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2)'''] // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 145—151. — ISSN 0320-961X.</ref><ref name=":9">''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 21—23.</ref> * мемлекетке қауіп төндіретін қылмыстар бойынша айыптауларды қарау құқығы — [[исангелия]]<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>; * мемлекеттік лауазымдарды атқаруға дейін адамның белгілі бір критерийлерге сәйкестігін тексеру құқығы ([[докимасия]]). Дегенмен, барлық зерттеушілер бұл құқық реформадан бұрын Ареопагқа тиесілі болған дегенмен келіспейді<ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 98.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 97—98. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>; * лауазымды тұлғалардың есептерін қарау құқығы. Бұл реформа арқасында афиналық демократия өз классикалық, толыққанды бейнесіне ие болды. Осы өзгерістермен грекше ''δημοκρατία'' («демократия») ұғымының пайда болуы<ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 34.</ref> және Афинаның ең жоғары гүлдену кезеңі — «Перикл дәуірі» басталуы байланыстырылды.<ref name=":7" /><ref name=":9" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 26—27. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Реформадан кейін көп ұзамай Эфиальт өлтірілді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 97.</ref> Оның өліміне байланысты жағдайлар анық емес, ал кейбір антикалық авторлар (мысалы, [[Лампсактан шыққан Идоменей]]) бұл қастандықты Перикл ұйымдастырды деп болжайды. Перикл сол уақытта демократиялық «партияның» басшысы болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 102. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Алайда зерттеушілер бұл нұсқаны сенімді деп санамайды. Латвиялық тарихшы [[Харийс Туманс]]тың пікірінше, Эфиальттың өлімі Периклдің сақтығының нәтижесі болуы мүмкін: Перикл Ареопаг реформасын өз одақтасы арқылы жүзеге асырған, бірақ бұл реформаны көптеген афиналықтар дұшпандықпен қабылдаған. Осылайша, Эфиальт қастандықтың құрбанына айналып, Перикл өзіне назар аудартпай көлеңкеде қалған.<ref>''Stockton D.'' [https://www.jstor.org/stable/638761 The Death of Ephialtes] // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1982. — Vol. 32, no. 1. — P. 227—228.</ref><ref>''Roller D. W.'' [https://www.jstor.org/stable/4436111 Who Murdered Ephialtes?] // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. — Franz Steiner Verlag, 1989. — Vol. 38, no. 3. — P. 257—266.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 296—297. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 132. — ISSN 2073-6355</ref> === Кіші Пелопоннес соғысы === {{Main|Кіші Пелопоннес соғысы}} Сыртқы саясатта Перикл [[Спарта]]ға қатысты экспансия мен күш көрсету саясатын жақтады. Ол [[Кіші Пелопоннес соғысы]]на (б.з.д. 460–445 жж.) белсенді қатысып, осы қақтығыстың алғашқы жылдарында стратег лауазымына сайланған болуы мүмкін.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 100—101.</ref> Алайда, сол соғыстағы ең ықпалды және даңқты қолбасшылар [[Миронид]], [[Толмид]] және [[Леократ]] болды, ал Перикл (ем дегенде қақтығыстың басында) екінші орында қалып отырды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 298—299. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің әскери әрекеттерге қатысуы туралы алғашқы хабар б.з.д. 457 жылы [[Танагра шайқасы]]мен байланысты, онда афиналық армия спарталықтардан жеңіліске ұшырады. Шайқас алдында афиналықтардың лагерінде қуғынға ұшыраған Кимон пайда болып, отандастарының жағында соғысуға ниет білдірді. Ресми түрде ол заңды бұзған жоқ, өйткені остракизм тек Аттикадан қуылуды көздейтін, ал [[Танагра]] [[Беотия]]да орналасқан еді; дегенмен, Периклдің жақтастары Кимонды, [[Лаконофилия|Спартаға деген сүйіспеншілігімен]] танымал болғандықтан, сатқындық ойласты деп айыптап, оның кетуін талап етті. Сондықтан [[Буле|Бесжүздер кеңесі]] стратегтерге Кимонды әскерге қабылдауға тыйым салды. Қуылған саясаткер лагерьден кетті, ал оның жақтастары, Плутархтың айтуынша, «өздерінің ерліктерімен отандастарының алдында ақталу үшін»<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 17./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":10">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 10./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>, шайқаста ерекше ерлік көрсетті<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 249. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>. Танаграда Перикл де «басқалардан ерекшеленіп, өмірін аямастан ерекше батырлықпен соғысты»<ref name=":10" /> (оның сол кезде қарапайым жауынгер болғаны ма немесе Миронидтің қарамағындағы стратег болғаны ма, белгісіз<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 298. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 114—115.</ref> Осыдан кейін көп ұзамай, демостың Кимонға жанашырлық танытқанын байқаған Перикл осы саясаткердің Афинаға мерзімінен бұрын оралуына рұқсат ететін заң қабылдауды бастама етті. Осылайша, Перикл саяси икемділігін және қоғамдық пікірге құлақ аса білу қабілетін көрсетті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 122.</ref> Периклдің қатысуымен дереккөздерде сипатталған екінші әскери науқан б.з.д. 455<ref name=":11">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> немесе 454/453<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 101; 120.</ref> жылға жатады. Сол кезде Перикл стратег ретінде өз басқаруына 50 немесе 100 кемеден және борттарында мың гоплиттен тұратын флотты алды. Ол [[Мегарида]]дағы [[Паги]] портының айлағынан шығып, [[Сикион]]ға бағытталды, жергілікті тұрғындарды жеңді және олардың қаласын қоршауға алды, бірақ көп ұзамай Спарта армиясының жақындап келе жатқанын біліп, қоршауды тоқтатты.<ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XI, 88, 2. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> Кейін Перикл (антикалық дәстүрдің бір нұсқасы бойынша) Афина жағына [[Пелопоннес]]тің солтүстігіндегі [[Ахайя]] аймағының өтуіне қол жеткізді, [[Коринф шығанағы]]нан Орталық Грекияға өтіп, [[Акарнания]]ны ойрандады. [[Мысырдағы жорық|Мысырдағы афиналықтардың ауыр жеңілістері]] туралы білгеннен кейін, ол [[Коринф]]тің одақтасы болған [[Эниад]] қалаларының қоршауын алып, отанына оралуға мәжбүр болды.<ref name=":11" /><ref>''Фукидид.'' История. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — I, 111, 2—3. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":30">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 19. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 120—121.</ref> Перикл басшылығымен ұйымдастырылған келесі әскери жорық [[Екінші Қасиетті соғыс]]тың бір бөлігі болды. Афинаның одақтасы [[Фокида одағы|фокидалықтар]] гректер үшін қасиетті [[Дельфы|Дельфи]] қаласын басып алды, ал спартандықтар оны босатты. Осыдан кейін Перикл басшылығындағы афиналық әскер Дельфиға аттанып, қаланы қайтадан Фокид одағының билігіне қайтарды.<ref>''Фукидид.'' История. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — I, 112. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":12">''Баклер Д.'' Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 81—82. — ISBN 5-93139-066-9.</ref> Бұл әскери іс-қимылдар б.з.д. 449-447 жылдар аралығында орын алды. Нәтижесінде афиналықтар [[Пифия|Дельфилік оракулға]] баруда ерекше құқықтарға ие болды.<ref name=":12" /><ref>''Skoczylas F. A.'' [https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0097277 The concept of sacred war in Ancient Greece] p. 8—9. — The University of British Columbia, 1987.</ref> Афинаның Дельфи істеріне араласуы басқа грек полистері арасында теріс қабылданды. Бұл, шамасы, б.з.д. 447 жылы [[Беотия]]да көтеріліс шығуының себептерінің бірі болды. Бұған дейін бұл аймақ 10 жыл бойы Афинаның бақылауында болған еді. Халық жиналысында Толмид (мүмкін, [[Клиний]]дің қолдауымен) көтерілісшілерге қарсы жорықты талап етті. Перикл бұған қарсы шығып, Афинаның Орталық Грекияның халқы көп және бай аймақтарын бағындыруға қауқары жетпейтінін айтып, жорықты кейінге қалдыруды ұсынды.<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 18./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ол Беотияны ұстап қалуға талпыныс ауыр жеңіліспен аяқталатынын түсінген болуы мүмкін.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344. — ISBN 5-288-00645-8.</ref><ref name=":13">''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—363. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Алайда, Толмид афиналықтарды жорықтың қажеттілігіне сендіре алды. Ол өзі әскерді басқарып, [[Коронея шайқасы|Коронеядағы шайқаста]] қақпанға түсіп, толық жеңіліс тапты және қаза болды.<ref name=":13" /><ref>''Фукидид.'' История. — I, 113.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — <nowiki>ISBN 5-86218-359-0</nowiki>.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XII, 6. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25285779 '''РЕПЕТИЦИЯ "БОЛЬШОЙ ВОЙНЫ"? АФИНЫ И СПАРТА В СЕРЕДИНЕ ПЯТОГО ВЕКА ДО НАШЕЙ ЭРЫ'''] // Вестник Гуманитарного университета. — 2015. — Вып. 11, № 4. — с. 106. — ISSN 2308-8117</ref> Нәтижесінде Беотия Афина үшін мәңгілікке жоғалған аймаққа айналды.<ref>''Баклер Д.'' Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 82. — ISBN 5-93139-066-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 146—147.</ref> Толмидтің жеңілісі [[Эвбея]] аралында көтеріліске алып келді. Афина әскерлері Периклдің басшылығымен аралға өтіп үлгерді, бірақ сол уақытта [[Мегара]] көтеріліс жасап, оларға көмекке Спарта патшасы [[Плистоанакт]]тың қолбасшылығындағы әскер келді. Спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді қиратып, Афинаға жақын орналасқан [[Элефсин]] мен [[Триасион|Фриасий жазықтарына]] дейін жетті.<ref>''Фукидид.'' История. — I, 114, 2.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 179. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 364. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Бұл жағдай өте қауіпті болып, Перикл Эвбеядан қайтуға мәжбүр болды. Ол күшті қарсыласпен ұрысқа түсуге батылы бармады, бірақ Плистоанакт көп ұзамай өз әскерін кері қайтарды (б.з.д. 446 жыл).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 148—149.</ref> Кейбір көне авторлардың айтуынша, Перикл патшаны және оның кеңесшісі [[Клеандрид]]ті парамен көндірген. Тарихшылар бұл мәліметтерге әдетте күмәнмен қарайды, дегенмен кейбіреулер мұндай пара беру мүмкіндігін жоққа шығармайды.<ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Басқа болжам бойынша, Плистоанакт Периклмен пара туралы емес, Спарта үшін тиімді шарттармен бейбіт келісім жасау туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344—345. — ISBN 5-288-00645-8.</ref><ref>''Печатнова Л. Г.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=16185833 '''СПОСОБЫ ОТРЕШЕНИЯ ОТ ВЛАСТИ СПАРТАНСКИХ ЦАРЕЙ'''] // Мнемон: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2009. — № 8. — с. 77—78. — ISSN 1813-193X.</ref> Көп ұзамай [[Отыз жылдық бейбітшілік]] келісімі жасалды<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 156.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 257. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref name=":14">''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref>, оның шарттары бойынша афиналықтар Пелопоннес пен [[Мегарида]]да басып алған барлық жерлері мен қалаларынан бас тартты<ref name=":14" /><ref>''Фукидид.'' История. — I, 115, 1. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, бірақ Спарта олардың теңіз одағындағы мүшелеріне билігін мойындады. Көне заман авторлары да, қазіргі антика зерттеушілері де бұл келісімді Афинаның тамаша дипломатиялық жеңісі деп бағалайды: олар тек әлсіздеу (Спартаның армиясымен салыстырғанда) әскермен ұстап тұра алмаған жерлерін ғана жоғалтты, бірақ Эгей теңізіндегі үстемдігін сақтап, Қара теңіз маңынан астықты кедергісіз әкелу мүмкіндігін қамтамасыз етті.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 346. — ISBN 5-288-00645-8.</ref> Алайда бұл бейбітшілік өте тұрақсыз болды. Екі күштің, яғни [[Пелопоннес одағы|Пелопоннес]] және Афина одақтарының тепе-теңдігі орнаған жағдайда, осы бірлесудің екінші дәрежелі қатысушылары арасындағы кез келген қақтығыс бүкіл Грекияны қамтитын соғыстың басталуына себеп болуы мүмкін еді. Плутарх [[Теофраст]]қа сілтеме жасап, Перикл келісім жасалғаннан кейін жыл сайын Спартаға жаңа қақтығысты кейінге қалдыру үшін үлкен мөлшерде пара жібергенін айтады.<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 23./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Бұл, мүмкін, тек қауесеттің жаңғырығы болуы мүмкін, бірақ дәл осы уақытта Афина бюджетінде "қажеттілікке" (ежелгі грекше: ''εις το δέον'') деп аталатын бап пайда болған, соның негізінде Перикл жыл сайын есеп берместен 10 [[Талант (өлшем бірлігі)|талант]] жұмсаған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 313. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 149.</ref> Спартамен бейбіт келісім жасасқаннан кейін Перикл Эвбеяда болған Афинаға қарсы көтерілісті оңай басып тастады.<ref name=":18">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 181—182. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> ==== Реформалардың жалғасуы ==== Перикл Кимонмен күрес кезінде бастаған саяси реформалар сериясын б.з.д. 450-жылдары жалғастырып, Афинаның демократиялануындағы маңызды кезеңге айналдырды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Атап айтқанда, ол магистратураларды орындағаны үшін төлем — мистофория енгізді. Бастапқыда бұл жаңашылдық тек [[Дикастерий|гелиэяда]] отыратын қазыларға қатысты болды, кейіннен Бесжүздік кеңес мүшелері мен басқа да көптеген мемлекеттік лауазымдарға таралды. Нәтижесінде кедей азаматтардың саяси қызметке қолжетімділігі кеңейіп, аристократия мемлекеттік басты лауазымдарға деген бейресми монополиясынан айырылды. Сол бағыттағы тағы бір маңызды қадам — [[Зеугиттер|зеугиттердің]] архонттыққа жол ашылуы болды, олар Афина азаматтарының үшінші және ең көп санын құрады (б.з.б. 457 жыл).<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 102—103. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Белгілі бір уақыттан бастап тіпті [[феттер]] (ең кедей азаматтар) архонт болып сайлана алатын болды: олар жеребе тарту кезінде өздерінің әлеуметтік мәртебесі туралы үндемей қалса жеткілікті еді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 22. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Лауазымды тұлғаларды сайлау тәртібі өзгертіліп, бұл ақсүйектердің рәсім нәтижесіне ықпал ету мүмкіндіктерін едәуір азайды. Гелиэя сотының қазыларын ашық дауыс берудің орнына жасырын дауыс беру арқылы сайлай бастады; ал әртүрлі деңгейдегі магистраттарды сайлаудың орнына көбінесе жеребе тарту арқылы анықтау енгізілді<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 103.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> (бұл әдіс көне дәуірде неғұрлым демократиялық деп есептелді). Тіпті демдерде жеребе тарту үшін кандидаттарды алдын ала іріктеу де тоқтатылды, бұл да аристократияның ықпалына ауыр соққы болды. Б.з.д. 453 жылы «дем төрешілері» — жергілікті сот алқалары құрылды. Олар Афинадан шалғай ауылдық жерлерге барып, жергілікті тұрғындар арасындағы дауларды қараумен айналысты. Бұл реформа орталық биліктің беделін нығайтуға ықпал етіп, ауылдық ақсүйектердің биліктегі орнын әлсіретті. Сонымен қатар, бұл реформалар [[Солон]] кезінде құрылған мүлік топтарының маңызы да айтарлықтай азайды.<ref name=":15">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 24—25. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Халық жиналысы енді бұрынғыдан да жиі өткізілетін болды. Б.з.д. шамамен 460 жылы жиналыстар күнделікті қалалық өмірге кедергі келтіретін [[Афиналық агора|базар алаңынан]] [[Пникс]] төбесіне ауыстырылды; онда шешендерге арналған мінбер мен көрермендерге арналған орындықтары бар арнайы құрылыс пайда болды.<ref name=":15" /> Перикл енгізген тағы бір маңызды жаңалық – б.з.д. 451/450 жылы қабылданған азаматтық туралы заң. Ол бойынша толық құқылы афиналық деп тек әкесі де, анасы да афиналық азаматтары екенін дәлелдей алған адам ғана саналды. Бұған дейін тек ер адамдардың ата-бабасы ескерілетін, ал бұл жаңалық ақсүйектер табына тағы бір соққы болуы мүмкін еді, өйткені аттикалық ақсүйектер жиі басқа жерлерден шыққан атақты әйелдерге үйленетін.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 123—124.</ref> Мысалы, Кимонның анасы [[Фракиялықтар|фракиялық]] патшаның қызы болғандықтан, ол азаматтығын жоғалту қаупіне тап келуі мүмкін еді (алайда, Перикл заңының кері күші болған-болмағаны белгісіз).<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 104. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл заң Афина азаматтарының қауымын жабық қоғамға айналдырды, оның мүшелері демократияның барлық артықшылықтарын пайдалана алатын болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 25—27. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Осы реформаларының арқасында Перикл уақыт өте келе демократиялық Афинаның көшбасшысына айналды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 297. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Кең халық бұқарасының басқаруға қатысуын қамтамасыз ететін саяси құрылым өте қымбатқа түсетін. Афина бұл шығындарды жабу үшін [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина теңіз одағының]] мүшесі болып табылатын полистердің жалпы одақтық қазынаға төлейтін жарналары – [[форос]]тың арқасында қажетті қаржылық ресурстарға ие болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 23—24. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 454 жылы, [[Ежелгі Мысыр|Мысырдағы]] [[Мысырдағы жорық|гректердің жеңілісінен кейін]], Перикл парсы қаупінің күшеюін сылтау етіп, осы қазынаны [[Делос]]тан Афинаға көшіруге қол жеткізді. Нәтижесінде, әскери одақ – [[симмахия]] Афина теңіз алпауыт мемлекетіне айналды, ал форос афиналықтар өз қалауы бойынша жұмсайтын алымға айналды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 57. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Любимцев Ю. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/tseli-i-sposoby-organizatsii-afinskogo-morskogo-soyuza-chast-1 Цели и способы организации афинского морского союза. Часть 1] // Вестник Костромского государственного университета. — 2017. — № 3. — с. 9—10. — ISSN 1998-0817.</ref> Плутархтың баяндауынша, Перикл бұл туралы былай деген: «''Афиналықтар одақтастарға ақшаның есебін беруге міндетті емес, өйткені олар оларды қорғап, варварларды тежеп отыр, ал одақтастар жылқы да, кеме де, гоплит те бермей, тек ақша төлейді; ал ақша оны бергенге емес, оны алушыға тиесілі, егер ол оны алуға лайықты қызмет көрсетсе''».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> ==== Құрылыс бағдарламасы ==== Белгілі бір кезеңнен бастап Перикл Афинаны Элладаның ең ірі діни және мәдени орталығына айналдыруға ұмтылды. [[Каллий бейбіт келісімі]]не қол қойылып, 50 жылға созылған [[грек-парсы соғыстары]] аяқталғаннан кейін (б.з.д. 449 ж.), Плутархтың айтуынша, «Перикл барлық эллиндерге, олар қай жерде өмір сүрсе де — Еуропада немесе Азияда, кішігірім қалаларда болсын, үлкен қалаларда болсын, Афинаға өкілдерін жіберіп, олармен варварлар өртеген храмдар, эллиндердің құдайларға берген анты бойынша шалу керек болған құрбандықтар, барлығы үшін теңізде қауіпсіз жүзу мәселесі және бейбітшілік туралы кеңес өткізу туралы ұсыныс жасады».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 17. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Осылайша, Перикл жалпыэллиндік конгресс шақырып, онда соғыстан кейінгі тәртіпті (негізінен діни сипаттағы мәселелерді) талқылауды ұсынды.<ref name=":16">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 306—307. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Егер бұл идея жүзеге асса, Афина Грекияның басты діни орталығы болып, Дельфиді көлеңкеде қалдырар еді. Алайда, Спарта және оның ықпалындағы Пелопоннес одағының басқа мүшелері өз өкілдерін жіберуден бас тартты. Нәтижесінде, конгресс өтпей қалды.<ref name=":16" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 137—138.</ref> [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|300px|[[Лео фон Кленце]]нің «''Афинадағы Акрополь''» атты суреті (1846)]] Бұл сәтсіздік Афинаның пайдасына шешілді: олар өздерін грек бірлігінің жақтаушысы ретінде көрсетті, бірақ енді өз мүдделерін ашық түрде жүзеге асыра алатын болды. Эллин храмдары бойынша кеңес өткізу мүмкін болмағандықтан, Перикл б.з.д. 447 жылы Афинадағы храмдарды қалпына келтіруді басқа полистермен келіспей-ақ бастауға ұсыныс жасады. Бұл бастама қолдау тауып, ауқымды құрылыс жұмыстары басталды. Құрылысқа Перикл өзі жетекшілік етіп, барлық егжей-тегжейіне жеке араласты<ref name=":17">''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 71. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 140.</ref>, ал бас сәулетші [[Фидий]] болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 307. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Құрылыс бірыңғай жоспар бойынша жүргізілді, оның негізінде Афина полисінің қамқоршысы – құдайы [[Афина Паллада|Афинаны]] дәріптеу ойы жатты. Акропольдің батыс кіреберісінде [[Мнесикл]]дің басшылығымен [[Пропилеи]] – мәрмәрдан салынған бағаналы галерея тұрғызылды. Ол Акропольдің шыңына апаратын жолды безендіріп, оның жоғарғы жағында жеңіс құдайы [[Ника]]ға арналған шағын ғибадатхана орналасқан еді. Алаңның орталығында Фидий жасаған Афина Промахос (Қорғаушы) атты алып қола мүсін тұрғызылды. Бұл мүсін туралы теңізшілер [[Суний]] (Аттиканың оңтүстік-шығыс нүктесі) маңынан жүзіп өткенде, құдайдың дулығасының айдары мен найзасының ұшы көрінеді деп айтқан. Акропольдің оңтүстік бөлігінде сәулетшілер [[Калликрат]] пен [[Иктин]] Афина Парфенос (Бикеш) ғибадатханасын салды, ол [[Парфенон]] деген атаумен белгілі болды. Фидий шәкірттерімен бірге ғибадатхана қабырғаларын [[Панафиней]] шеруін бейнелейтін [[фриз]]дермен безендіріп, піл сүйегі мен алтыннан Афина құдайының мүсінін қашап жасады.<ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 69—70. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 308. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 139—140.</ref> Акропольдегі тағы бір маңызды құрылыс – [[Эрехтейон]] болды. Бұл полистің басты киелі орындары, соның ішінде [[Палладиум]] сақталған шағын ғибадатхана еді. Акропольдің оңтүстігінде музыкалық байқауларға арналған Одеон салынды, оның ағаштан жасалған шатыры дулыға тәрізді болған, сондықтан халық арасында оны "Периклдың дулығасы" деп атаған. Жақын маңда [[Дионис]] театры, ал Агораның жанында ұсталық өнер құдайына арналған [[Гефест ғибадатханасы|Гефестейон]] ғибадатханасы бой көтерді. Сондай-ақ, [[Элефсин]]де<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 141—142.</ref> және [[Рамнунт]]те жаңа храмдар салынды. Бұл құрылыс бағдарламасы V ғасырдың соңына дейін толық аяқталған жоқ, бірақ Перикл өзінің көзі тірісінде 432 жылы Парфенон мен Пропилеидің құрылысы аяқталғаның көре алды.<ref name=":17" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 307—309.</ref> Перикл бастаған құрылыс жұмыстары маңызды салдарға алып келді. Афина «өлшемі жағынан аса зор, сұлулығы жағынан теңдесі жоқ ғимараттардың»<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 13. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> арқасында түбегейлі өзгеріп, Грекияның бейресми астанасына айналды, «Элладаның Элладасы»<ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 72. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref> деп атанды. Жергілікті кедей халық тұрақты жұмыс тауып, жақсы табыс табуға мүмкіндік алды; Плутархтың айтуынша, Перикл бұл құрылыс жұмыстарын, соның ішінде, ең кедей азаматтар арасында мемлекеттік қаржыны бөлу мақсатында қолға алған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 68—69. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref> Нәтижесінде демократиялық биліктің әлеуметтік негізі нығайып, Периклдың танымалдығы арта түсті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 310—311. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> ==== Фукидидпен күрес ==== Кимон қайтыс болғаннан кейін, б.з.д. 450 жылы ақсүйектер тобының басшысы оның күйеу баласы, [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Мелесийдің ұлы Фукидид]] болды. Екі «партия» арасындағы күрестің жаңа кезеңі басталды, бұл ретте Фукидид тек ақсүйектерге сүйенді (И. Е. Суриков тіпті аристократиялық [[гетерия]]ның құрылғаны туралы жазады<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 301. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>), ал Перикл демосқа ықпалын пайдаланып, бүкіл полистің мүдделерін білдіруге ұмтылды. Кейбір пікірлерге сәйкес, Плутархтың Периклдың жаңа саяси стилі туралы әңгімесі дәл осы кезеңге, б.з.д. 440-жылдарға қатысты болуы мүмкін.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 301—303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл «өзінің өмір салтын түбегейлі өзгертті... Қалада оны тек бір жолмен – алаңға және Кеңеске баратын кезде ғана көретін. Ол қонаққа барудан және кез келген достық қарым-қатынастардан бас тартты, сондықтан ұзақ саяси қызметінде ешбір досының дастарханында болмаған; тек туысы Эвриптолем үйленгенде, тойда қонақасы жасағанға дейін болып, одан кейін бірден кетіп қалды».<ref name=":5" /> Перикл ақсүйек туыстарымен қарым-қатынасын ашық түрде үзді, барлық азаматтардан алыстады, ал оның достары [[метек]]тер [[Анаксагор]], [[Протагор]], [[Геродот]] және басқалар болды. Енді ол өзін тек қоғамдық тұлға ретінде танытып, ешбір жағдайда заңдылық пен мемлекеттің мүдделерін достық немесе туыстық байланыстар үшін құрбан етпейтінін көрсетті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 302—303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Екі «партия» арасында ішкі және сыртқы саясаттағы түрлі мәселелерге байланысты жиі қақтығыстар болып тұрды. Мысалы, Фукидид пен оның жақтастары Акропольдегі ауқымды құрылысқа қатаң қарсы шығып, оны одақтастардан әскери қажеттіліктер үшін жиналған қаражатты орынсыз және мақсатсыз пайдалану деп санады. Олар теңіз одағы мүшелерін пайдалану шектен шыққан деп есептеді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 155.</ref> Алайда, Перикл әлдеқайда ықпалды болды және ақсүйектер тобы, әдетте, оның саяси бағытына кедергі жасай алмады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 311; 313.</ref> Бұл саяси қақтығыстардың бірі [[Фурий (қала)|Фурий]] отарының негізін қалаумен байланысты болды. Бұл қала [[Ұлы Грекия]] аймағында, бұрын [[Кротоне|кротондықтар]] қиратқан [[Сибарис]] қаласының жанында орналасқан еді. Перикл бұл қаланы Афинаның Батыстағы экспансиясын күшейтетін әскери және саяси қорғаныс бекетіне айналдыруды көздеді. Ал оның қарсыласы Фукидид, керісінше, Фурийді панэллиндік отары ретінде дамытып, әртүрлі грек полистерінен шыққан қоныстанушылардың тең құқыққа ие болуын қамтамасыз етуге тырысты.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 323. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Шамамен б.з.д. 446 жылы Афина сибариттерге көмекке 10 әскери кемеден тұратын флот жіберді. Оны [[Лампон]] мен [[Ксенокрит]], Периклдің жақтастары басқарды. Бұл Периклдің кезекті саяси жеңісі болуы тиіс еді. Алайда, күтпеген өзгеріс орын алды: Афина өздері Пелопоннес пен басқа аймақтардағы гректерді де жаңа колонияға қоныстануға шақырды. Нәтижесінде, Фурий Афинаға толық бағынатын қала болмады. Ол панэллиндік отарға айналды, ал афиналықтар тек он филаның біреуін – Афинияны ғана бақылауда ұстады. Осылайша, Периклдің Италиядағы Афина қорғаныс бекетін құру жоспары сәтсіздікке ұшырады.<ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 71—72.</ref><ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29023095& Колония Фурии: панэллинство или инструмент афинской экспансии?] // Научный диалог: вопросы философии, социологии, истории, политологии. — 2017. — С. 33—35.</ref> Фурий қаласының тағдырындағы бұл өзгеріс Афинадағы Фукидидтің уақытша күшеюінің нәтижесі болды деген болжам бар:б.з.д. 444 немесе 443 жылы Перикл стратег ретінде қайта сайланбады, ал Фукидид қысқа мерзімге билікке келіп, Фурийді панэллиндік отарға айналдыруға үлгерді.<ref>''Wade-Gery H. T.'' [https://www.jstor.org/stable/625987?seq=1 Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy] // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. — p. 214.</ref> Алайда көп ұзамай, б.з.д.444 немесе 443 жылы (баламалы даталар – б.з.д.445, 442, 438–436 жж.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 139—141. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref>), Перикл жағдайды ыңғайлы деп санап, остракизмді (саяси қарсыласын жер аудару үшін өткізілетін дауыс беру) бастады. Бұл оның өзі үшін де қауіпті қадам еді, өйткені оны да қуғындау қаупі болған, бірақ сайлау нәтижесінде ең көп дауыс жинаған Фукидид болып, ол Афинадан қуылды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 314—315. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 157.</ref> Фукидидтің остракизмі Периклдің сөзсіз жеңісі және оның саяси мансабындағы бетбұрыс кезеңі болды. Осыдан кейін ол Афинада ешқандай қарсыластарсыз толық билікке ие болды. Оның билігі ұзақ уақыт бойы еш қауіпке ұшырамады: Фукидидтің жақтастары реваншқа дайын болса да, өздерінің әлсіздігін сезініп, ешқандай әрекетке бармады.<ref name=":35">''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 73.</ref> === Афина басшылығы кезеңі === ==== Перикл билігі ==== Плутархтың айтуы бойынша, «Фукидидтің құлдырауы мен оның остракизммен жер аударылуынан кейін... [Перикл] стратег лауазымы қызмет бір жылға берілсе де, кемінде он бес жыл үзіліссіз, жалғыз билікке ие болды»<ref name=":19">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 16. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>. Бұл сөздерді зерттеушілер бірінен соң бірі жалғасқан 15 стратегияның көрсеткіші ретінде түсіндіреді<ref>''Wade-Gery H. T.'' [https://www.jstor.org/stable/625987?seq=1 Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy] // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. — p. 206.</ref><ref name="ReferenceA">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 115.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref name=":20">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 316. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164.</ref>: Перикл, шамасы, б.з.д. 431 жылға дейін жыл сайын қайта сайланып отырған<ref>''Стрелков А. В.'' [https://old.bigenc.ru/world_history/text/2331306? Перикл] // Большая российская энциклопедия. — 2004.</ref>. Осы уақыт ішінде ол Афинадағы сөзсіз көшбасшы болды, тарихшы [[Эдуард Мейер]]дің сөзімен айтқанда, «партия басшысынан мемлекет билеушісіне» айналды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 163.</ref> Алайда ресми түрде Перикл жыл сайын сайланатын магистраттардың бірі, құрамында 10 адам бар коллегия мүшесі ғана болды және ешқандай төтенше өкілеттіктерге ие болмады.<ref name=":20" /> Афинадағы стратег бір мезгілде мемлекеттік қызметші де, әскери қолбасшы да болды. Әдетте, ол бір жыл бойы белгілі бір міндетті орындады және белгілі бір еркіндікке ие болды, бірақ кейіннен өз әрекеттері туралы толық есеп беруі керек еді. Стратег лауазымы, көптеген басқа қызметтерден айырмашылығы, белгілі бір қабілеттерді талап ететіндіктен, қайта сайлауға шектеу қойылмады<ref name="ReferenceA"/><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 269. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> (мысалы, бір ғасырдан кейін өмір сүрген [[Фокион]] бұл лауазымды 45 рет атқарғаны белгілі). Стратег ерекше мәртебеге ие болмады: оны халық жиналысы жыл аяқталғанға дейін қызметінен босата алатын, сотқа бере алатын және тіпті өлім жазасына кесетін. Мұның бәрі Периклдің ықпалы оның жеке беделіне ғана негізделгенін білдіреді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 316—317. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дереккөздерде Периклдің билігінің шарықтау шегінде болған кезеңінде де оның жағдайының оңай болмағандығын дәлелдейтін көптеген айғақтар бар. Саясаткерге өзінің беделінің мінсіздігіне үнемі қамқорлық жасауға, «жалпы простат» – яғни бүкіл қауымның, ал жекелеген азаматтар тобының емес, мүдделерінің өкілі ретіндегі бейресми мәртебесін сақтауға тырысуға тура келді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 319. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Жиналыс арқылы өз бастамаларының кез келгенін өткізе алу мүмкіндігіне ие бола отырып, Перикл қарсыластарының (саяси оппозицияның, комедиографтардың, демостың қарапайым өкілдерінің) шабуылдарына төзуге, кез келген соққыны тойтаруға, қажетті рәсімдерді орындауға әрдайым дайын болуға мәжбүр болды. Ол 10 жылдан астам билікті ұстап тұруға қатаң өзін-өзі бақылау, саяси есеп пен шыдамдылықтың арқасында<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164—166.</ref>, сондай-ақ Афинаның сыртқы жетістіктері арқылы қол жеткізді, олар отандастарының көзінде оның есімімен байланысты болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 318—319. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Комедиограф [[Телеклид]]тің айтуынша, афиналықтар Периклге:<blockquote>"Барлық қалалардан алынатын алымды тапсырды; ол кез келген қаланы бағындыра да, босатып қоя да алатын, Оны берік дуалмен қоршап, қайтадан ол дуалдарды құлата алатын. Оның қолында бәрі болды: одақтар да, билік те, күш те, бейбітшілік те, байлық та."<ref name=":19" /></blockquote>Бұл жерде бір адамның билігі тек Афина полисінде ғана емес, біртіндеп алпауыт мемлекетке айналған теңіз одағында да болғаны айтылып отыр. Егер Перикл дәуірінде Аттиканы шамамен 400 мың адам мекендеген болса (оның ішінде тек 40–50 мың ғана толыққанды азаматтар, ал 100–150 мың – олардың отбасы мүшелері болған<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 274. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 262—263. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 113.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>), онда Афина архесінің құрамындағы шамамен 200 қауымдастықтың аумағында 10–15 миллион адам өмір сүрді.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 273—274. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Афиналықтар одақтың басқа мүшелерінен форос түрінде орасан зор қаражат жинады: кейбір деректерге сәйкес, бұл алымдар Пелопоннес соғысының басында 460 таланттан 600 талантқа дейін өсті.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 57—58.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 343. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Бұл қаражат үлкен әскери флотты ұстауға, демократиялық режимді қаржыландыруға және ауқымды құрылыстар жүргізуге жұмсалды. Одақтастарына қатысты афиналықтар барған сайын қатаң саясат жүргізіп, оларды біртіндеп өздерінің бағыныштысына айналдырып, көтерілістерді басып отырды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 83—85.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 274—275. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Мәселен, Перикл б.з.д. 446 жылы Эвбеяны қайтадан бағындырды.<ref name=":18" /> Афинаның одақтас жерлердегі ықпалын нығайтудың бір әдісі клерухияларды ([[клерухия]] – жаңа полиске айналмай, метрополиямен байланысын сақтап қалған отар) құру болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 84. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 311. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Плутархтың айтуынша, Перикл әртүрлі уақытта [[Галлиполи түбегі|Фракия Херсонесіне]]<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — s. 330. München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> мың клерух (қоныстанушы), [[Наксос]] аралына 500, [[Андрос]]қа 250, [[Бисалтия]]ға тағы мың клерух жіберді, олардың бұл жерде [[Струма (өзен)|Стримондағы]] [[Берга (Бисалтия)|Берга]] қонысын құрғаны айтылады.<ref name=":21">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 11. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Борза Ю.'' История античной Македонии (до Александра Великого) / пер. с англ. М. М. Холода при участии А. Бодрова, О. и В. Иванцовых, 3. Барзах; научная ред. и вступ. статья М. М. Холода; приложения М. М. Холода, Э. Д. Фролова и Ю. Н. Кузьмина. — <abbr>СПб.</abbr>: Нестор-История, 2013. — с. 180—181. — ISBN 978-5-44690-015-2.</ref> Бұл саясат арқылы Перикл "қалада бос жүрген және тыныштықты бұзатын тобырдан құтылуды, кедейлерге көмек көрсетуді, сондай-ақ одақтастарын қорқынышта ұстап, оларды қадағалап отыруды, осылайша бүліктердің алдын алуды көздеген".<ref name=":21" /> ==== Самос соғысы ==== {{Main|Самос соғысы}} Афина тарихындағы және Периклдің өмірбаянындағы маңызды оқиғалардың бірі [[Самос соғысы]] болды. Б.з.д. 441 жылы Афина теңіз одағына кіретін екі полис – [[Милет]] пен [[Самос]] арасындағы қақтығыс басталды. Милет тұрғындары жеңіліске ұшырап, Афинадан көмек сұрады. Афина бұл жағдайға тез араласты, өйткені олар бай және күшті Самостың кең автономиясын шектеудің мүмкіндігін көрді: Самос үлкен флотқа ие болды, форос төлемейтін және өз алдына тәуелсіз сыртқы саясат жүргізетін.<ref name=":22">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 160.</ref> Бұдан бөлек, Милет пен Самос арасындағы соғыстың өзі Афина теңіз одағының шарттары мен антын бұзу деп танылуы мүмкін еді.<ref name=":23">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутархтың айтуынша, бұл соғысты бастауға Периклдің сүйіктісі – Милетте туған [[Аспасия]] кінәлі болды. Ол "бірінші азаматты" өзінің туған қаласына көмек көрсетуге көндірген" деген пікір бар.<ref name=":24">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 25./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 326—327. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Самостікілер Афинаның арағайындығынан бас тартты, бұл соғыстың басталуына ресми себеп болды.<ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref>''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 230. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 182.</ref> Б.з.д. 441 жылдың жазы – Периклдің басқаруымен 40 афиналық кеме Самосқа барып, ешқандай шайқассыз қаланы басып алды.<ref name=":25">''Fornara C. W., Lewis D. M.'' [https://www.jstor.org/stable/630628 On the Chronology of the Samian War] // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. — p. 13.</ref> Афиналықтар олигархтарды биліктен шеттетіп<ref>''Белох К. Ю.'' Греческая история: в 2 т. / пер. с нем. М. О. Гершензона; под ред. и со вступ. ст. Ю. И. Семёнова. — 3-е. — <abbr>М.</abbr>: Государственная публичная историческая библиотека России, 2009. — Т. l: Кончая софистическим движением и Пелопоннесской войной. — с. 357—358. — ISBN 978-5-85209-214-4.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 27, 2./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref name=":22" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191—192.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, демократиялық басқаруды орнатты, Самос тұрғындарынан кепіл ретінде адамдарды алып, оларды [[Лемнос]]қа жіберді, алым-салық салды, содан кейін кері оралды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 115, 2. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Плутархтың айтуынша, Периклге осы жорық кезінде парсылар (қаланы оларға беру үшін), самиліктер (олардың қаласында демократияны енгізбеу үшін) және кепілге алынғандар (оларды үйлерінде қалдыру үшін) сәтсіз пара беруге тырысты.<ref name=":24" /> Бұл оқиғалар қақтығыстың тек басы ғана болды. Аралдан қуылған ақсүйектер [[Лидия]]ның парсы сатрапы [[Писсуфн]]ның қолдауына ие болып<ref>''Фукидид.'' История. I, 115, 4.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 27, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref name=":24" />, Самосқа қайта оралып, жергілікті халықтың көпшілігінің көмегімен демократияны құлатты. Бұдан кейін олар [[Византий]]мен одақ құрып, Спартаға көмек сұрап елшілік жіберді; мүмкін, Самос [[Лесбос]]тағы [[Митилена]] қаласымен де келіссөздер жүргізген шығар. Осылайша, Спарта, Парсы және Эгей теңізіндегі бірнеше көтерілісші полистерден құралған кең ауқымды антиафиналық коалиция пайда болу қаупі туды. Осы себепті Самосқа 440 жылы б.з.д. барлық 10 стратегтың басқаруындағы қуатты афиналық флот жіберілді, олардың басында Перикл тұрды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183—184.</ref> Б.з.д. 440 жылдың мамыр айының басында<ref name=":25" /> болған теңіз шайқасында афиналықтар жеңіске жетіп, содан кейін Самосты қоршауға алды. Алайда, көп ұзамай Периклге парсы флотының көмекке келе жатқаны туралы хабар жетті. Осыған байланысты ол 60 триермен қарсы бағытта шығып, оларды Самостан мүмкіндігінше алыста ұстап тұруға тырысты. Осы сәтті пайдаланған Самос қорғаушылары қарсы шабуыл жасап, теңіз қоршауын бұзып өтіп, ұзаққа созылатын қорғаныс үшін қажетті қорларын толықтырды.<ref name=":26">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 162.</ref><ref name=":27">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 192.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутарх бұл жағдайды Периклдің үлкен қателігі деп санаса<ref name=":24" />, қазіргі заманғы тарихшылар бұған келіспейді. Ахеменидтермен соғысу қаупі жоғары болған, ал олардың Эгей теңізінде пайда болуы Афина одағының бірнеше полисінде көтерілістерді қоздыруы мүмкін еді. Сондықтан Перикл жауды алыс шекарада күтіп алуға мәжбүр болды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186.</ref> Тарихшы С. Эдди парсы флоты [[Каллий бейбіт келісімі]] белгілеген шекара сызығы бойынша демонстрациялық жүзу жасады деп болжайды. Сонымен қатар, Писсуфн шынымен соғысқа дайындалып жатты, бірақ оған ұлы патша [[Артаксеркс I|Артаксеркс I-нің]] бұйрығы ғана кедергі келтірді. Периклдің Самостың көтерілісі кезінде Парсы қаупі туралы ақпаратты саналы түрде таратқаны да жоққа шығарылмайды.<ref>''Рунг Э. В.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/rung_greziya_i_akhemenidskaya_derzhava/index.htm Греция и Ахеменидская держава: История дипломатических отношений в VI — IV вв. до н. э..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007111223/http://www.sno.pro1.ru/lib/rung_greziya_i_akhemenidskaya_derzhava/index.htm |date=2025-10-07 }} — <abbr>СПб.</abbr>: Факультет филологии и искусств СПбГУ; Нестор-История, 2008. — с. 176—177. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-98187-292-1.</ref><ref>''Рунг Э. В.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2011/05.pdf Писсуфн и Афины: перипетии взаимоотношений // МНЕМОН. Исследования и публикации по истории античного мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301200032/http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2011/05.pdf |date=2022-03-01 }} / Под редакцией профессора Э.Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>, 2011. — Вып. 10. — с. 60—63.</ref> Перикл парсы қаупінің шын мәнінде жоқтығына көз жеткізіп, Самоста болған оқиғалар туралы хабар алған соң, дереу кері оралды. Ол қайтадан самос флотын талқандап, қаланы қоршауға алды. Қоршау тоғыз айға созылды.<ref name=":26" /><ref name=":56">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 327. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Плутарх пен Диодор Сицилиялық бұл шайқаста қоршау машиналардың қолданылғанын жазады. Олар сол кезде жаңа технология болып саналған, ал кейбір деректерге сүйенсек, Афина лагерінде бұл машиналарды ойлап тапқан [[Артемон Клазомендік|Клазомендік Артемон]] болған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 27. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":28">''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 28, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> Алайда, заманауи тарихшылар бұл дерекке күмәнмен қарайды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 117, прим. 4.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Б.з.д. 439 жылдың басында<ref>''Fornara C. W., Lewis D. M.'' [https://www.jstor.org/stable/630628 On the Chronology of the Samian War] // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. — p. 14.</ref> самостықтар порттан қашып шығуға сәтсіз әрекет жасады, үмітін үзіп, берілуге мәжбүр болды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 117. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186—187.</ref> Балама нұсқа бойынша, афиналықтар қаланың қабырғаларын қиратып, оны күшпен басып алған.<ref name=":28" /> Сол шамада Византия да Афинаның бақылауына өтті.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 187.</ref><ref name=":31">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 329. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Пелопоннес одағы самостықтарға көмектесуден бас тартты<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 185—186.</ref>, ал басқа Эгей аралдарының полистері көтеріліске шығуға ниет білдірмеді. Осылайша, Самостың құлауы соғыстың аяқталуына әкелді.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162; 164.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 193.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутарх [[Дурид Самостік|Самостік Дуридке]] сілтеме жасай отырып, Периклдің жеңілгендерге қатыгездік танытқанын баяндайды: тұтқындар таңбаланған, ал самостық қолбасшыларды 10 күн бойы «тақтайларға таңып ұстаған», содан кейін өлтіріп, жерлемей тастап кетті.<ref name=":29">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 28./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Алайда, Дурид кейінгі кезеңде өмір сүрді және көбінесе риторикалық бағыттағы тарихшы болған, сондықтан өзінің туған аралына қатысты бейтарап болмағаны мүмкін. Сол себепті оның мәліметтері сенімсіз деп есептеледі. Дегенмен, Самос полисі қатал жазаға тартылды: ол Афинаға бүкіл флотын тапсырды, жарна төледі, қаланың қорғаныс қабырғалары қиратылды, олигархтардың жер иеліктерінің бір бөлігі тәркіленді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 327—329. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref name=":27" /><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 332—333. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Афинада қаза тапқандарға арналған жерлеу сөзінде, Перикл оларды құдайларға теңеді:<blockquote>«Біз құдайларды көзімізбен көрмейміз, ..., бірақ оларға көрсетілетін құрмет пен бізге беретін игіліктеріне қарап, олардың өлмейтінін түсінеміз; бұл қасиеттер отан үшін шайқаста қаза тапқандарға да тән».<ref name=":64">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 8./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 412. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref></blockquote>Плутарх Периклге Кимонның әпкесі [[Эльпиника]] айтқан мысқылды сөздерді келтіреді. Ол:<blockquote>«Периклдің ерліктері шын мәнінде таңғажайып және гүл шоқтарын тағуға лайықты! Өйткені, ол «одақтас әрі туыстық» қаламен соғыста көптеген лайықты азаматтарды қырды» – дейді.</blockquote>Бұл сөзге «бірінші азамат» Перикл [[Архилох]]тың сөзін келтіріп, жауап қатты:<blockquote>«Кәрі әйелдің мирра жағуы жараспайтын нәрсе» (яғни, Эльпиникенің мемлекеттік істерге араласуы орынсыз, өйткені кәрі әйелдің парфюм қолдануы да ерсі болар еді).<ref name=":29" /></blockquote>Периклдің өзі, [[Ион Хиостік|Хиостік Ионның]] айтуынша, Самосқа қарсы жеңісімен ерекше мақтанған. Ол былай деген:<blockquote>«[[Агамемнон]] [[Троя|варварлар қаласын]] 10 жылда бағындырды, ал мен болсам ең мықты [[Иония|иондықтарды]] 9 айда бағындырдым».<ref name=":29" /><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 195.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref></blockquote> ==== Экспансионистік саясат. Понт жорығы ==== {{Main|Периклдің Понт жорығы}} Периклдің басқаруымен Афина әртүрлі бағытта экспансия жүргізді. Батыста [[Сицилия]] мен Оңтүстік Италиядағы ықпалын күшейтуге ұмтылды. Б.з.д. 450-жылдары афиналықтар алдымен [[Сегеста|Эгестамен]] одақ құрды<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 75—76.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, кейін [[Реджо-ди-Калабрия|Регий]], [[Леонтин]], мүмкін, [[Метапонт]] және [[Кампания (Италия)|Кампаниядағы]] [[Неаполь]]мен одақ жасасты. Бұл саясат іс жүзінде б.з.д. 446 жылғы Отыз жылдық бейбітшілік шарттарын бұзды, өйткені бұл аймақ Спартаның басты одақтасы [[Коринф]]тың ықпал ету аймағына жататын; афиналық бәсекелестік коринфтіктердің мүдделеріне қайшы келді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 324—326. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Фурийдің панэллиндік отар ретінде іргетасының қалануы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Афина аймақтағы экспансиясын уақытша тоқтатты<ref name=":31" />, алайда Периклдің өмір сүрген кезеңінде Фурийде проафиналық «партия» әлі де айтарлықтай күшті болды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 176—177.</ref> Афинаның басты мүдделерінің бірі Эгей теңізінің солтүстік жағалауы болды – бұл аймақ кемелік құрылысқа қажетті ормандарға және алтын мен күмісті қоса алғанда, бай металдарға бай, сондай-ақ Қара теңізге (Понт) апаратын жолда орналасқан. Бірқатар жергілікті қалалар Афина одағының бөлігі болды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166.</ref> Бұл өңірдегі Афиналық одақтың мүдделері [[Ежелгі Македония|Македонияның]] мүдделерімен қайшы келді, сондықтан Перикл аймақта еркін отаршыландыру жүргізу үшін Македония патшасы [[Александр I (Македония патшасы)|Александрдың]] ұрпақтары [[Пердикка II|Пердикка]] мен [[Филипп (Александр I-нің ұлы)|Филипп]] арасындағы династиялық тартыстарға араласуға мәжбүр болды.<ref>''Шофман А. С.'' [http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm#1 История античной Македонии.] — Казань: Издательство Казанского университета, 1960. — Т. 1: Доэллинистическая Македония. — с. 131.</ref> Афина 430-жылдары аймақта екі колония – Брея мен [[Амфиполь]]ді құрды, олардың көмегімен [[Халкидики]]ні және стратегиялық маңызы бар [[Струма (өзен)|Стримон]] өзенінің өткелін бақылауда ұстау жоспарланды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166—168.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>[[File:Panticapaeum.Prytaneion-1.jpg|right|thumb|[[Боспор патшалығы]]ның астанасы [[Пантикапей]]дің қирандылары]] Афина экспансиясының барысындағы маңызды оқиғаларының бірі Периклдің Понт жорығы болды. Бұл жорық туралы тек Плутарх мәлімет береді<ref name=":32">''Строкин В. Л.'' Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 141.</ref>, алайда ғалымдар (сирек ерекшеліктерді қоспағанда) бұл жорықтың тарихи болғанын мойындайды. Болжам бойынша, Плутарх бұл ақпаратты сақталмаған [[Феопомп]] еңбектерінен алған.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://vdi.igh.ru/system/articles/pdfs/000/001/841/original/ce4d079de39883c9d98bd978bd7d1900e8cc3845.pdf?1531147872 Историко-географические проблемы Понтийской экспедиции Перикла] // Вестник древней истории. — 1999. — Вып. 229, № 2. — с. 99—102.</ref> Қара теңіз аймағы афиналықтар үшін аса маңызды болды, өйткені ол Афинаға астық жеткізудің үш ықтимал көзі (Мысыр пен Ұлы Грекиядан бөлек) ретінде қарастырылды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 276. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Афинаның халық саны күрт өскендіктен, сондай-ақ [[Мысырдағы жорық|Мысыр жорығының]] сәтсіздікке ұшырауы мен Периклдің Фурийдегі отаршыл саясатының сәтсіздігінен кейін, Қара теңіздің маңызы одан әрі артты. Сонымен қатар, Афина [[Эгей теңізі]]нен [[Қара теңіз]]ге апаратын сауда жолдарын бақылап тұрды, және бұл аймақта айтарлықтай бәсекелестері болмады. Б.з.д. 447 жылы Перикл [[Галлиполи түбегі|Фракиялық Херсонес]] аймағына 1000 афиналық отаршылдарды жіберіп, бұл жарты аралды [[фракиялықтар]]дың шабуылынан қорғау үшін бекіністер салдырды<ref name=":30" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 145—146.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. Самос соғысы кезінде Афина Византияны бақылауына алды, ал сонымен бірге [[Босфор бұғазы|Фракиялық Боспорды]] да (Қара теңізге кіреберісті) өз иелігіне қаратты.<ref name=":31" /><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Понт жорығын ғалымдар көбіне б.з.д. 437 немесе 436 жылдарға жатқызады, бірақ кейбір зерттеушілер б.з.д. 435 жылды да ықтимал нұсқа ретінде қарастырады.<ref name=":33">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 330. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Бұл жорықты Периклдің өзі басқарды.<ref name=":34">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 165.</ref> Афиналықтар [[Синоп]]қа және (болжам бойынша) [[Самсун|Амиске]] барды,<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194—195. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> онда сәйкесінше [[клерухия]] мен [[Грек отыршылдығы|апойкия]] отарларын құрды.<ref name=":33" /> Синопта Перикл 13 кемені қалдырып, қуылған тиран [[Тимесилей]]ге қарсы күрес жүргізді.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 20. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Зерттеушілер арасында экспедицияның бағыты туралы бірыңғай пікір жоқ. Көпшілік ғалымдар афиналықтардың басты мақсаты аймақтағы ең ірі астық экспорттаушысы болған [[Боспор патшалығы]] екенін айтады.<ref name=":32" /> И. Суриковтың болжамы бойынша, Перикл Боспорға барар жолда Қара теңіздің батыс жағалауын бойлай жүзіп, Афина одағына [[Ольвия]], [[Созопол|Понттық Аполлония]] және басқа да қалаларды қосты. М. Высокийдің пікірінше, афиналықтар кері қайтар жолында Қара теңіздің шығыс жағалауын түгел жүзіп өтіп, бірнеше (ірі) отарлар құрды деп есептейді<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 332—333. — ISBN 978-5-02-036984-5.</ref>; В. Строкиннің нұсқасы бойынша, Перикл Боспорға ең қысқа жолмен жүзіп барғанымен, экспедиция барысында Кіші Азияның оңтүстік жағалауындағы көптеген полистерді Афина одағына қосты.<ref>''Строкин В. Л.'' Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 147—149.</ref> Маршрут мәселесі экспедицияның нәтижелері жөніндегі пікірталастармен тығыз байланысты. Бірқатар зерттеушілер Афина флотының жетістіктеріне күмәнмен қараса, басқалары керісінше, оның кең ауқымды жетістіктерін мойындайды, ал кейбіреулері орта жолды ұстанады. Шындығында, Афина өз теңіз империясын (соның ішінде Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы тірек бекеттерін) кеңейтіп, астық саудасын өз бақылауына алуы және Боспормен достық қарым-қатынас орнатуы мүмкін еді. Алайда, бұған қол жеткізу үшін бірнеше жорық қажет болған, ал олардың деректері бізге дейін жетпей қалуы ықтимал<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 333—334. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>. Экспедицияның басты нәтижесі – Эгей теңізін Афина одағының «ішкі теңізіне» айналдыруы мүмкін, бұл Афина билігін күшейтіп, оның ықпал ету аймағын кеңейткен қуатты мемлекет ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name=":34" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 195—197.</ref> ==== Периклдің туыстарын қудалау ==== Б.з.д. 430-жылдардың соңында Периклге жақын бірқатар адамдардың үстінен сот ісі қозғалды. Бұл оқиғалар туралы бізге жеткен деректер үзінді және бір-біріне қайшы келеді. Дегенмен, оларды Периклдің қарсыластарының әрекеттерімен байланыстыруға болады. Олигархиялық топтар бұрын қуғынға ұшыраған [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Фукидид]][[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|тің]] (Периклдің саяси қарсыласы) Афинаға оралу мүмкіндігін пайдаланып<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203.</ref>, Периклге тікелей соққы жасай алмағандықтан, оның жақын адамдарына қысым көрсетуді бастады. Бұл тәсіл Периклдің беделін түсіріп, оны оқшаулау мақсатын көздеген.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 160. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref><ref name=":35" /><ref name=":36">''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Болжам бойынша<ref name=":35" />, сот процестерінің заңдық негізін [[Диопиф]]тің (олигархиялық топтарға жақын болған көріпкел) жарлығы қалаған. Бұл құжатты олигархиялық топтармен тығыз байланыста болған сәуегей Диопиф қабылдатқан. Жарлықтың мазмұны бойынша, «құдайларға сенбейтін немесе аспан құбылыстары туралы ілім тарататын» адамдар мемлекетке опасыздық жасағандар ретінде сотқа тартылуы тиіс еді.<ref name=":37">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 32./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Периклдің ұстазы, белгілі философ және жаратылыстанушы [[Анаксагор]] да айыпталғандардың бірі болды. Бұл оқиға туралы бірнеше түрлі нұсқа бар.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 227. — 6200 экз.</ref> Плутархтың айтуынша, Диопифтің жарлығы Анаксагорды тікелей нысанаға алған. Перикл ұстазы үшін алаңдап, оны сотқа дейін Афинадан кетуге көндірді.<ref name=":37" /> [[Сатир Перипатетик]]тің нұсқасына сәйкес, Анаксагор сырттай өлім жазасына кесілген. Оған тек діннен безушілік емес, «парсы мемлекетіне опасыздық» жасады деген айып тағылды. Айыптаушы ретінде Периклдің бұрынғы қарсыласы Фукидид аталады.<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 335—336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> [[Сотион]]ның нұсқасы бойынша Анаксагор сотқа қатысып, оны Периклдің өзі қорғаған. Айыптаушы ретінде демократиялық қанаттың радикалды өкілі [[Клеон]] аталады. Клеон мен олигархтар арасында уақытша саяси одақ жасалған болуы мүмкін.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 228. — 6200 экз.</ref><ref name=":38">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 339. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Анаксагорға «Күн – құдай емес, жай ғана отты масса» деп сипаттағаны үшін «құдайға тіл тигізді» деген айып тағылды. Сот оны бес талант айыппұл төлеуге және Афинадан қуылуға үкім шығарды.<ref name=":39">''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 74.</ref> Гермипптің нұсқасына сәйкес, Анаксагор өлім жазасына кесіліп, түрмеге қамалған. Бірақ Перикл халыққа жүгініп: ''«Менің өмірімде кінәрат бар ма?»'' деп сұраған. Халық теріс жауап бергенде, Перикл: ''«Бұл адам – менің ұстазым. Егер менің өмірімде айып жоқ болса, оның да кінәсі жоқ. Сондықтан оған сеніп, босатыңдар»'' – деп, Анаксагорды құтқарып қалды. Нәтижесінде Анаксагор азат етілді. Бұл оқиғалар Периклдің қарсыластарының оны әлсірету мақсатында жүргізген саяси қудалауларының бір бөлігі болды.<ref>''Диоген Лаэртский.'' О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. II, 12—14./ Редактор тома и автор вступительной статьи А. Ф. Лосев. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1986.</ref><ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 228-230. — 6200 экз.</ref><ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 14. — (Мыслители прошлого).</ref><ref>''Shachermeyr F.'' Religionspolitik und Religiositat bei Perikles. — Wien, 1968. — S. 55—56.</ref> [[File:Aspasia_e_Pericle_-_Bartolomeo_Pinelli.jpeg|thumb|265px|Перикл мен [[Аспасия]]. [[Бартоломео Пинелли]]дің суреті]] Периклдің дұшпандары да оның сүйіктісі [[Аспасия]]ны да сотқа тартты, оған «дінсіздік» және жезөкшелер үйін басқару айыптары тағылды.<ref name=":39" /> Айыптаушы ретінде комедиограф [[Гермипп]] шықты, ал қорғаушы-простат рөлін Периклдің өзі атқарды (өйткені [[Метек|азаматтық құқықтары жоқ]] әйел Афина сотында өзін қорғай алмайтын еді). Плутархтың [[Сфеттік Эсхин]]ге сілтеме жасай отырып жеткізген мәліметтері бойынша, Перикл сот тыңдаулары кезінде «Аспасияға кешірім сұрап, ол үшін көп көз жасын төккен».<ref name=":37" /> [[Афиней]] Антисфенге сілтеме жасап, Перикл сүйіктісін қорғау кезінде «өз өмірі мен мүлкіне қауіп төнген кездегіден де көп жылаған» деп жазады<ref>''Афиней.'' [http://simposium.ru/ru/node/868 Пир мудрецов] XIII, 589 d—e. / Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 340. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] kol. 1720. // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — Kol. 1716—1721.</ref> Алайда тарихшылар бұл оқиғаның кейінгі дәуірде ойдан шығарылған аңыз болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 16. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> Тағы бір гипотеза бойынша, бұл іс шын мәнінде болған, бірақ Аспасияға қатысты соттағы айыптаулар Гермипптің комедияларында айтылған айыптармен араласып кеткен болуы мүмкін.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 65. — ISSN 2500-2171.</ref> Соққы Периклдің жақын серігі, атақты мүсінші [[Фидий]]ге де тиді. Оған тағылған айыптар Перикл үшін аса қауіпті болды.<ref name=":39" /> Фидийдің көмекшісі Менон мүсіншіні Парфенондағы Афина Деваның мүсініне арналған алтынның бір бөлігін ұрлады деп айыптады; бұл құрылыстың басты ұйымдастырушысы ретінде Перикл де жауапкершілікке тартылуы мүмкін еді. Алайда бұл айып дәлелденбеді. Бірақ оған тағы бір айып қосылды – Афина мүсінінің қалқанында Фидий өзін және Периклді бейнелеген. Нәтижесінде мүсінші түрмеге қамалды, онда белгісіз жағдайларда – не аурудан, не уланудан қайтыс болды.<ref name=":70">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 31. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":36" /><ref name=":39" /><ref>''Мында Н. Б.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=13520865 Изображение Фидия на щите Афины Парфенос и героизация скульптора] // Преподаватель XXI век / Московский педагогический государственный университет. — 2009. — № 1—2. — С. 346—352. — ISSN 2073-9613.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200.</ref> Мүмкін, қудалаудың тағы бір құрбаны [[Дамон]] – софист және музыка теоретигі болған шығар. Оны Афинадан остракизм арқылы жер аударылғаны туралы Аристотель<ref>''Аристотель.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 27, 4. / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> (бұл дереккөзде қуғындалған адам «Дамонид» деп аталады), [[Плутарх]] (бірнеше рет)<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 4; Аристид, 1; Никий, 6./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> және [[Либаний]]<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 158—159. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> жазады. Плутарх Аристида өмірбаянында нақтылай түседі: «Дамон, Периклдің ұстазы, отандастарына тым ақылды көрінгені үшін жер аударылды».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Аристид, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ғалымдар осы мәліметтер негізінде Дамонның Периклге жақындығы оның қуғындалуының басты себебі болды деген қорытынды жасайды. Тарихшы [[Антони Эрик Раубичек|А. Раубичек]] бұл оқиғаны б.з.д. 430-жылдармен даталаған, бірақ басқа даталаулар да бар; кейбір антика зерттеушілері Дамонның остракизмі туралы әңгіме тарихи факт емес деп санайды.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 160—161, 340. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> Барлық осы оқиғалар Периклдің билік жағдайының әлсірей бастағанын көрсетті. Демос бір адамның үздіксіз билігінен шаршай бастады, олигархтардың ықпалы күшейді, радикалды демократтар қатарынан жаңа қарсыластар пайда болды.<ref name=":36" /><ref name=":38" /> Плутархтың айтуынша, тіпті Периклдің өзін сотқа тартуға әрекет жасалды. Драконтидтің арнайы қабылданған [[псефисма]]сы бойынша, «бірінші азамат» билікте болған барлық жылдардағы қаржылық есебін ұсынуға тиіс еді, ал оның ісін соттайтын төрешілер дауыс беру үшін тастарды Құдай Ана алтарынан алатын болды (бұл – Периклдің арғы аталары Алкмеонидтердің кезінде дәл осы құрбандық үстелін арамдағанын еске салу үшін). Гагнон сот алқасының санын үш есе көбейтуді (500-ден 1500 адамға дейін)<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200—201.</ref> және айыптаулар тізімін алдын ала жариялауды ұсынды: «ұрлық», «парақорлық», «лауазымдық қылмыс».<ref name=":37" /> Бұл соттың нақты өткен-өтпегені белгісіз.<ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 75—76.</ref> ==== Пелопоннес соғысы қарсаңында ==== Б.з.д. 431 жылы Афина одағы мен Пелопоннес одағы арасындағы соғыс басталды. Бұл қақтығыс бүкіл Элладаны шарпып, 27 жылға созылды. Диодор Сицилиялық пен Плутарх бұл соғыстың басталуында Периклдің басты рөл атқарғанын жазады.<ref name=":40">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 174.</ref> Олар оның «соттан қорқып, баяу лаулап тұрған соғыс отын тұтандырғанын, айыптаулардың сейіліп, қызғаныштың басылатынынан үміттенгенін; халық үлкен оқиғалар мен қауіптер кезінде отанын тек оған – құрметті әрі беделді азаматқа тапсырады деп сенгенін» айтады.<ref name=":37" /> Кейбір зерттеушілер бұл оқиғалардың [[Эфор]] мен бірқатар комедиографтарға негізделген нұсқасы шынайы болуы мүмкін деп есептейді: Перикл соғыстың басталуын саналы түрде жақындатып, өз ықпалын нығайтуға және саяси қарсыластарын бейтараптандыруға тырысқан болуы мүмкін.<ref name=":41">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 341. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303—304. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Бірақ бұл пікірмен келіспейтін ғалымдар оны тым жасанды деп есептейді және тарихшы [[Фукидид|Олорұлы Фукидидке]] көбірек сенім артады.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203—204.</ref> Ол екі жақты қақтығысқа итермелеген тоқтаусыз оқиғалар туралы жазды және соғыстың негізгі себебі ретінде Афинаның қуатының артуына пелопоннессиялықтардың реакциясын атады. Алайда, Периклдің келіссөздердегі өзінің ымырасыздығы мен «соғысқұмар табандылығы» соғыстың басталуын жеделдеткен болуы мүмкін.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 465—466.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Строгецкий В. М.'' Античная традиция о причинах Пелопоннесской войны и отношение к ней в современной западноевропейской историографии // Вестник древней истории. — 1984. — № 4. — с. 117.</ref> Үлкен соғысқа алғышарт болған үш оқиға б.з.д. 430-жылдардың екінші жартысында орын алды: Керкира мәселесі, Потидея қақтығысы және Мегара жарлығы.<ref name=":40" /> [[File:Aspasia_on_the_Pnyx_by_H.Holiday.jpg|thumb|265px|[[Аспасия]]ның [[Пникс]]тегі жайғасуы. [[Генри Холидей]]дің суреті]] Б.з.д. 433 жылы [[Ион теңізі]]ндегі аралдық полис [[Керкира]] өзінің метрополиясы Коринфпен [[Дуррес|Эпидамн]] үшін күресіп, Афинадан көмек сұрады. Коринф бұл одаққа қарсы шыққанымен, афиналықтар керкиряндармен қорғаныс келісімін жасады<ref>''Фукидид.'' История. I, 44, 1. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 335—336. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> және оларға көмекке эскадра жіберді. Сибот аралдары маңында болған [[Сибот аралдарындағы шайқас|шайқаста]] афиналықтар бұйрықты елемей, керкиряндарға көмектесіп, олардың жеңіске жетуіне ықпал етті.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303—302. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Коринфтіктер мұны Отыз жылдық бейбітшілік келісімінің өрескел бұзылуы деп санады. Алайда олар уақытша шегініп, бұл қақтығыс бірден үлкен соғысқа ұласқан жоқ.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 466—468.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 207—213.</ref> Келесі оқиға Коринфтың тағы бір отары – [[Потидея]]мен байланысты. [[Халкидики]] түбегіндегі бұл стратегиялық маңызды қала Афина теңіз одағының мүшесі болғанымен, метрополиямен тығыз байланысын сақтап қалған. Афиналықтар коринфтік магистраттарды қуып жіберуді және қалалық бекіністердің бір бөлігін бұзуды талап еткенде, потидеяліктер көтеріліске шықты; оларды көршілес полистер мен Македония қолдады, ал Спарта егер Потидеяға шабуыл жасалса, Аттикаға әскер кіргізуге уәде берді. Афиналықтар қаланы [[Потидеянің қоршауға алынуы|қоршауға алды]] (б.з.д. 432 жыл).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 213—214.</ref> Коринфтіктер Потидеяға еріктілер тобын жіберіп<ref name=":42">''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 302. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref name=":43">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 336. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>, спарталықтарды араласуға шақырды, ал олар өз кезегінде афиналықтарға наразы барлық полистерге өкілдерін шағымдармен жіберуге ұсыныс жасады.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 468—470.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334—335. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Шағымданушылар арасында Пелопоннес одағына кіретін, бірақ көршілес Афинамен экономикалық байланысы бар Мегараның елшілері де болды. Осы оқиғаларға дейін Перикл [[Мегара псефизмі|арнайы псефизм]] арқылы мегарлықтарға қатал санкциялар енгізіп, оларды Аттиканың және Афина одағының барлық қалаларының базарларына мен айлақтарына кіруге тыйым салды, бұл Мегара экономикасына айтарлықтай теріс әсер етті.<ref name=":43" /> Антикалық дереккөздердің көпшілігі бұл саясаткердің жеке себептері болғанын айтады. Ол не афиналықтардың назарын сыртқы саясатқа аударуға тырысқан, өйткені сол кезде оның достарына қарсы сот процестері жүріп жатқан<ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 38—39. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref>, не Аспасияға ұнамды болғысы келді, не Плутархтың айтуынша, «мегарлықтарға қарсы әлдебір жасырын, жеке өшпенділік» танытқан.<ref name=":44">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 30./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Бұл мәселе бойынша тарихнамада бірнеше нұсқа бар. Кейбір антикатанушылар мегарлық оқиғаны екі одақ арасындағы сауда бәсекелестігінің көрінісі деп санайды (XX ғасырдың басында ұсынылған бұл гипотеза кейін сынға ұшырады); басқалары Перикл Мегараны Пелопоннес одағынан шығарып, қайтадан Афина одағына қосылуға мәжбүр еткісі келді деп есептейді; үшіншілері – Афинаның мақсаты пелопоннестіктерді теңіз флоты үшін қажетті тауарларсыз қалдыру болды деп пайымдайды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 470—471.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Шағымдар қаралғаннан кейін Спарта халық жиналысында пікірталас болды. Коринф іс жүзінде ультиматум қойды – егер Аттикаға әскер жіберу туралы шешім қабылданбаса, ол Пелопоннес одағынан шығатынын мәлімдеді.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 394—395. — ISBN 5-288-00645-8.</ref> Нәтижесінде көпшілік соғысты бастауды қолдады.<ref>''Фукидид.'' История. I, 118. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":42" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 217—218.</ref> Алайда, бұған дейін спартандықтар Афинаға әртүрлі талаптармен бірнеше елшілік жіберді; кейбір деректерге сәйкес, олар соғысты бастауға сенімді себеп іздеді<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 55—56. — ISSN 1683-7037.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219.</ref>, барлығын бейбіт жолмен шешуге тырысты<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 336—337. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> немесе соғыстың басталуын кешіктіруді орынды деп санады<ref>''Cawkwell G.'' [https://books.google.com.ua/books?id=ZgBWlQ61fpEC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Thucydides and the Peloponnesian War] p. 44—45.— London; New York: Routledge, 1997. — ISBN 0-415-16430-3.</ref>. Бірінші елшілік «құдайға тіл тигізді» деп айыпталғандарды қуу талабын қойды, бұл сөзсіз Алкмеонидтер мен олардың ұрпағы Периклді меңзеді.<ref>''Фукидид.'' История. I, 126—127. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":36" /><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Афиналықтар бұл талапты қабылдамады. Кейінірек Спарта шынайы ұсыныстарға көшті – мегарлық псефизманы жою, Потидея қоршауын тоқтату, Керкирамен одақты үзу және Эгинеге автономия беру.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 472—473.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл тармақтардың ішінде бастысы мегарлық санкцияларға қатысты болды: Фукидидтің айтуынша, спартандықтар «егер афиналықтар мегарлықтарға қатысты жарлықты жойса, соғыс болмайды» деп мәлімдеді. Алайда, Перикл ешқандай ымыраға келуге қарсы болды, өйткені оларды пайдасыз деп санады, соғыс сөзсіз еді, ал Афина бұл қақтығыста географиялық және стратегиялық артықшылықтарына байланысты жеңіске жететінін мәлімдеді.<ref>''Фукидид.'' История. I, 140—144. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Халық жиналысы оны толықтай қолдады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 337—338. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219—220.</ref> Плутархтың айтуынша, мегарлық мәселе бойынша келіссөздер кезінде «бірінші азамат» заң жазылған тақтайларды жоюға тыйым салынғанын алға тартты. Сонда спартандық елші Полиалк «тақтайды жоймау, тек оны аудару» (яғни санкцияларды ресми түрде жоймай, жай ғана оларды ұмыту) ұсынысын жасады, бірақ бұл тапқыр шешім де қабылданбады.<ref name=":44" /> Кейінірек Спарта жаңа, әдейі орындалмайтын талап қойды – Афина теңіз одағының барлық мүшелеріне автономия беру.<ref name=":36" /> Перикл бұған барынша қатаң жауап қайтарды (Фукидидтің мәтінінде оның жауабы спартандық одақтастардың автономиясы туралы және басқа полистердің азаматтарын Спартаға кіргізу туралы талаптан тұрды), осыдан кейін келіссөздер тоқтатылды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 473.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 221—222.</ref> Арада көп өтпей шақырылған конгресте Пелопоннес одағы Афинаға соғыс жариялады.<ref name=":41" /> Б.з.д. 431 жылдың көктемінде фивалықтар Афинаға одақтас [[Платеи]]ге шабуыл жасады<ref>''Фукидид.'' История. II, 2—5. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, бұл ашық қақтығыстың басталуына түрткі болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 462. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> === Пелопоннес соғысының басталуы === {{Main|Пелопоннес соғысы}} Соғыстың алғашқы кезеңінде афиналықтар қорғаныс стратегиясын ұстанды, оны Фукидидтің деректеріне сәйкес Перикл жасаған. Бұл жоспар спартандықтардың айқын басымдығына ие әскерімен ашық шайқастардан бас тартуды, Аттика тұрғындарының барлығын [[Ұзын қабырғалар]]мен қорғалған қалаға көшіруді және теңіздегі үстемдікті сақтауды көздеді. Осылайша, Афина өз одақтастарын бақылауда ұстап, қажетті барлық жабдықты теңіз арқылы алып, Пелопоннеске ауыр соққылар жасай алады деп есептелді. Периклдің ойынша, осындай тактика арқылы жауды Афина үшін тиімді бейбітшілікке мәжбүрлеуге болатын еді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—476.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 345. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 304—305. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Спартандықтар өздерінің құрлықтағы басымдығын пайдалануға тырысты. Олар Аттиканың толық талқандалу қаупі афиналықтарды не бейбіт келісімге келуге, не шешуші шайқасқа әскерді шығаруға мәжбүрлейді деп сенді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 344—345. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — С. 53—62. — ISSN 1683-7037.</ref><ref name=":46">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Спарта одақтастары Беотия полистерінің Афинаға қарсы көтерілуіне, Афина теңіз одағына кіретін кейбір қалалардың көтерілісіне, парсылардың, фракиялықтардың және сицилиялықтардың көмегіне үміт артты<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 304. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>, бірақ соғыстың алғашқы кезеңінде бұл үміттері негізінен ақталмады<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 486—487. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. [[File:Archidamos II 1629 woodprint.jpg|thumb|left|Спарталық патша және қолбасшы [[Архидам II|Архидам II-нің]] әрекеттері Афинада саяси дағдарысты тудырып, Перикл үшін үлкен сынаққа айналды.<br><small>XVII ғасырдағы гравюрада [[Фукидид]]тің [[Тарих (Фукидид)|«Тарих]]» еңбегіне жасалған Архидам бейнесі</small>]] Пелопоннес әскерлерінің Аттикаға алғашқы жорығы б.з.д. 431 жылдың жазында болды. Спарта патшасы [[Архидам II]] үлкен әскер жинап (Плутархтың айтуынша, тек гоплиттердің саны 60 мыңға жеткен<ref name=":47">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 33. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>), өте баяу жылжыды. Кейбір зерттеушілер оның афиналықтарды тек шапқыншылық қаупінің күшеюі арқылы бейбіт келісімге мәжбүрлеуді көздегенін айтады. Бұл есеп ақталмаған соң, спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді тонауға кірісті.<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 56—61. — ISSN 1683-7037.</ref> Оларға тек Перикл Афина маңында қалдырған жеңіл атты әскер ғана қарсы тұрды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 476; 491—492. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Афиналық гоплиттер Ұзын қабырғалардың ішінде қалып, ал спартандықтар бұл бекіністі шабуылдауға тырыспады.<ref name=":46" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 227—228.</ref> Осы уақыттан бастап спартандықтар Аттиканы әр жаз сайын тонады, бірақ бұл әскери тұрғыдан айтарлықтай салдарға әкелген жоқ. Әрбір шабуыл 15-тен 40 күнге дейін созылып, жау кеткен соң Аттика тұрғындары қайта оралып, өз жерлерін өңдеуді жалғастырды. Архидам қарсыласын ашық шайқасқа итермелей алмады, ал оның әрбір жорығы Пелопоннес одағына үлкен шығын әкелді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485—486.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Афина флоты жоспарға сәйкес Пелопоннес жағалауларын торуылдап, спартандықтар мен олардың одақтастарының теңіз жағасындағы қоныстарына күтпеген соққылар жасады. Б.з.д. 431 жылы ол [[Мессения]] мен [[Элида]] жағалауларына бірнеше рейд жасап, [[Астакос|Астакты]] басып алды және [[Кефалония]]ның Афина теңіз одағына бейбіт жолмен қосылуына қол жеткізді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 492—493. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Келесі жылы [[Арголида]]да афиналық десант түсіріліп, олар [[Эпидаурос|Эпидаврды]] басып алуға тырысты, [[Трезен]], [[Эрмиони]] және [[Галии|Галий]] маңын тонады, [[периектер]] қаласы [[Прасий]]ді басып алды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 495—496.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Арголидаға жасалған рейдті Перикл басқарды. Ол сондай-ақ б.з.д. 431 жылы жау Аттикадан шегінгеннен кейін бірден [[Мегарида]]ға жасалған құрлықтық жорыққа да жетекшілік етті. Сол жылы соғыста қаза тапқан афиналық жауынгерлердің жерлеу рәсімінде Перикл өзінің әйгілі «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» сөйледі, ол Фукидидтің еңбегінде сақталған.<ref>''Фукидид.'' История. II, 35—46. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493—494. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref name=":48">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 347. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 233—234.</ref> Аттикаға жасалған жау шапқыншылықтары әскери тұрғыдан аса қауіпті болмаса да, олар ауқымды әлеуметтік-саяси дағдарыстың алғышартын жасады. Афинаға жиналған ауыл тұрғындары қаланың қабырғаларынан Пелопоннес әскерлерінің олардың егістіктері мен үйлерін өртеп жатқанын көріп отырды.<ref>''Bloedow E..'' [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/klio.1983.65.12.27/html Archidamus the “Intelligent” Spartan] // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 33—34.</ref> Фукидидтің айтуынша, бұл көрініс «қорқынышты әсер қалдырды»<ref>''Фукидид.'' История. II, 21, 2. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, сондықтан көптеген афиналықтар жауға қарсы батыл әрекеттерді талап етті. Перикл халықты ойланбай жасалатын әрекеттерден сақтандыру үшін көп күш жұмсады<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 58—59. — ISSN 1683-7037.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 306. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>: ол Афинаның жойқын шайқасқа түсуіне жол бермеу үшін барлық әдістерді қолданып, Халық жиналысын шақыруды барынша кейінге қалдырды.<ref name=":49">''Bloedow E.'' [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/klio.1983.65.12.27/html Archidamus the “Intelligent” Spartan] // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 35—36.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 346. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 229—230.</ref> Көптеген отандастарының көзінде Перикл соғыс пен Аттиканың қирауына кінәлі болып көрінді. Осыны оның саяси қарсыластары, соның ішінде демагог Клеон пайдаланды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 491—492. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> «Бірінші азаматты» қорқақтықпен, қабілетсіз қолбасшылықпен айыптап, оны «отанды жауларға құрбандыққа шалады» деп келемеждеді.<ref name=":47" /> Архидам Периклдің қонақжайлық келісіміне сәйкес проксен болғандықтан<ref name=":45" />, Перикл өзін сатқындықта айыптаудан қорғау үшін шаралар қабылдады: бір дереккөз бойынша, егер спартандықтар оның ауылдық жерлеріне тиіспесе, ол оларды мемлекетке беруге уәде етті<ref name=":47" />; басқа дереккөздерде ол соғыс басталмай тұрып-ақ бұл жерлерден бас тартты, осылайша Архидамуға өзін айыптауға мүмкіндік бермеді.<ref>''Полиэн.'' Стратагемы / под общей редакцией А. К. Нефёдкина. — <abbr>СПб.</abbr>: Евразия, 2002. — 36, 2, с. 81. — ISBN 5-8071-0097-2.</ref> Қазіргі тарихшылардың пікірінше, спартандықтардың әрекеттері афиналықтарды ашық шайқасқа итермелеп, олардың тез талқандалуына әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл соққы Периклдің өзіне тікелей бағытталған болатын<ref>''Westlake H. D.'' Individuals in Thucydides — Cambridge: Cambridge University Press, 1968. p. 129. — ISBN 978-0-521-14753-8.</ref>, алайда ол жаудың жоспарын түсініп, қаланы сөзсіз жеңілістен сақтап қалды, дегенмен бұл оның беделіне нұқсан келтірді.<ref name=":49" /> Периклдің жоспарларын б.з.д. 430 жылы басталған індет бұзды, ол тарихқа «[[Афина обасы]]<nowiki/>» ретінде енді.<ref name=":48" /><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 307—308. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Қала қабырғаларының ішінде тығыз орналасқан халықтың жағдайы өлім-жітімнің көп болуына себеп болды (ғалымдардың бағалауынша, аурудан әр төртінші афиналық қайтыс болған<ref name=":50">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 349. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—494.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 236-237.</ref>). Халық Периклге ашулы болды. Плутархтың айтуынша, оны «''ауыл тұрғындарын қала қабырғаларына қамап, мұншама халықты ешбір пайдасыз ұстап отыр, адамдар мал сияқты бір-бірінен жұқтырған аурудан қырылып жатыр, ал ол оларға жағдайды өзгертуге және таза ауамен тыныстауға мүмкіндік бермейді''» деп айыптады.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 34. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 59—60. — ISSN 1683-7037.</ref> Сонымен қатар, эпидемия Алкмеонидтердің тұқымдық қарғысының тағы бір көрінісі деп есептелді, бұл Периклдің қарсыластарының қолына жақсы себеп берді.<ref name=":50" /> «Бірінші азамат» өз ықпалын тез жоғалтты. Ол мерзімінен бұрын стратег қызметінен босатылып, қаржылық алаяқтық айыбымен сотқа тартылып, үлкен көлемдегі айыппұл төлеуге мәжбүр болды<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 496. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 239-242.</ref> (15-тен 50 талантқа дейін).<ref name=":51">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 35. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Осылайша, Перикл қарапайым азаматқа айналды, ал оның жасаған басқару жүйесі құлдырай бастады: теңгерімді демократияның орнына, енді халықтың эмоцияға берілген басқаруы орнады, оларды демагогтар бағыттады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 349—351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дегенмен, Афинаның сыртқы саясаты бұрынғыдай өзгеріссіз қалды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 308. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> === Өмірінің соңғы жылы === Биліктен айырылғаннан кейін Перикл үшін бірқатар жеке қайғылы оқиғалар орын алды. Плутархтың айтуынша, ол «қарындасынан және көп туыстары мен достарынан айырылды».<ref name=":57">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 36. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Эпидемиядан оның үлкен ұлы [[Ксантипп (Периклдің ұлы)|Ксантипп]] қайтыс болды; ол әкесімен ұзақ уақыт тіл табыса алмағанымен, бұл жоғалту Перикл үшін ауыр соққы болды. Сегіз күннен кейін оның екінші ұлы [[Парал (Периклдің ұлы)|Парал]] да қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімінде бұрынғы стратег алғаш рет жылаған күйінде көрінді (дегенмен, Псевдо-Плутархтың басқа нұсқасы бойынша, Перикл бұл қайғыны сабырлылықпен қабылдап, осы арқылы барша жұрттың құрметіне ие болды<ref>''Афонасин Е. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/protagor-iz-abder-fragmenty-i-svidetelstva-1 Протагор из Абдер. Фрагменты и свидетельства] // Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция. — 2020. — Т. 14, вып. 1. — с. 322.</ref>). Периклдің тірі қалған жалғыз ұлы – [[Кіші Перикл|Кіші]] [[Кіші Перикл|Перикл]] еді, бірақ оның анасы шетелдік Аспасия болғандықтан, ол афиналық азаматтыққа құқығы жоқ еді. Афиналық заңға сәйкес, азаматтық тек әкесі де, анасы да афиналық болған жағдайда ғана берілетін. Өзінің заңды мұрагерінсіз қалған Перикл халық жиналысынан ұлы үшін ерекше жағдай жасауды өтінді, және бұл өтініш қанағаттандырылды.<ref name=":58">''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 52. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 320—321; 351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Тарихшы Э. Караван Перикл жеке өтінішпен шектелмей, заңды некеде туылмаған балаларға, егер әкесінің заңды мұрагері болмаса, азаматтық құқық беру туралы жалпы заң қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды.<ref>''Carawan E.'' [https://www.jstor.org/stable/30038002 Pericles the Younger and the Citizenship Law] // The Classical Journal. — The Classical Association of the Middle West and South, Inc. (CAMWS), 2008. — Vol. 103, no. 4. — p. 383—384.</ref> [[File:Geiger_Richárd_-_görög_népek_032_Periklész_halálos_ágyán.jpg|thumb|265px|Перикл өлім төсегінде. [[Эндрё Залан]]ның суреті]] 429 жылы б.з.д. Периклді қайтадан стратег етіп сайлады. Расында, бұл саясаткер өз айыбын өтеді деп есептеген демолардың мейірімі ғана еді.<ref name=":59">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дереккөздер Периклдің осы соңғы стратегиясы кезіндегі қызметі туралы ештеңе хабарламайды. Сол жылы ол ауыр сырқатқа шалдықты<ref name=":52">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 38. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>. Плутархтың айтуынша, бұл «афина обасы» болуы мүмкін, бірақ ол «басқалардағыдай жедел түрде емес, баяу дамыды, денесін қажытып, жан күшін біртіндеп әлсіретті».<ref name=":52" /> Сондықтан кейбір зерттеушілер мұны жұқпалы ауру емес, өмірінің соңына жақындаған қарт адамның табиғи әлсіреуі деп есептейді.<ref name=":53">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 352—353. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл б.з.д. 429 жылы күзінде қайтыс болды<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 309. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 497.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> (кейбір нұсқаларға сәйкес, тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында<ref name=":54">''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 245.</ref>). Плутарх оның соңғы сәттері туралы былай жазады:<blockquote>"Перикл өлім аузында жатқанда, оның айналасында ең көрнекті азаматтар мен тірі қалған достары жиналды. Олар оның жоғары қасиеттері мен саяси күш-қуаты туралы ой қозғап, оның ерліктерін және қол жеткізген жеңістерінің санын еске алды: ол өзінің қолбасшылығы кезінде отанының даңқы үшін тоғыз трофей (ескерткіш) тұрғызды. Олар осылайша әңгімелесіп отырған кезде, Перикл есін жоғалтты деп ойлады және олардың сөздерін түсінбейді деп санады. Бірақ ол бәрін мұқият тыңдап, әңгімені бөліп жіберіп, таңданысын білдірді: 'Сіздер менің жетістіктерімді мадақтап, оларды еске алып жатырсыздар, бірақ бұл жеңістерде сәттіліктің де үлесі бар және олар көптеген қолбасшыларға да бұйырған. Ал менің ең маңызды және ең даңқты еңбегім туралы айтпайсыздар: 'Менің кесірімнен бірде-бір афиналық қара жамылғы кимеді'".<ref name=":52" /></blockquote>Егер Плутархтың баяндауы шындыққа сәйкес келсе, онда Перикл қателескені анық: оның қайтыс болған сәтінде қалада эпидемия өршіп тұрған еді, ал көптеген босқындар оны өздерінің қайғы-қасіретіне себепкер деп кінәлады.<ref name=":53" /> Периклды [[Керамик]]те, Академияға апаратын жолдың бойына жерледі. Бұл жерде барлық соғыстарда қаза тапқан ([[Марафон шайқасы]]нда қаза тапқандардан басқа) афиналықтардың қабір белгілері орналасқан болатын. Кейінірек Периклдің қасына [[Фрасибул]], [[Хармий]] және [[Формион]] да жерленді.<ref name=":54" /><ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. s. 245. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> == Жеке қасиеттері == === Мінезі және өмірге деген көзқарасы === [[File:L'Amitié de Périclès pour Anaxagore, Jean Charles Nicaise Perrin.jpg|thumb|right|«Перикл және [[Анаксагор]]». [[Жан-Шарль Перрин]]нің суреті]] Перикл — айқын парасатты ойлау қабілеті ерекше дамыған тұлға болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 293. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Оның дүниетанымы философ Анаксагордың ықпалымен қалыптасқан. Антикалық дәстүрге сәйкес, Анаксагор Периклдің досы ғана емес, сонымен қатар оның шешендік өнерін дамытуына көмектескен.<ref>''Бергер А. К.'' Политическая мысль древнегреческой демократии. с. 154. / Ответственные редакторы А. И. Павловская, С. И. Утченко. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1966.</ref> [[Платон]] өзінің ''«[[Алкивиад Бірінші]]<nowiki/>»'' диалогында қоғамда кең таралған пікірді жеткізеді: Перикл көптеген данагөй адамдармен араласуының арқасында ұлы мемлекет қайраткеріне айналды.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад Первый, 118c, с. 241. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 278. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> Периклдің пікірлес достары қатарында өз дәуірінің ең көрнекті тұлғалары болды: трагик [[Еврипид]], тарихшы [[Геродот]], мүсінші [[Фидий]], философтар [[Анаксагор]], [[Зенон Элейлік|Зенон]], [[Протагор]], музыкант [[Дамон Афиналық|Дамон]], көріпкел [[Лампон]] және басқа да ежелгі грек зиялы қауымының өкілдері.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 13. — (Мыслители прошлого).</ref><ref name=":55">''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 178. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Сукало А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialnye-deviatsii-prostitutsiya-i-geterizm-v-kulturno-dosugovom-rakurse Социальные девиации: проституция и гетеризм в культурно-досуговом ракурсе] // Вестник Санкт-Петербургского государственного института культуры. — 2016. — Вып. 26, № 1. — с. 76. — ISSN 2619-0303.</ref> Периклдің білімі мен жеке қасиеттері б.з.б. 431 жылы орын алған [[Фукидидтің тұтылулары|Күн тұтылуы]] кезінде айқын көрінді. Плутархтың баяндауынша, ''«бірінші азамат»'' осы құбылыс кезінде әскери кемеде болған. Басқалар үрейленгенде, ол өзін сабырлы ұстап, бұл құбылысты логикалық тұрғыдан түсіндіріп берген:<blockquote>''«…Перикл кеменің басқарушысы үрейленіп, сасқалақтап қалғанын байқап, өз шапанын оның көзіне жауып: „Мұнда қандай да бір қауіп бар ма немесе бұл жамандықтың белгісі ме?“ —'' ''деп сұрады; Ол жоқ деп жауап берді. Сонда Перикл: „Ендеше, бұл құбылыс менің шапаныммен жасалған көлеңкеден несімен ерекшеленеді? Айырмашылығы тек көлеңке тудырған дененің үлкенірек болуында ғана“,'' — деп түсіндірді».<ref name=":51" /></blockquote>Ғалымдар Периклдің бұл түсіндірмесінің қазіргі заманғы астрономиялық түсініктерден айтарлықтай айырмашылығы жоқ екенін атап өтеді.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 39—41. — (Мыслители прошлого).</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Периклдің жақын достарының қатарында атақты ғалымдар, философтар және драматургтер болғанымен, олардың ішіндегі ерекше тұлға — [[Абыз (адам)|абыз]], [[Көріпкелдік|көріпкел]] және «құдайлық құқықты тәпсірлеуші» Лампон еді. Оның Периклмен жақындығы «бірінші азаматтың» ырымшылдыққа бейімділігін көрсетеді<ref name=":55" /> немесе Перикл оның беделін халыққа ықпал ету үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>''Зайцев А. И.'' Перикл и его преемники (к вопросу о приёмах политического руководства в древности) // [http://www.sno.pro1.ru/lib/politicheskie_deyateli_antichnosti/polit-deyateli.pdf Политические деятели Античности, Средневековья и Нового времени. Индивидуальные и социально-типические черты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207052514/http://www.sno.pro1.ru/lib/politicheskie_deyateli_antichnosti/polit-deyateli.pdf |date=2024-12-07 }}. Межвузовский сборник. — <abbr>Л.</abbr>: Издательство Ленинградского университета, 1983. — с. 24—25.</ref> Күнделікті өмірде Перикл сабырлы, суыққанды, өзіне деген сенімділігі зор тұлға ретінде танылды. Ол реніштерге мән бермейтін, үнемі байыпты, аса салмақты күйде жүретін. Көптеген замандастары үшін бұл қасиеттер менмендік пен халықтан оқшаулану ретінде қабылданды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 295. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> === Жеке өмірі === [[File:Aspasie_Pio-Clementino_Inv272.jpg|thumb|left|265px|[[Аспасия]]. Грек [[герма]]сының римдік көшірмесі]] Периклдің бірінші жұбайы [[Алкмеонидтер]] әулетінен шыққан. Бізге жеткен дереккөздер оның есімін хабарламайды (Жаңа және Жаңа заманның көркем әдебиеттерінде ойдан шығарылған [[Телезиппа]] есімі кездеседі), және ол туралы жалпы мәлімет аз. Ол [[Мегакл]] мен [[Кесира]]ның қызы, Периклдің немере қарындасы және [[Клиний]]дің жұбайы, сондай-ақ [[Алкивиад]]тың анасы [[Диномаха]]ның туған әпкесі болған. Плутархтың мәліметінше, бұл әйел алғашында [[Кериктер]] әулетінен шыққан [[Гиппоник (стратег)|Гиппоникке]] тұрмысқа шығып, одан [[Каллий (Гиппониктің ұлы)|Каллий]] есімді ұл тапқан.<ref name=":60">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Кейбір зерттеушілер Периклмен некесі Гиппоникке тұрмысқа шығудан бұрын болған деп санайды. Периклден екі ұл туған — [[Ксантипп (Периклдің ұлы)|Ксантипп]] (түрлі деректерге сәйкес, б.з.д. 470 жылға дейін<ref>''Schaefer H.'' Xanthippos 7 : Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. — kol. 1346.</ref> немесе 450-жылдардың ортасынан ерте емес<ref>''Суриков И. Е.'' [http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — с. 24.</ref>) және [[Парал (Периклдің ұлы)|Парал]] (кейбір нұсқалар бойынша, б.з.д. 450-жылдары<ref>''Miltner F.'' Paralos 5 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1949. — Bd. XVIII, 2. — Kol. 1209.</ref>). Бұл неке ажырасумен аяқталды. Плутархтың айтуынша, бұл ерлі-зайыптылардың "бірге өмір сүруі ұнамай қалғандықтан" орын алған; неке екі жақтың келісімімен бұзылып, Перикл тіпті бұрынғы әйеліне жаңа күйеу тауып берген.<ref name=":60" /> [[Понтиялық Гераклид|Понтийлік Гераклидтің]] мәліметінше, саясаткер әйелін үйінен "Мегарадан шыққан [[гетера]] [[Аспасия]]мен емін-еркін өмір сүру үшін" қуып шыққан.<ref>''Афиней.'' [http://simposium.ru/ru/node/868 Пир мудрецов] XII, 533 d./ Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8.</ref> Зерттеушілер арасында бұл ажырасу саяси себептерге байланысты болуы мүмкін деген пікір бар: белгілі бір кезеңде Периклге Алкмеонидтерден алшақтау қажет болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің екінші серігі — [[Милет]]тен шыққан шетелдік гетера Аспасия болды (оның мегаралық тегі туралы нұсқа, шамасы, көне авторлардың бірінің қателігіне негізделген<ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — kol. 1716.</ref>). Бұл қарым-қатынастың басталуын тарихшылар шамамен б.з.д. 440-жылдар деп белгілейді.<ref name=":61">''Bicknell P. J.'' [https://www.jstor.org/stable/41652643 Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios] // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243.</ref><ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — kol. 1716—1717.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 179.</ref> Перикл мен Аспасия бірге тұрған, бірақ олардың қарым-қатынасы ресми неке сипатына ие болмаған. Көбінесе зерттеушілер [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] ''παλλακή'' (қазіргі тілмен айтқанда — [[конкубинат]]) ұғымын қолданады.<ref>''Bicknell P. J.'' [https://www.jstor.org/stable/41652643 Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios] // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243—245.</ref><ref>''Patterson C. B.'' [https://www.jstor.org/stable/25010920 Those Athenian Bastards] // Classical Antiquity. — University of California Press, 1990. — Vol. 9, no. 1. — p. 55, 62.</ref><ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 11—14.— New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> [[File:Doërr_1851_La_Rochelle.jpg|thumb|265px|Перикл өлген ұлының денесінің үстінде. [[Шарль Дёрр]]дің суреті, 1851]] Бұл қарым-қатынастың сипатын антикалық авторлар да, қазіргі зерттеушілер де әртүрлі түсіндіреді. Плутарх, әртүрлі дереккөздерге сүйене отырып, бір-біріне қайшы келетін екі тезисті келтіреді<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 321. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>: "Периклдің Аспасияға деген ықыласы құштар махаббатқа негізделген" және "кейбір деректерге қарағанда, Перикл оны ақылына, мемлекеттік істерді терең түсінуіне қызыққандықтан ұнатыпты".<ref name=":60" /> Тарих ғылымында "романтикалық" түсіндіру кең таралған. Бірақ кейбір зерттеушілер бұл байланыста есепке құрылған мүдде болған деп санайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар Перикл Аспасиядан туған жалғыз ұлы үшін азаматтық алуға тырыспағанын атап өтеді — тек үлкен балалары қайтыс болғаннан кейін ғана ол бұл мәселені көтерген. Ал Аспасия Перикл қайтыс болған соң, бірден мал саудагері [[Лисикл (б.з.б. V ғасыр)|Лисиклге]] тұрмысқа шықты.<ref name=":58" /><ref name=":62">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 320—321.— ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің қарсыластары Аспасияның оған зор ықпал еткенін мәлімдеген. Кейбіреулер оны [[Самос соғысы|Самос]] пен [[Пелопоннес соғысы]]ның басталуына себепші болды деп айыптаған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":56" /><ref name=":58" /> Периклдің үлкен ұлы Ксантипп Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Эпиликтің ұлы [[Тисандр]]дың қызына үйленді<ref name=":57" /> (оның қайнағасы [[Леогор Кіші]], ал жиені кейін атақты шешен болған [[Андокид (шешен)|Андокид]] еді). Уақыт өте келе әкесімен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Перикл отбасында қатаң тәртіп орнатып, оны [[Евангел]] есімді қызметшісі қолдап отырды.<ref name=":19" /> "Бірінші азамат" ұлына тым аз қаражат бөліп жүрді, ал Ксантипп ысырапшыл болғандықтан, үнемі ақшаға мұқтаж еді. Плутархтың айтуынша, бірде Ксантипп әкесінің достарының бірінен Периклдің атынан қарызға ақша алған. Бірақ Перикл бұны білген соң, өз ұлына қарсы сотқа шағым түсірген.<blockquote>«Жас Ксантипп бұған қатты ренжіп, әкесіне ұрысып, алдымен оның үйдегі философиялық пікірлерін және софистермен әңгімелерін мазақ етті. Кейін ол лас өсек-аяң таратып, ақыры Периклдің бітіспес жауына айналды.»<ref name=":57" /><ref>''Schaefer H.'' Xanthippos 7 : / Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. — kol. 1346—1347.</ref></blockquote>Ксантипп б.з.д. 430 немесе 429 жылдары Афинадағы эпидемия кезінде қайтыс болды. Оның артынан көп ұзамай Парал да көз жұмды.<ref name=":57" /> Антикалық авторлардың пікірінше, Периклдің заңды некеден туған балалары әкесіне сай болмағанымен келіседі: [[Платон]] өзінің бір кейіпкерінің сөзімен олардың екеуін де "ақымақ" деп атаған<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад I, 118 d—e. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref>, [[Аристотель]] Ксантипп пен Паралды "беделді тектің азғындауының мысалы" ретінде сипаттаған.<ref>''Аристотель.'' Риторика, II, 15.— <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2007. — 256 с. — ISBN 5-87604-040-1.</ref> Осыған қарамастан, Перикл (антика дәстүрінің бір нұсқасы бойынша) бұл қазаларды көпшілік алдында жоқтаған.<ref name=":59" /> Аспасия Периклден [[Кіші Перикл|Кіші]] [[Кіші Перикл|Перикл]] деген атпен белгілі ұл туды. Бұл шамамен б.з.д. 450 мен 440 жылдар аралығында болған деп болжанады<ref name=":61" /> (кейде шамамен 445 жыл деп көрсетіледі<ref name=":63">''Miltner F.'' Perikles 2 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — Kol. 790—791.</ref><ref>''Ксенофонт.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1348105300 Сократические сочинения. Киропедия] Воспоминания о Сократе, III, 5, прим. 1./ Переводы и статьи С. И. Соболевского, В. Г. Боруховича, Э. Д. Фролова. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2003. — 5100 экз. — ISBN 5-86218-197-0.</ref>). Жас Перикл Афинада [[метек]], яғни толық құқыққа ие емес тұрғын ретінде өмір сүруге мәжбүр болды, ал әкесі бұны өзгерту үшін ешқандай әрекет жасамады. Тек үлкен ұлдары қайтыс болғаннан кейін, заңды мұрагерсіз қалған Үлкен Перикл Халық жиналысына жүгініп, кіші ұлына азаматтық құқық беруін сұрады.<ref name=":62" /> Кіші Перикл кейін афиналық элитаның көрнекті өкілдерінің бірі болды. Б.з.д. 406 жылы, Пелопоннес соғысының соңғы кезеңінде, ол стратег болып тағайындалды және әріптестерімен бірге [[Аргинус аралдарындағы шайқас|Аргинус аралдары]] түбінде спартандық флотты жеңді. Алайда шайқастан кейін стратегтер қаза тапқандардың денелерін жинап, жерлеу рәсімін өткізе алмады. Осы себепті олар қызметтерінен босатылып, сотқа тартылып, өлім жазасына кесілді.<ref name=":63" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — <abbr>М.</abbr>: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 254—258. — ISBN 978-5-91244-030-4.</ref> Б.з.д. 447 жылдан бастап Периклдің үйінде оның жиендері (бірінші әйелінің туыстары) [[Клиний]] мен [[Алкивиад]] тәрбиеленді.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Алкивиад, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Соңғысы кейін атақты саясаткер және қолбасшы ретінде тарихта қалды. Алкивиад жастайынан айрықша қабілеті мен үлкен өршілдігімен ерекшеленді. Оның Периклмен қарым-қатынасы күрделі болды. Мүмкін, Алкивиад Периклдің даңқы мен ықпалына қызғанышпен қараған, оны басып озуды армандаған және басқарудың басқа әдістерін, тиранияға жақын тәсілдерді таңдаған. Бұл тұрғыда Плутарх келтірген мына оқиға ерекше назар аудартады:<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — <abbr>М.</abbr>: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 180—181. — ISBN 978-5-91244-030-4.</ref><blockquote>Алкивиад өз қамқоршысы Периклдің халық жиналысына қаржылық есеп әзірлеп жатқанын білгенде: «Ол есеп берудің орнына, қалай есеп бермеудің жолын ойласа ғой», – деп мысқылдаған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Алкивиад, 7./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref></blockquote> === Шешендік өнері === [[File:Thucydides,_Pericles’_Funeral_Oration.jpg|thumb|265px|Периклдің «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзі]]». [[Фукидид]]тің «[[Тарих (Фукидид)|Тарих]]» шығармасының мәтіні бар ортағасырлық манускриптке иллюстрация.]] Перикл жас кезінен бастап Халық жиналысында (экклесияда) және соттарда сөз сөйлеп, бірден өзіне шебер шешен ретінде бедел жинады.<ref name=":65">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 290. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Платон оны ''«тамаша шешен»'' деп атап<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Пир, 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref>, ''«барлық шешендерден асып түсті»''<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Федр, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref><ref>''Nails Debra.'' Pericles I, p. 226.// [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9.</ref> деп жазды. Плутарх Периклдің шешендік өнерін сипаттай отырып, оның ''«Олимптік»'' деген лақап ат алғанын айтады. Ол замандастарының пікіріне сүйене отырып, былай дейді:<blockquote>''«...ол барлық шешендерден әлдеқайда асып түсті. Сондықтан да оған бұл әйгілі лақап ат берілген дейді... Ол туралы замандастары жазған комедиялардан байқауға болады: олар оның бұл атауды шешендік қабілеті үшін алғанын айтады. Ол халық алдында сөз сөйлегенде найзағайдай күркіреп, жалын атып сөйлейтін, тіпті оның тілінде қорқынышты жай оғы тұрғандай еді».''<ref name=":64" /></blockquote>Перикл риторика ғылым ретінде қалыптаспаған ''«риторикаға дейінгі»'' кезеңдегі ең ірі грек шешені болды.<ref name=":65" /> Ол заманда шешендік өнер арнайы оқытылмаған, сондықтан Перикл де өз сөздерін алдын ала жазып қоймай, көбінесе импровизацияға сүйенетін. Оның ешқандай жазбаша еңбектері бізге жетпеген.<ref name=":64" /> Фукидид өзінің еңбектерінде Периклдің бірнеше сөзін келтіреді, бірақ бұл тек автордың есінде қалған, өз көзқарасымен толықтырылған нұсқасы болуы мүмкін.<ref name=":66">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 291. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл шешендік өнер мен саясатты үстірт зерттегендіктен, арнайы дайындықтың нәтижесі емес<ref name=":66" />, оның табиғи дарындылығы болды.<ref name=":6" /> Дегенмен, б.з.б. 440-жылдары ол [[софистер]]мен жақын араласып, олардың шешендік әдістерінен біраз нәрсе үйренген болуы мүмкін.<ref name=":66" /> == Мәдениет пен өнердегі Периклдің бейнесі == === Аттика комедиясында === Перикл бейнесі алғаш рет оның замандастары жазған комедияларда көрініс тапты. [[Ежелгі комедия|Ежелгі аттикалық комедияның]] ерекшелігі – замандас саясаткерлер мен басқа да танымал тұлғаларды сынауға және өзекті мәселелерді талқылауға бағытталуы болды.<ref>''Ярхо В. Н.'' [http://www.ae-lib.org.ua/texts-c/_history_of_world_literature_1__ru.htm#2-2-2-6 Древняя аттическая комедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908092547/http://ae-lib.org.ua/texts-c/_history_of_world_literature_1__ru.htm#2-2-2-6 |date=2008-09-08 }} // История всемирной литературы: В 9 томах / Ред. коллегия тома: И.С.Брагинский(ответственные ред.), Н.И.Балашов, М.Л.Гаспаров, П.А.Гринцер. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 370—372.</ref> Сондықтан өз дәуірінің ең көрнекті афиналық қайраткері Перикл драматургтердің басты назарында болды. Комедиялар ол туралы өмірбаяндық мәліметтердің маңызды көзіне айналды. Бұл, атап айтқанда, Плутархтың арқасында жүзеге асты. Ол Перикл туралы әңгімесіне комедиографтардың көптеген дәйексөздерін енгізіп, дәстүрдің негізін қалады және «бірінші азамат» туралы белгілі мәтіндік фрагменттердің сақталуын қамтамасыз етті.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 56—57. — ISSN 2500-2171.</ref> Комедиографтардың әжуаға айналдырған маңызды тақырыптарының бірі Периклдің сыртқы келбеті, әсіресе оның басының ұзынша пішіні болды<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. s. 333.</ref> (балама нұсқа бойынша, мәселе таздыққа қатысты болған). Периклді «пияз басты» ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі грекше]] σχινοκέφαλος) және «бас тасушы» ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі грекше]] κεφαληγερέτης) деп атаған, бұл атаулар [[Зевс]]тің «бұлт тасушы» лақап атымен салыстырылған.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 57. — ISSN 2500-2171.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 166.</ref> Неғұрлым маңызды әрі салмақты тақырып – Периклдің шексіз билігі болды. Оны сахнада тиран [[Писистрат]]пен салыстырып, оның жақтастарын «жаңа писистратидтер» деп атаған. Драматург [[Телеклид]] комедияларының бірінде Периклдің айрықша кең өкілеттіктерін тізіп, оны Афина теңіз одағы мүшелеріне қатысты тираниялық саясат жүргізді деп айыптаған.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 198.</ref> [[Аристофан]] «[[Бұлттар (комедия)|Бұлттар]]<nowiki/>» комедиясында Периклдің Халық жиналысы алдында үлкен сомалар шығынын «қажеттілік үшін» деген сөздермен ақтаған тәжірибесін әжуалайды.<ref name=":67">''Nails Debra.'' Pericles I // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 226. — ISBN 0-87220-564-9</ref><ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 58—59. — ISSN 2500-2171.</ref> Комедиограф бұл жағдайды былайша келтіреді:<blockquote> Фидиппид: Ал аяқ киім ше? Байғұс! Оны қайда жібердің? Стрепсиад: Перикл сияқты, «маңызды қажеттіліктерге».<ref>''Аристофан.'' Облака 858—859, с. 199. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1983. — 440 с.</ref></blockquote>Периклдің тұлғасына [[Кратин]] ерекше қызығушылық танытты (тіпті кейбір зерттеушілер бұл комедиографтың «бірінші азаматты» жек көргені туралы гипотеза ұсынған). Саясаткерге бағытталған инвективалар Кратиннің сақталған «Фракия қыз балалары», «[[Немесида]]<nowiki/>», «Хирондар», «Дионисалександр» комедияларынан табылады. Бұл шығармаларда автор Периклдің айналасындағы шетелдіктердің көптігіне назар аударып, оны тиран деп атайды, «Аласапыран мен [[Кронос]]тың ұрпағы» деп сипаттайды және соғыс бастады деп айыптайды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 181.</ref> Перикл бастапқыда Зевс бейнесінде суреттелсе, кейін оның орнына Перикл-Дионис – «[[сатирлер]] патшасы» бейнесі келеді. Бұл бейне (болжау бойынша) Кратиннің «Дионисалександр» комедиясында пайда болып, кейінірек [[Гермипп (комедиограф)|Гермипптің]] бір комедиясында (мүмкін, «Мойраларда») жалғасын тапқан.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 59—61. — ISSN 2500-2171.</ref> [[File:Bust of Aristophanes.jpg|thumb|[[Аристофан]] өз комедияларында Периклді қанды [[Пелопоннес соғысы]]н бастады деп айыптаған.<br>I ғасырдағы [[герма]]. [[Уффици галереясы]], [[Флоренция]]]] Перикл б.з.д. 429 жылы қайтыс болғаннан кейін де комедиографтардың қызығушылығын сақтап қалды. Мысалы, Аристофан екі пьесасында «бірінші азаматты» Спартамен қанды соғыс бастады деп айыптайды. «[[Бейбітшілік (комедия)|Бейбітшілік]]<nowiki/>» пьесасында ол қақтығыстың басталуын Периклдің өз жақындарынан халықтың назарын басқа жаққа аударуға деген ұмтылысымен байланыстырады, ал «[[Ахарняндар]]да<nowiki/>»<ref>''Аристофан.'' Облака. Ахарняне 524—532. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1983. — 440 с.</ref> [[Пелопоннес соғысы]]на себеп болған [[Афина]] мен [[Мегара]] арасындағы үзілісті [[Аспасия]]мен байланыстыратын анекдотты келтіреді<ref>''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 210. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Nails Debra.'' Pericles I. Aspasia, p. 61. // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9.</ref><ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 62—63. — ISSN 2500-2171.</ref>:<blockquote>Мегарада, ойын-сауық біткен соң, Симефа атты қызды жастар ұрлап кетті. Қайғыға батқан мегаралықтар болса, Аспасияның екі бикешін ұрлап алды. Осылайша бүкіл Элладада соғыс басталып, Үш арамза оған себепкер болды. Сол кезде Перикл, Олимптік (құдай) секілді, Найзағайын ойнатып, күн күркіретіп, Грекияны дүр сілкіндірді.</blockquote>Демосқа Периклдің соғыс қоздырушы бейнесі ұнағаны анық, өйткені бұл азаматтарды қақтығыстың барлық салдары үшін моральдық жауапкершіліктен босататын. Сонымен бірге, Аристофан «бірінші азаматқа» демагог Клеонға қарағанда әлдеқайда үлкен құрметпен қараған.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63—64. — ISSN 2500-2171.</ref> Б.з.д. 410-жылдары Перикл [[Евполид]]тің «Демдер» комедиясының кейіпкеріне айналды. Бұл пьесада ол өткен заманның ұлы саясаткерлерінің бірі ([[Солон]], [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]] және [[Аристид]]пен бірге), Афинаны қиын жағдайдан құтқара алатын тұлға ретінде бейнеленген. Евполид, шамасы, Периклді саясаткер және шешен ретінде жоғары бағалаған, бірақ сонымен қатар оның сыртқы келбеті туралы кең таралған әжуаларды, парақорлыққа бейімділігі мен тиранияға икемділігі туралы айыптауларды қайталаған. Бұған қоса, драматург [[Кіші Перикл]]дің «некесіз туғанын» мазақ етуді де қосқан.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 64—65. — ISSN 2500-2171.</ref> Зерттеушілер аттикалық комедиялар өте өзіндік жанр екенін атап өтеді. Бұл шығармаларда кейіпкерлердің белгілі бір қасиеттері гипербола арқылы әсіреленіп, кейде шектен шыққан дәрежеге жеткізіледі. Дегенмен, комедия мен шынайылықтың байланысы сақталуы керек болды, өйткені керісінше жағдайда күлкілі құрамдас бөлік жоғалар еді. Бұл дегеніміз, комедиялар Перикл және афиналық демостың оған деген көзқарасы туралы маңызды дереккөзі бола алады.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 66. — ISSN 2500-2171.</ref> Сондай-ақ олар келесі дәуірлерде Перикл бейнесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті. Атап айтқанда, Аристофанның шығармашылығы арқасында «бірінші азамат» Пелопоннес соғысының басты кінәлісі ретінде идея тамыр алды.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63. — ISSN 2500-2171.</ref> === Антика тарихшылары мен философтарының шығармаларында === «Тарих атасы» Геродот, Периклдің досы және пікірлес серіктестерінің бірі бола тұра, оны [[Тарих (Геродот)|өз шығармасында]] тек бір рет қана атап өтеді. Бұл ескерту күтілгендей мадақтау сипатында емес<ref name=":68">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 272. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>: тарихшының айтуынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агариста]] түсінде арыстанның туылғанын көреді.<ref>''Геродот.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/herodot/index.htm История в девяти книгах] VI, 131./ Перевод и примечания Г. А. Стратановского, под общей редакцией С. Л. Утченко. Редактор перевода Н. А. Мещерский. — <abbr>Л.</abbr>: Наука, 1972.</ref> Бұл сюжет антикалық дәуірде кең таралған. Мұндай аяндар баланың болашақ ұлылығын және «арыстандық» табиғатын білдіреді деп саналатын<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 34.</ref>, бірақ сонымен бірге оны жасырын және түсініксіз қауіп көзі ретінде қабылдауға негіз болатын.<ref name=":68" /> Б.з.д. V ғасырдың басқа да тарихшыларының шығармаларында Перикл бірқатар теріс қасиеттердің иесі ретінде сипатталады: ол – қатыгез және циник саясаткер, билікке ұмтылған және афиналық одақтастарды езгіге салған тұлға ретінде. Дәл осылай оны [[Ион Хиостік|Хиостік Ион]] мен [[Стесимброт Фасостік|Фасостік]] [[Стесимброт Фасостік|Стесимброт]] сипаттайды, олардың бұл тұрғыдағы көзқарасы комедиографтарға жақын.<ref name=":68" /> [[Сергей Аверинцев]]тің айтуынша, Стесимброт Периклдің құрметті бейнесін «гротеск маскасына» айналдырып, оны «ащы анекдоттардың кейіпкері және жасырын қаскүнем» етіп көрсеткен.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 169—170.</ref> ==== Фукидид ==== {{Quote box | quote = Перикл мемлекеттік қызметке ең лайықты деп саналды. Бейбіт заманда ол қаланы әрдайым әділ және бейбіт басқарып, оның қауіпсіздігін нығайтып, Афинаны ең жоғары қуаттылыққа жеткізді. Соғыс басталғанда да, оның маңыздылығы мен мәнін дұрыс бағалай білді. Оның қайтыс болғаннан кейін афиналықтар соғыс барысына қатысты оның есептері мен болжамдарының қаншалықты дұрыс болғанына көз жеткізді... Перикл өз азаматтарының арасында өткір ақылдылығы мен адалдығы үшін үлкен құрметке ие болып, азаматтардың бостандығын шектемей басқарды және халықтың көңіл-күйіне ермей, керісінше, өзі халықты бағыттап отырды. Билікке орынсыз әдістермен ұмтылмай, азаматтарға жағымпазданбай, өз беделіне сүйене отырып, оларға қарсы тұра алды. Афиналықтар орынсыз батыл жоспарларды қолға алғанда, ол өз сөздерімен сақтықты сіңіре білді, ал олар ақылсыздықпен түңілгенде, олардың рухын көтерді. Атауы бойынша бұл халық билігі болғанымен, іс жүзінде бірінші азаматтың билігі болды. Периклдің ізбасарларының ешқайсысы басқа мемлекеттік қайраткерлерден ерекшеленбеді, әрқайсысы бірінші болуға ұмтылып, сол себепті халыққа жағымпазданып, мемлекеттік мүдделерді де құрбан етуге дайын болды. | source = [[Фукидид]], «[[Тарих (Фукидид)|Тарих]]». II, 65 | width = 400px | align = right }} Периклдің замандастары арасынан оған оң баға берген жалғыз жазушы – [[Фукидид]]. Ол Пелопоннес соғысына қатысып, Периклді жеке таныған, сондықтан оның «[[Тарих (Фукидид)|Тарихы]]<nowiki/>» куәгердің және оқиғалардың тікелей қатысушысының баяндауы ретінде ерекше құнды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 269. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> «Бірінші азамат» сегіз кітаптың тек екеуінде ғана әрекет етсе де, ол басты кейіпкерлердің бірі болып қала береді.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 101. — ISSN 2222-4378.</ref> Фукидид бейнелеуінде ол саяси парасаттылық пен қайсарлықты, жанқиярлықты, Отаны үшін өзін құрбан етуге дайындығын көрсетеді. Оның жерлестері ойсыз, әлсіз, олар соғыстың ауыртпалығына төзе алмайды, бірақ Перикл кемеңгер тәлімгер ретінде оларды жұбатып, жігерлендіріп, өзге баламасы жоқ жолмен жетелейді.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 104—105. — ISSN 2222-4378.</ref> Фукидид Периклді [[Пелопоннес соғысы]]н бастады деп айыптамайды, керісінше, оның бастапқы стратегиясы абсолютті дұрыс болды деп есептейді. Шындығында, «бірінші азамат» Тарихта идеалды саясаткер және қолбасшы ретінде бейнеленген: оның кемшіліктері жоқ, оның шешімдері әрқашан дұрыс және Периклдің мұрагерлері оған лайық емес болып шыққандықтан Афина (Фукидидтің пікірінше) соғыста жеңілген.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 271—272. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Афина демократиясына тән оқулыққа айналған «Тарихқа» енген сөздердің ішіндегі ең көлемді және ең маңыздысын – «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» Фукидидтің «бірінші азаматтың» аузына салғаны кездейсоқ емес.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 105. — ISSN 2222-4378.</ref> ==== Сократ дәуіріндегі әдебиет. Платон мен Аристотель ==== Б.з.д. IV ғасырдағы жазушылар үшін Перикл ерекше тұлға ретінде қабылданбады. Платон мен Аристотель оны афиналық көптеген демагогтардың бірі ретінде ғана қарастырды және оны демократияның құлдырауына кінәлі тұлғалардың қатарына қосты.<ref name=":69">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 273. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Платон өз диалогтарында Периклдің даналығы мен шешендік қабілеттерін бірнеше рет ерекше атап өтеді, оны «шешендік өнерде бәрінен асып түскен» деп сипаттайды.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Менон 94 a—b. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Пир 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref><ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Федр 269 a, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref> Алайда, соған қарамастан, Платон Периклді шебер мемлекет қайраткері деп санамайды: оның билігі аяқталғаннан кейін афиналықтар «жабайырақ» және «әділетсіз» болды деп жазады.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Горгий 516 a—d. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref name=":67" /> Аристотель өзінің «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық полития]]<nowiki/>» атты еңбегінде Периклге аса көп көңіл бөлмеген.<ref name=":69" /> Дегенмен, Периклдің алғашқы саяси мансабын алғаш сипаттаған осы автор болды.<ref>''Nails Debra.'' Pericles I // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 225. — ISBN 0-87220-564-9.</ref> ==== Плутарх ==== [[Эллинизм|Эллинистік дәуірде]] Периклді өткен заманның ұлы қайраткерлерімен – [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]], [[Фемистокл]] немесе [[Кимон]]мен тең дәрежеде қарастыруға лайық емес деп санайтын. Мәселен, римдік тарихшы [[Корнелий Непот]] өз еңбегі «[[Атақты адамдар туралы (Непот)|Атақты адамдар туралы]]<nowiki/>» кітабына Периклдің өмірбаянын қоспаған.<ref name=":69" /> Афиналық «бірінші азаматтың» бейнесі тым қарапайым және схемалық сипатта қалды, ал, мысалы, Алкивиад пен [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александрдың]] бейнелері әлдеқайда жан-жақты зерттелген еді.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 232.</ref> Барлық өзгерістер б.з. I–II ғасырлардағы грек жазушысы [[Плутарх]]тың арқасында орын алды. Ол Периклдің өмірбаянын «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» жинағына енгізді.<ref name=":69" /> Осы жинақтағы Периклге жұп ретінде [[Екінші Пуни соғысы]] кезіндегі римдік қолбасшы [[Квинт Фабий Максим Кунктатор]]дың өмірбаяны берілген.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 218.</ref> Плутархтың пікірінше, бұл тарихи тұлғалар «басқа да ізгі қасиеттерімен қатар, ең алдымен, жұмсақтығы мен әділдігі жағынан, сондай-ақ халық пен қызметтестерінің әділетсіз айыптауларына төтеп беру қабілеттерімен ұқсас болған, сол арқылы әрқайсысы өз отаны үшін зор қызмет атқарған».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 2. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> «Салыстырмалы өмірнамаларда» Перикл бейнесі қайтадан идеалданады, ал С. С. Аверинцевтің сөзімен айтқанда, «қайтадан монументалды сипатқа ие болады». Фукидидтің көзқарасын жоғары бағалай отырып, Плутарх «бірінші азамат» туралы оның пікірін толығымен қолдайды.<ref name=":72">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 274. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Сонымен қатар, Плутарх Периклдің саяси және әскери жетістіктерін ғана емес, сондай-ақ Афинаның мәдени гүлденуін, [[Афиналық Акрополь|Акропольдегі]] құрылыс бағдарламасын және дәуірдің жетекші зиялыларының тобын қалыптастыруын да оның еңбегіне жатқызады. Жалпы алғанда, Периклдің өмірбаяны Плутархтың «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» цикліндегі ең үздік өмірбаяндардың бірі болып саналады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 273—274. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> === Антика бейнелеу өнерінде === [[File:British_Museum_-_Room_18_(16873166950).jpg|thumb|265px|Перикл бейнеленген [[Фидий]]дің жасаған қалқаны (ортаның оң жағында)]] Афина Акрополінде б.з. II ғасырына дейін Периклдің мүсіні тұрғаны белгілі.<ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. I, 25, 1; 28, 2. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> [[Үлкен Плиний]] бұл мүсінді мүсінші Кресилайға (Кресилге)<ref name=":71">''Хафнер Г.'' Выдающиеся портреты античности. — <abbr>М.</abbr>: Прогресс, 1981. — с. 202.</ref> жатқызады, және Афинада осы есім жазылған жазба табылған. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл жазбадағы әріптердің тым кішкентай екенін және оның көлемі кішірек басқа мүсінге қатысты болуы мүмкін екенін айтады.<ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. I, прим. 144. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> Мүсіннің нақты қалай көрінгені туралы деректер сақталмаған; мүмкін, Перикл қару-жарақпен және сауыт-сайманмен бейнеленген болуы ықтимал. Мүсін басының көшірмелері сақталған, олардың бірі [[Ватикан]]да, екіншісі [[Британ мұражайы]]нда орналасқан.<ref name=":71" /> Бұл көшірмелерде дұрыс бет әлпеті, терең орналасқан көздері, жақтары шұңқырлы және үлкен мұрынды, қысқа сақал-мұртты адам бейнеленген.<ref>''Miltner F.'' Perikles 1 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — kol. 788.</ref> Бас сүйегі ұзын, артқа қарай жылжытылған коринфтік дулығамен тәж кигізілген.<ref name=":71" /> Плутархтың мәліметі бойынша, мүсіншілер Периклді әдетте дулығада бейнелеген, себебі «бірінші азаматтың» басы «ұзын және пропорциясыз үлкен» болғандықтан, оны ұятты түрде көрсеткілері келмеген.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 3. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Дегенмен, кейбір пікірлер бойынша, афиналық стратегтерді дулығада бейнелеу дәстүрі болған, ал Плутарх бұл туралы білмеген болуы мүмкін. Сондай-ақ, Фидий жасаған, гректер мен амазонкалардың шайқасын бейнелейтін қалқанның көшірмелері сақталған. Бір нұсқа бойынша, Перикл мұнда толық қаруланған гоплит ретінде бейнеленген.<ref name=":71" /> Плутарх бұл бейнені «керемет» деп атаған: «Бетінің алдында көтерілген найза ұстаған Периклдің қолы шебер жасалған, ол ұқсастықты жасыруға тырысқандай, бірақ ол екі жағынан да көрінеді».<ref name=":70" /> === Тарихнамада === Перикл антикалық дәуірдің ең көп зерттелген тұлғаларының бірі болып табылады: XXI ғасырдың басына қарай оған арналған ондаған монографиялар мен көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 259. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Мұндай танымалдылық бірнеше факторлармен байланысты. Олардың бірі — Фукидидтің жоғары беделі, ол антикалық дәуірден бастап қазіргі заманға дейінгі көптеген ғалымдар тарапынан мойындалған. Бұл тарихшының Периклді өз дәуірінің басты қайраткері және сөзсіз оң тұлға ретінде көрсетуі антикалық зерттеулерге айтарлықтай әсер етті.<ref name=":73">''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102. — ISSN 2222-4378.</ref> Плутархтың «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» еңбегі де ұқсас маңызға ие болды, ол [[Қайта өрлеу]] дәуірінен бастап үлкен танымалдылыққа ие болды. Білімді қауымның бұл еңбекке деген қызығушылығы антикалық дәуірдің көрнекті тұлғаларына деген құрметімен тығыз байланысты болды<ref>''Lucchesi M.'' The First Editions of Plutarch’s Works, and the Translation // Brill’s Companion to the Reception of Plutarch / ed. by S. Xenophontos, K. Oikonomopoulou.. — Leiden: Koninklijke Brill, 2019. — P. 443—444.</ref>; олардың қатарында Перикл де бар<ref name=":73" />, оның есімімен Плутарх Афинаның мәдени өрлеуін байланыстырады.<ref name=":72" /> Неміс тарихшысы [[Вольфганг Вилль|В. Вилльдің]] пікірінше, Периклге деген ғылыми қызығушылық XVIII ғасырда пайда болды және бұл [[Иоганн Иоахим Винкельман]]ның «[[Ежелгі өнер тарихы]]<nowiki/>» атты классикалық еңбегімен байланысты болды. Дәл осы автор «Перикл дәуірі» немесе «Перикл ғасыры» ұғымын енгізді, ол Ежелгі Грекияның ең жоғары гүлдену кезеңімен, Афинаның қуатының шыңымен және Элладаның тарихындағы «[[Пентеконтаэтия|алтын елу жылдықпен]]<nowiki/>» байланыстырылады.<ref name=":74">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 261. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> «Грекиядағы, әсіресе Афинадағы өнер үшін ең қолайлы уақыт Перикл республиканы басқарған қырық жыл болды», — деп жазады Винкельман<ref>''Винкельман И.'' История искусства древности. Малые сочинения. — <abbr>СПб.</abbr>: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 233—234. — ISBN 5-89329-260-X.</ref>, әрі қарай қосады: «Бұл өнердің алтын ғасыры болды, онда жалпы келісім жұмысқа көмектесті, ал еңбекті қоғамдық мойындау мен марапаттау қызғаныштың айла-амалдарын жоққа шығарды».<ref>''Винкельман И.'' История искусства древности. Малые сочинения. — <abbr>СПб.</abbr>: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 235. — ISBN 5-89329-260-X.</ref> Перикл осы тамаша дәуірдің<ref name=":74" /> және жалпы классикалық антикалықтың символына айналды.<ref name=":73" /> [[File:Bildnisse-_Themistokles,_Miltiades,_Aspasia,_Perikles_-_Horner_Johann_Jakob_-_1827.jpg|thumb|265px|[[Фемистокл]], [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]], [[Аспасия]], Перикл. Хорнер Якобтың суреті, 1827]] Соңында өркендеу дәуірінің ұлы саясаткері Перикл туралы тұрақты мадақтау дәстүрі қалыптасты.<ref name=":73" /> «Бірінші азаматты» барлық негізгі идеологиялық ағымдардың өкілдері жоғары бағалады. Мысалы, [[либерал]]дар оны тарихтағы алғашқы демократиялық режимнің негізін қалаушысы және көшбасшысы, терең ежелгі дәуірде (Фукидидтің «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзі]]<nowiki/>» арқылы) либерал-демократиялық идеологияның негізгі қағидаларын – жеке және қоғамдық өмірдің бостандығы, заң алдында жалпы теңдік, көпшіліктің билігі, ашық саяси пікірталастардың қажеттілігі – айқындаған адам деп санады.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 117—119. — ISSN 2073-6355.</ref> Периклға [[Тоталитаризм|тоталитарлық режимдердің]] жақтастары да оң көзқараспен қарады, атап айтқанда, [[нацистік Германия]] ғалымдары. Олардың пікірінше, көне саясаткер эллиндердің «арийлік» рухын білдіруші, афиналықтардың мінсіз көшбасшысы («фюрер»), оның дәуіріндегі Афина экспансионизмін [[Адольф Гитлер|Гитлер]] саясатынмен салыстырды.<ref name=":74" /> Нацистер Периклде демократ емес, халық билігін айлакерлікпен пайдаланған авторитарлық көшбасшыны көрді («Атауы бойынша бұл халық билігі, ал іс жүзінде бірінші азаматтың билігі еді», – деп жазған Фукидид<ref>''Фукидид.'' История. II, 65, 9. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>), яғни, ол халық билігін шын мәнінде сырдап пайдаланған деп есептеді.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 119. — ISSN 2073-6355.</ref> Сонымен қатар, Периклдың демократиялық институттарды сақтай отырып, жалғыз билеуді жүзеге асыру қабілеті барлық типтегі, оның ішінде либералдардың да, саясаткерлеріне ұнады және әлі де ұнайды деген пікір бар.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 127. — ISSN 2073-6355.</ref> Кеңестік зерттеушілер «бірінші азамат» туралы, оны «халықтың қалың бұқарасының» мүддесі үшін саясат жүргізген тұлға ретінде жағымды көзқараспен жазған болатын.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 118. — ISSN 2073-6355.</ref> Жалпы алғанда, тарихнамада қалыптасқан Перикл бейнесі идеализацияланған деп есептеледі. Тұрақты түрде қалыптасқан бағалауларды толық немесе ішінара өзгерту талпыныстары жасалып келеді. Балама көзқарастардың жақтастары Периклдың артында қандай да бір ұлы жеке жетістіктердің жоқтығын, себебі панегиристер әдетте дәуірдің өзі туралы айтатынын мәлімдейді. Олар саяси оппоненттердің «бірінші азаматқа» айтылған айыптарын ішінара қайталайды, Периклдың кейбір екіжақты әрекеттеріне назар аударады<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 278—279. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> және оның өзімшілдігін, кекшілдігін, жауын кемсітуге деген ұмтылысын көрсететін деректерді табады.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 133. — ISSN 2073-6355.</ref> Антикалық классиктер жасаған бейнесімен нақты Перикл арасындағы гипотетикалық айырмашылықтар тақырыбын дамыта отырып, кейбір ғалымдар Фукидидтің мәтініне балама түсіндірмелерін ұсынады. Кейбір пікір бойынша, осы автордың «Тарихы» идеялық тұрғыдан бірыңғай нәрсе емес: ол ұзақ уақыт бойы жазылған болуы мүмкін, және Фукидидтің Периклға деген көзқарасы осы уақытта елеулі өзгерістерге ұшыраған болуы ықтимал.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102; 107. — ISSN 2222-4378.</ref> Жалпы алғанда, «бірінші азаматқа» қатысты сыни көзқарас неміс ғалымдары тарапынан жиі қалыптасады (ағылшын және француз тілінде сөйлейтін антикатанушылар оған деген әдетте оң баға береді).<ref>''Суриков И. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vinkelman-nitsshe-gitler-nemetskaya-antichnost-i-skladyvanie-natsistskoy-ideologii/viewer Винкельман — Ницше — Гитлер: «Немецкая античность» и складывание нацистской идеологии] // История и современность. — 2012. — № 1. — с. 205.</ref> Периклдің «демифологиясының» шыңы – ч. Шуберттің монографиясы, онда автор «Перикл дәуірі» тұжырымдамасын жоққа шығарады және саясаткердің Афинаға сіңірген еңбегін жоққа шығарады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 279—280. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Зерттеушілер, әдетте, Афина демократиясы өзінің классикалық түрінде Периклдің тұсында және көбінесе оның арқасында қалыптасқанын мойындайды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 265.. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Антикатанушы [[Эдуард Фролов|Э. Д. Фролов]] Периклдың реформаторлық қызметінің кереғар сипатын атап өтеді: соңғысы – жеке билікке жету құралы ретінде демократиялық институттарды пайдаланған афиналық ақсүйектердің бірі болды, осының салдарынан қауыммен қақтығысқа түсіп, жеңіліске ұшырады; басқа жағынан қарағанда, демократия өз күшеюі үшін аристократиялық көшбасшыларды пайдаланып, олар қажетсіз болғанда жойып отырды. «Бірінші азамат» [[Солон]], [[Клисфен]], [[Ксантипп]] сияқты бұрынғы көшбасшыларға қарағанда билікте ұзақ тұрып қалды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 263—264. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Кейбір ғалымдар оның сословиелік байланыстарды үзгеніне және үнемі демосқа бағытталғанына қарамастан, аристократиялық идеалдарға адал болғанына сенімді, ал басқалары – мансап үшін ол бұл идеалдардан саналы түрде бас тартып, осылайша жеке полистегі мәдени-саяси парадигманың өзгеруін алдын ала анықтады деп есептейді.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 138—140. — ISSN 2073-6355.</ref> Периклдан кейін Афинаның саяси шыңдарына знатты авантюристер (принциптерден айырылғандар, классикалық мысал – Алкивиад) немесе ұрпақсыз демагогтар көтерілді<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 264. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>, сондықтан Туманс Периклды «биліктегі соңғы ұлы ақсүйек» деп атайды.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 121. — ISSN 2073-6355.</ref> Ғалымдар Периклдың мансабын құрудағы табандылығы мен парасаттылығына назар аударады. Бұл қасиеттер, сондай-ақ «бірінші азамат» өзінің имиджіне салған қажырлы еңбегі арқасында, оны кәсіби саясаткер – тарихтағы бірінші тұлға деп санауға негіз береді.<ref name=":75">''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 131; 134. — ISSN 2073-6355.</ref> Сондай-ақ, кейбір пікір бойынша, әскери салада да Перикл жаңашыл болған: аристократиялық батылдық идеалдарына қарамастан, ол тәуекелден сақталып, жеңістің кепілі болмаған жағдайда ашық шайқасқа түспей, қалаларды қоршау арқылы басып алуды (мысалы, [[Самос соғысы|Самос]] жағдайында) немесе [[Пелопоннес соғысы]] кезінде толық қорғанысқа кетуді жөн көрді, әрі заманауи технологияларды (қоршау машиналарын) белсенді қолданды. Оның көзқарасы бойынша, соғыс – бұл адал шайқасқа шығу емес, қойылған міндеттерге ең тиімді шешімді іздеу болып табылады. Перикл тiптi әскери дәстүрмен толықтай үзуге де қорықпады — мысалы, Аттика халқын Ұзын қабырғалардың қорғауына эвакуациялау және Пелопоннес жағалауларына соққы беру жоспарын әзiрлегенде, бұл жоспардың аналогтары болмаған.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 136—138. — ISSN 2073-6355.</ref> Осыған байланысты В. С. Сергеев оны «ерекше стратег» деп атайды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 275. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Сонымен қатар, басқа бағалаулар да кездеседі: мысалы, И. Е. Суриков пен неміс антикатанушы М. Клаусс Периклдың қолбасшы ретіндегі елеулі жетістіктерінің жоқтығын жазады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 299. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 328.— München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> === Жаңа және қазіргі заман өнерінде === {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Illus0362.jpg | caption1 = [[Гектор Леру]] (1829–1900) салған суретте Перикл мен [[Аспасия]] [[Фидий]]дің шеберханасында [[Афина Паллада|Афина]] құдайының алып мүсініне таңданыспен қарап тұр. | image2 = Discurso funebre pericles.PNG | caption2 = [[Филипп фон Фольц]]тың [[Периклдің жерлеу сөзі]] (''Perikles hält die Leichenrede'') атты суреті (1852). | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Бір ғажабы, Периклге деген зор қызығушылыққа қарамастан, оның тұлғасы тарихнамада Жаңа және қазіргі заман суретшілері мен жазушыларының дәл сондай назарын аударған жоқ. Олар көбінесе «бірінші азаматпен» байланысты тұлғаларға – [[Аспасия]], [[Сократ]], [[Геродот]], [[Фидий]] және басқаларға көбірек қызықты. Мысалы, «Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik» монографиясында «Перикл» мақаласы «Аспасия» мақаласына қайта бағыттайды.<ref>[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 750./ herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref> Әдебиетте авторлар көбінесе Периклдің ұйымдастырушылық және дипломатиялық қабілеттерінен гөрі, оның Аспасиямен қарым-қатынасының қырларына көбірек қызығады. Мысалы, XVII ғасырдағы ағылшын жазушысы [[Батсуа Мэйкин|Б. Мэйкин]], әйелдердің білім алу құқығы туралы алғашқылардың бірі болып айтқан авторлардың бірі саналады, ол Аспасияны Периклдің [[муза]]сы деп атаған. Оның пікірінше, Периклді ұлы жауынгерден керемет шешенге, мемлекет қайраткеріне және философқа айналдырған дәл Аспасия болды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 79—81. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> 1876 жылы австриялық драматург [[Роберт Гамерлинг|Р. Гамерлинг]] «Аспасия» романын жариялап<ref name=":76">[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 125. / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref>, онда ежелгі грек қоғамының әртүрлі топтарының менталды стереотиптерін қайта жаңғыртуға тырысты.<ref>''Золина Е. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskiy-roman-i-ego-gumanitarno-obrazovatelnyy-potentsial-na-materiale-nemetskoy-istoricheskoy-belletristiki-vtoroy-poloviny-xix Исторический роман и его гуманитарно-образовательный потенциал (на материале немецкой исторической беллетристики второй половины XIX века)] // Вестник Ивановского государственного энергетического университета. — 2006. — Вып. 1. — с. 3. — ISSN 2072-2672.</ref> Бұл шығармада автор Периклдің бірінші әйеліне [[Телезиппа]] деген есім берді, кейін бұл атауды басқа жазушылар да қолданды. 1912 жылы француз жазушысы Ж.-М. Лентильон [[неоклассицизм]] рухында «Аспасия» трагедиясын жазды.<ref name=":76" /> Перикл сондай-ақ [[Георгий Гулиа|Г. Д. Гулианың]] «Афиналық адам» және [[Анатолий Домбровский|А. И. Домбровскийдің]] «Перикл» атты тарихи романдарының басты кейіпкерлерінің бірі болды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 104—112. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> Суретшілер Периклдің өнер туындыларын тамашалап жатқан кейіпте бейнелеген. Бұл тақырыпты [[Луи Гектор Леру]] («Перикл мен Аспасия Фидийдің шеберханасында», 1811/13), [[Лоуренс Альма-Тадема|Л.Альма-Тадема]] («Фидий Парфенонның фрескаларын достарына көрсетуде», 1868) еңбектерінде қолданды. Перикл өзінің [[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]] айтып тұрған сәт [[Филипп фон Фольц]]тың 1852 жылғы картинасында бейнеленген.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/RP-F-2001-7-864-5 Das Zeitalter des Perikles] // Der königliche Maximilianeum in München — München: Franz Hanfstaengl, 1880.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 123 / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref> Перикл – бірнеше фильмдердің кейіпкері<ref>[https://www.imdb.com/character/ch0053847/ Pericles (Character)] Internet Movie Database.</ref>: «Die Frauen des Herrn S.» ([[ГФР]], 1951, [[Оскар Сима]] Перикл рөлінде)<ref>[[imdbtitle:0043563|Die Frauen des Herrn S]] Internet Movie Database.</ref>, «The War That Never Ends» (1991, [[Бен Кингсли]] Перикл рөлінде)<ref>[[imdbtitle:0103235|The War That Never Ends]] Internet Movie Database.</ref> және «Empires: The Greeks – Crucible of Civilization» (2000, [[Джеффри Денч]] Перикл рөлінде).<ref>[[imdbtitle:0239018|Empires: The Greeks — Crucible of Civilization]] Internet Movie Database.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Б. з. д. 490 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 429 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]] [[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]] [[Санат:Ежелгі заман саясаткерлері]] fonm6svf5zwk6yo2pzns5n6hvy324c9 0 516817 3692278 3611634 2026-11-05T19:20:31Z Mheidegger 1111 /* Құру ұсынысы */ дереккөздер 3692278 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Еуразиялық Экономикалық Одақ |альтернативті = |background_color = #2D3C5B |атау түсі = #ffffff |логотип = [[Сурет:Flag of the Eurasian Economic Union.svg|180px]] Байрағы <br> [[Сурет:Emblem of the Eurasian Economic Union.svg|120px]] Эмблемасы |логотип ені = |анықтама = |карта1 = Orthographic projection map of the Eurasian Economic Union (2014–2022).svg |карта1 ені = 300px |аңыз1 = <span style="background-color:#346733">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Мүше мемлекеттер <br> <span style="background-color:#46C843">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Де-факто аймағы |мүшелік = {{байрақ|Армения}}<br>{{байрақ|Беларусь}}<br>{{байрақ|Қазақстан}}<br>{{байрақ|Қырғызстан}}<br>{{байрақ|Ресей}} |орталық типі = Әкімшілік орталықтары |орталық = [[Мәскеу]], [[Ресей]]<br>(Коммисиясы)<br>[[Минск]], [[Беларусь]]<br>(Соты) |тип = Экономикалық одақ |тілдер = |тіл = [[орыс тілі]] (жұмыс тілі) |басшы мансабы1 = [[Жоғарғы Еуразиялық Экономикалық кеңес]] төрағасы (2025) |басшы есімі1 = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |басшы мансабы2 = [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] төрағасы |басшы есімі2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |құрылу оқиғалары1 = Құру туралы ұсыныс |құрылу мерзімі1 = [[1994 жыл|1994]] |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]] |құрылу мерзімі2 = [[10 қазан]] [[2000 жыл|2000]] |құрылу оқиғалары3 = [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|ЕАЭО аясындағы кеден одағы]] |құрылу мерзімі3 = [[1 қаңтар]] [[2010 жыл|2010]] |құрылу оқиғалары4 = [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] |құрылу мерзімі4 = [[1 қаңтар]] [[2012 жыл|2012]] |құрылу оқиғалары5 = Келісімнің жасалуы |құрылу мерзімі5 = [[29 мамыр]] [[2014 жыл|2014]] |құрылу оқиғалары6 = ЕАЭО құрылуы |құрылу мерзімі6 = [[1 қаңтар]] [[2015 жыл|2015]] |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = |сайт = [https://www.EAEUnion.org/ www.EAEUnion.org] |ортаққор = Eurasian Economic Union }} '''Еуразиялық экономикалық одақ''' ({{Lang-ru|Евразийский экономический союз, ЕЭС}}, {{lang-hy|Եվրասիական տնտեսական միություն}}, {{lang-be|Еўразійскі эканамічны саюз}}, {{lang-ky|Евразиялык экономикалык биримдик}}, қысқартқанда '''ЕЭАО''',<ref>{{Cite web|url= https://portal.eaeunion.org/kk-kz/public/main.aspx |title= Еуразиялық экономикалық одақтың ақпараттық порталына қош келіпсіз. |lang= kk |publisher= Еуразиялық экономикалық одақтың ақпараттық порталы |accessdate= 2024-03-31}}</ref> {{lang-ru|ЕАЭС}}) — [[Еуразия]]да орналасқан, 5 [[Посткеңестік кеңістік|посткеңестік мүше-мемлекеті]] бар аймақтық экономикалық интеграцияның халықаралық ұйымы. ЕЭАО көмегімен мүше-мемлекеттер арасында ортақ сауда қалыптасқан. Одақ [[2014 жыл]]ғы [[29 мамыр]]да бекітілген келісім негізінде, [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Беларусь]] мемлекет басшыларының арасында құрылған.<ref name="TimeEEU">{{Cite web|url= http://time.com/135520/russia-kazakhstan-belarus-treaty/ |title= Russia, Kazakhstan, Belarus Sign Treaty Creating Huge Economic Bloc |publisher= Time.com}}</ref> == Тарихы == === Құру ұсынысы === 1990 жылдары [[КСРО ыдырауы]]ның себебінен [[Ресей]] мен [[Орталық Азия]] республикаларының экономикалары құлдырап жатқан еді. Елдерде түрлі экономикалық реформалар және [[жекешелендіру]] орын алған. Еуразиялық интеграция процесі Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бірден басталды. 1991 жылы КСРО ыдырай бастаған кезде, [[Беларусь]], [[Қазақстан]] және Ресей президенттері 1991 жылғы 8 желтоқсанда [[Беловеж келісімі]]не қол қойып, Кеңес Одағының өмір сүруін тоқтатты да, орнына [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]ның құрылуы жариялады. 1994 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде сөйлеген сөзінде<ref>{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/84607/ |title= Н.Назарбаев Мәскеу мемлекеттік университетінде дәріс оқиды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2014-02-27 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> Қазақстанның 1-[[Қазақстан президенті|президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Еуропа]] мен [[Шығыс Азия]]ның өсіп келе жатқан экономикаларына қосылу және одан пайда алу үшін «Еуразиялық одақ» сияқты өңірлік сауда блогын құруды ұсынды.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 462-463 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref><ref>{{cite web | url = https://journals.sagepub.com/doi/10.1016/j.euras.2013.03.006 | author = Golam Mostafa | title = The Concept of ‘Eurasia’: Kazakhstan's Eurasian Policy and its Implications | lang=en | website = journals.sagepub.com | date = 2013-07-01 | accessdate = 2026-11-03}}</ref><ref>{{cite web | url = https://journals.rudn.ru/international-relations/article/view/30679 | author = Вахшитех А., Лапенко М. В., Мукашева А.| title = Генезис евразийской идеи и евразийской практики в Республике Казахстан | lang=ru | website = journals.rudn.ru | accessdate = 2026-11-03}}</ref> Оның мақсаты [[Еуразия]] арқылы тауарлардың еркін қозғалысын жеңілдету. Бұл идея тез арада сауданы жандандыру, Орталық Азиядағы, [[Армения]] мен Беларусьтегі инвестицияны ұлғайту тәсілі ретінде қарастырылды және [[Шығыс әріптестігі]]нің жергілікті телнұсқасы ретінде қызмет етті.<ref>{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/kazakhstan/8808500/Kazakhstan-welcomes-Putins-Eurasian-Union-concept.html |title= Kazakhstan welcomes Putin's Eurasian Union concept |lang= en |publisher= [[The Daily Telegraph]] |author= Kilner, James |date= 2011-10-06 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> === Негіздеуші келісімдер (1990 жылдар) === 1990 жылдары еуразиялық интеграция процесі баяу болды, бұл Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін орын алған экономикалық дағдарыс пен оған тартылған елдердің көлемінен (Ресей, Беларусь және Қазақстан шамамен 20 млн км2 аумақты алып жатыр) болған делінеді. Нәтижесінде мүше мемлекеттер аймақтық сауда блогын кезең-кезеңімен құру үшін бір емес, бірнеше шарттарға қол қойып жатқан. 1995 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен кейінірек қосылған [[Қырғызстан]] мен [[Тәжікстан]] [[Кедендік одақ]] құру туралы алғашқы келісімдерге қол қойды. Оның мақсаты мүше-мемлекеттер арасында паспорттық бақылаусыз ашық шекараларды құруға біртіндеп жол көрсету болды.<ref>{{Cite web|url= https://legalacts.ru/doc/soglashenie-stran-sng-ot-20011995-o-tamozhennom/ |title= Соглашение стран СНГ от 20.01.1995 "О Таможенном союзе" |lang= ru |publisher= Ресей Федерациясының заңдары, кодекстері және нормативтік-құқықтық актілері |date= 1995-01-20 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 1996 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен Қырғызстан тауарлардың, қызметтердің, капиталдың, жұмыс күшінің ортақ нарықтарын құруға және бірыңғай көлік, энергетика және ақпараттық жүйелерді дамытуға мүмкіндік беретін елдер арасындағы экономикалық интеграцияны бастау үшін Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шартқа қол қойды.<ref>{{Cite web|url= https://evrazes.com/docs/view/120 |title= TREATY between the Russian Federation, the Republic of Belarus, the Republic of Kazakhstan and the Kyrgyz Republic on increased integration in economic and humanitarian fields of 29 March 1996 |lang= en |publisher= Еуразия экономикалық қауымдастығының ресми сайты |date= 1996-03-29 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 1999 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан Кеден одағы және Бірыңғай экономикалық кеңістік туралы шартқа қол қойды. Бұл шарт мемлекеттердің [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кедендік одақ]] пен Біртұтас экономикалық кеңістікті құру үшін қажет мақсаттары мен саясатын нақтылайды.<ref>{{Cite web|url= https://evrazes.com/docs/view/128 |title= TREATY on the Customs Union and the Common Economic Space of 26 February 1999 |lang= en |publisher= Еуразия экономикалық қауымдастығының ресми сайты |date= 1999-02-26 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> === Еуразия экономикалық қауымдастығы (2000–2014) === {{Толық мақала|Еуразия экономикалық қауымдастығы}} Экономикалық интеграцияны одан әрі кеңейту және ынтымақтастықты кеңейту үшін 2000 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]]н (ЕурАзЭҚ) құрды, оған 2006 жылы [[Өзбекстан]] да қосылды. Шарт оған мүше мемлекеттер үшін ортақ нарықты құрды. Еуразия экономикалық қауымдастығы [[Еуропа Экономикалық Қауымдастығы]] үлгісінде құрылды.<ref>{{кітап|авторы= Boris N. Mamlyuk |жыл= 2014 |шынайы атауы= Regionalizing Multilateralism: The Effect of Russia's Accession to the WTO on Existing Regional Integration Schemes in the Former Soviet Space SSRN: 2412319 |тақырыбы= Көпжақтылықты аймақтау: Ресейдің Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруінің посткеңестік кеңістікте қолданыстағы аймақтық интеграциялық схемаларға әсері}}</ref> 2003 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей және [[Украина]] Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы шартқа қол қойды да, 2004 жылы бұл шарт ратификацияланды, бірақ бұл процесс [[қызғылт сары төңкеріс]]тен кейін кідіріп қалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1052410.html |title= CIS: Russian, Ukrainian, Kazakh Parliaments Ratify Treaty On Single Economic Space |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Krushelnycky, Askold |date= 2008-04-08 |accessdate= 2024-02-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-12-10-putin-ukraine_x.htm |title= USATODAY.com – Putin: No objection to Ukraine in EU |lang= en |publisher= USATODAY.com |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 2007 жылы Беларусь, Қазақстан және Ресей арасында Кедендік одақ құру туралы келісімге қол қойды.<ref>{{Cite web|url= http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/aa16658947a49c28.html |title= Eurasian Economic Union |lang= en |publisher= [[Беларусь Сыртқы істер министрлігі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151126085933/http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/aa16658947a49c28.html |date= 2015-11-26}}</ref> === Кедендік одақ пен біртұтас нарықтың құрылуы (2010–2014) === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Біртұтас экономикалық кеңістік}} [[Сурет:CIS meeting 2008.jpg|нобай|солға|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] (ТМД) басшыларының [[Бішкек]]тегі кездесуі, 2008 жыл. ТМД еуразиялық интеграцияның ұзақ үдерісіне бастамашы болды.]] Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден одағы (қазіргі [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кеден Одағы]]) 2010 жылғы 1 қаңтарда пайда болды.<ref>{{Cite web|url= http://www.turkishweekly.net/news/93507/russia-belarus-and-kazakhstan-agree-on-customs-union.html |title= Russia, Belarus and Kazakhstan agree on Customs Union |lang= en |publisher= Turkish Weekly |date= 2009-12-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140704085214/http://www.turkishweekly.net/news/93507/russia-belarus-and-kazakhstan-agree-on-customs-union.html |date= 2014-06-04}}</ref> Кеден одағының басымдықтары блокішілік тарифтерді жою, бірыңғай сыртқы тарифтік саясатты құру және тарифтік емес кедергілерді жою болды. Ол [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік мемлекеттер]] арасындағы ортақ нарықты құру жолындағы алғашқы қадам болған және [[Еуропа Одағы]]нан үлгі алып ойлап табылған делінеді. Мүше мемлекеттер экономикалық интеграцияны жалғастыруды жоспарлап, 2011 жылғы шілдеден кейін бір-бірінің арасындағы барлық кедендік шекараларды алып тастауды жоспарлады. 2012 жылғы 1 қаңтарда үш мемлекет тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің біртұтас нарығының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін және келісілген өнеркәсіп, көлік, энергетика және ауыл шаруашылығы саясатын құру үшін [[Біртұтас экономикалық кеңістік|Еуразиялық экономикалық кеңістік]] құрды.<ref name="interfax">{{Cite web|url= http://www.ukrinform.ua/eng/news/ukraines_association_with_eu_rules_out_participation_in_customs_union___putin_aide_305195 |title= Ukraine cannot get observer status at Eurasian Econ Union due to association agreement with EU, Russia |lang= en |publisher= [[Интерфакс-Украина]] |date= 2013-07-14}}</ref> Келісім болашақ интеграцияның жол картасын қамтыды және [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] құрды ([[Еуропалық комиссия]] үлгісі бойынша).<ref name="tutby">{{Cite web|url= http://news.tut.by/politics/259307.html |title= Евразийские комиссары получат статус федеральных министров |lang= ru |publisher= [[TUT.BY]] |date= 2011-11-17}}</ref> Еуразиялық экономикалық комиссия Еуразиялық Кедендік одақ, Біртұтас экономикалық кеңістік және Еуразиялық экономикалық одақ үшін реттеуші орган ретінде қызмет етеді.<ref name="interfax" /> === Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт === [[Сурет:Session of Supreme Eurasian Economic Council.jpg|нобай|оңға|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің (одақтың мемлекет басшыларынан тұрады) сессиясы жылына кемінде бір рет өткізіледі.]] 2011 жылы [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресейдің сол кездегі премьер-министрі]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Назарбаевтың Еуразиялық Экономикалық Одақты құру идеясын қолдады.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> 2011 жылғы 18 қарашада Беларусь, Қазақстан және Ресей президенттері Еуразиялық экономикалық одақты 2015 жылға дейін құру мақсатын белгілейтін келісімге қол қойды.<ref name="bbcnews2011">{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Мүше-мемлекеттер тығыз экономикалық байланыстарды нығайту бойынша бірлескен комиссия құрды.<ref name="interfax" /> 2014 жылғы 29 мамырда Қазақстан, Беларусь және Ресей президенттері 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа қол қойды. Қол қою рәсіміне [[Армения]] мен Қырғызстан президенттері де қатысты. [[Ресей президенті]] Владимир Путин «Бүгін біз қуатты, тартымды экономикалық даму орталығын, 170 миллионнан астам адамды біріктіретін үлкен аймақтық нарықты құрдық» деді. Қазақстан премьер-министрінің орынбасары [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] Еуразиялық экономикалық одақтың саяси блок емес, тек экономикалық одақ екенін ерекше айтып кетті.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2014/05/30/world/europe/putin-signs-economic-alliance-with-presidents-of-kazakhstan-and-belarus.html?_r=0 |title= Russia and 2 Neighbors Form Economic Union That Has a Ukraine-Size Hole |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= MacFarquhar, Neil |date= 2014-05-29 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 2014 жылғы 9 қазанында ЕАЭО-ны Арменияға кеңейту туралы шартқа қол қойылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.interfax.ru/russia/412162 |title= Госдума ратифицировала договор о присоединении Армении к ЕАЭС |lang= ru |publisher= [[Интерфакс-Украина]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Қырғызстан Шартқа 2014 жылғы 23 желтоқсанда қол қойып, 2015 жылғы 6 тамызда Еуразиялық одаққа мүше болды.<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_razv_integr/prisoedinenie-gosudarstv-k-eaes/kr.php |title= Присоединение Кыргызской Республики к ЕАЭС |lang= ru |publisher= Еуразиялық Экономикалық Одақтың ресми сайты |accessdate= 2024-02-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225021212/https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_razv_integr/prisoedinenie-gosudarstv-k-eaes/kr.php |date= 2024-02-25}}</ref> === Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) === {{Толық мақала|Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нің нәтижесінде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа Одағы|ЕО]] Ресей мен Беларуське санкция салды.<ref name="euractiv">{{Cite web|url= https://www.euractiv.com/section/central-asia/interview/kazakh-official-we-will-not-risk-being-placed-in-the-same-basket-as-russia/ |title= Kazakh official: We will not risk being placed in the same basket as Russia |lang= en |publisher= Euractiv |author= Gotev, Georgi |date= 2022-03-29 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 2022 жылғы 10 наурызда Ресей елді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін Еуразиялық экономикалық одаққа бидай, меслин, қара бидай, арпа және жүгері экспортын тоқтатты.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/business/russia-suspend-grain-exports-eurasian-economic-union-until-aug-31-2022-03-10/ |title= Russia to suspend grain exports to Eurasian Economic Union until Aug 31 |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2022-03-10 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 29 наурызда Қазақстан үкіметінің қызметкері Қазақстан ЕАЭО мүшелігіне қарамастан АҚШ пен ЕО санкцияларын бұзбайтынын және ешқайсысын айналып өтуге ықпал етпейтінін мәлімдеді. Шенеунік Қазақстан екінші реттік санкцияларға ұшырағысы келмейтінін, оның орнына ЕО-мен ынтымақтастығын кеңейтуге ұмтылатынын түсіндірді.<ref name="euractiv" /> 2023 жылғы 25 желтоқсанда ЕАЭО [[Иран]]мен еркін сауда туралы келісімге қол қойды, ол тауарлардың 90% дерлік кедендік баж салығын алып тастайды.<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/news/eaes-i-iran-sozdayut-polnoformatnuyu-zonu-svobodnoy-torgovli/ |title= ЕАЭС и Иран создают полноформатную зону свободной торговли |lang= ru |publisher= Еуразиялық Экономикалық Одақтың ресми сайты |date= 2023-12-25 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Келісім 2019 жылдан бері қолданыста болған ұқсас уақытша келісімді алмастырды. == Құрамы == {| class="wikitable sortable" ! Мемлекет ! Мүше болған күні ! Қол қойған күні ! Дереккөзі |- | {{байрақ|Армения}} | {{dts|2015|01|2|format=dmy}} | {{dts|2014|10|10|format=dmy}} | <ref name=Russland>{{Cite web |url= http://belarus.ahk.de/fileadmin/ahk_belarus/Dokumente/Praesentationen/IHK_Oldenburg_Spaak_22.01.2015.pdf |title= Russland – aktuelle Situation, zukünftige Entwicklung |accessdate= 2015-06-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150402152331/http://belarus.ahk.de/fileadmin/ahk_belarus/Dokumente/Praesentationen/IHK_Oldenburg_Spaak_22.01.2015.pdf |date= 2015-04-02}}</ref> |- | {{байрақ|Беларусь}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |- | {{байрақ|Қазақстан}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |- | {{байрақ|Қырғызстан}} | {{dts|2015|8|12|format=dmy}} | {{dts|2014|12|23|format=dmy}} | <ref name=Russland/><ref>{{Cite web|url=http://www.eurasiancommission.org/ru/nae/news/Pages/12-08-2015-1.aspx|title=Кыргызстан присоединился к Евразийскому экономическому союзу|website=www.eurasiancommission.org}}</ref> |- | {{байрақ|Ресей}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |} === Төрағалық === Жыл сайын мүше мемлекет Одақты басқаратын төраға болып сайланады. Төрағалық [[орыс тілі]]нде әліпби ретімен елден елге ауысады. Қазіргі уақытта Одаққа Армения төрағалық етуде. {|class="wikitable" !Жыл !№ !Мемлекет !Мемлекет, не үкімет басшысы !Маңызды сауда келісімі |- |2015 |1 |{{байрақ|Беларусь}}<ref>{{cite web|url= http://belapan.by/archive/2014/12/23/749077/ |title= БелаПАН. Беларусь получила право председательства в ЕАЭС в 2015 году |publisher= belapan.by |date= 2014-12-23 |accessdate= 2016-11-14}} {{Wayback|date= 2017-01-30 |url= https://web.archive.org/web/20170130032226/http://belapan.by/archive/2014/12/23/749077/}}</ref> |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |{{байрақ|Вьетнам}} |- |2016 |2 |{{байрақ|Қазақстан}}<ref>{{Cite web|url= http://www.inform.kz/ru/1-yanvarya-2016-goda-nachalos-predsedatel-stvo-kazahstana-v-eaes_a2855900 |title= 1 января 2016 года началось председательство Казахстана в ЕАЭС |date= 2016-01-01}}</ref> |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | rowspan=3 style="text-align:center;" | |- | rowspan=2 |2017 | rowspan=2 |3 | rowspan=2 |{{байрақ|Қырғызстан}}<ref>{{Cite web |url= http://radiomir.by/predsedatelstvo-v-eaes-v-2017-godu-perehodit-k-kyrgyzstanu |title= Председательство в ЕАЭС в 2017 году переходит к Кыргызстану &#124; Радио Мир |accessdate= 2016-11-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161115132142/http://radiomir.by/predsedatelstvo-v-eaes-v-2017-godu-perehodit-k-kyrgyzstanu |title=Новый Таможенный кодекс ЕАЭС называют революционным |publisher= Хабар 24 телеарнасы |date= 2016-11-15}}</ref><ref>{{YouTube|6NW8ytIG9Xw|Новый Таможенный кодекс ЕАЭС называют революционным}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/6NW8ytIG9Xw |date= 2021-12-15 |date= 2016-11-07}}</ref> |[[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]] (1 желтоқсанға дейін) |- |[[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] (1 желтоқсаннан) |- |2018 |4 |{{байрақ|Ресей}}<ref>{{Cite web|url= https://www.youtube.com/watch?v= |title=Страны ЕАЭС договариваются о взаимном признании водительских прав |publisher= Россия 24 |date= 2014-08-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190511141808/https://www.youtube.com/watch?v=Ap9RYFw6vzU&gl=US&hl=en |date= 2019-05-11}}</ref> |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |{{байрақ|Қытай}}, {{байрақ|Иран}} |- |2019 |5 |{{байрақ|Армения}}<ref>{{Cite web|url= https://eadaily.com/ru/news/2018/12/06/predsedatelstvo-v-eaes-v-2019-godu-perehodit-k-armenii |title= Председательство в ЕАЭС в 2019 году переходит к Армении |date= 2018-12-06}}</ref> |[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |{{байрақ|Сербия}},<ref>{{Cite web|url= https://www.b92.net/eng/news/world.php?yyyy=2019&mm=08&dd=29&nav_id=107181 |title= European Commission: Serbia will have to terminate the agreement with Eurasian Union |lang= en |date= 2019-08-29}}</ref> {{байрақ|Сингапур}}<ref>{{Cite web|url= https://www.silkroadbriefing.com/news/2019/09/04/singapore-sign-free-trade-agreement-eurasian-economic-union-october-25th/ |title= Singapore to Sign Free Trade Agreement with Eurasian Economic Union on October 25th |date= 2019-09-04}}</ref> |- |2020 |6 |{{байрақ|Беларусь}}<ref>{{cite web |url= https://president.gov.by/en/belarus/economics/economic-integration/eaeu |title= Belarus' EAEU Presidency Priorities {{!}} Official Internet Portal of the President of the Republic of Belarus |publisher= [[Беларусь президенті]]нің ресми сайты}}</ref> |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] | |- |2021 |7 |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | |- |2022 |8 |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] | |- |- |2023 |9 |{{байрақ|Ресей}} |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | |- |2024 |10 |{{байрақ|Армения}} |[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | |-bgcolor="#DDEEFF" |2025 |11 |{{байрақ|Беларусь}} |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] | |- |} == Саясаты және басшылығы == [[Сурет:Russia stamp 2019 № 2526.jpg|нобай|оңға|2019 жылғы ЕЭАО ресейлік пошта маркасы]] Еуразиялық экономикалық одақ өз моделін [[Еуропа Одағы]]на негіздеуге ұмтылды. Барлық институттар өз жұмысын [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] (ЕЭК) туралы шартқа және Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық және нормативтік базасын қамтамасыз ететін халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырады. === Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес === {{Толық мақала|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес}} Мүше мемлекеттердің мемлекет басшыларынан тұратын [[Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес|Жоғарғы кеңес]] одақ үшін маңызды шешімдер қабылдайды. Ол мүше мемлекеттердің бюджетін және жарнасын бөлуді бекітеді. Жоғарғы Кеңес сондай-ақ интеграцияның стратегиясын, бағыты мен болашағын айқындайды және одақ мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған шешімдер қабылдайды.<ref>{{cite web |url= https://www.alta.ru/tamdoc/14bn0044/ |title= ДОГОВОР О ЕВРАЗИЙСКОМ ЭКОНОМИЧЕСКОМ СОЮЗЕ |lang= ru |date= 2014-05-29 |accessdate= 2024-03-29}}</ref><ref name="yurclub">{{cite web |url= http://sps.yurclub.ru/home/document/560461571 |title= Договор о Евразийском экономическом союзе |lang= ru |date= 2014-05-29}} {{Wayback|url= https://archive.ph/20140816184013/http://sps.yurclub.ru/home/document/560461571 |date= 2014-08-16}}</ref> === Еуразиялық экономикалық комиссия === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық комиссия}} Еуразиялық комиссия Еуразиялық экономикалық кеңістіктің ұлттықтан жоғары басқару органы ретінде 2012 жылғы 1 қаңтарда құрылды. Комиссия [[Еуропалық комиссия]] үлгісінде құрылды.<ref name="tutby" /> Оның штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан.<ref name="broshure">{{Cite web|url= http://www.eurasiancommission.org/en/Documents/broshura26_ENGL_2014.pdf |title= EURASIAN ECONOMIC INTEGRATION: FACTS AND FIGURES |lang= en |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Комиссия ведомстволық бағынысты филиалдар мен консультативтік-кеңесші органдарға мониторинг жүргізеді. 2015 жылғы 1 қаңтарда оның бөлімдері айтарлықтай кеңейтілді және халықаралық қызметкерлердің саны 150-ден 1200-ге дейін өсті. Еуразиялық экономикалық комиссия екі органнан: Кеңес пен алқадан тұрады. ;Кеңес Кеңес мүше мемлекеттердің вице-премьерлерінен тұрады. Комиссия кеңесі Одақтағы интеграциялық үдерістерді қадағалайды және Еуразиялық комиссияның жалпы басшылығына жауап береді. Кәсіподақ бюджетінің жобасын, штат санының шекті мөлшерін, комиссия қызметкерлеріне қойылатын біліктілік талаптарын бекіту арқылы комиссияның жұмысын бақылайды. Кеңес тоқсан сайын бір рет шақырылады.<ref name="yurclub" /> Сондай-ақ ол кедендік ынтымақтастық, сауда және еуразиялық интеграцияны дамыту мәселелері қарастырады. Кеңес ЕАЭО-ның маңызды аспектілері бойынша тұрақты түрде талқылаулар өткізеді және мүше мемлекеттердің бизнес өкілдерімен кездеседі.<ref>{{Cite web|url= http://www.customsbemoscow.org/home/05-subjects/organisations/01-customs-union/eurasian-economic-commission/council-of-the-eurasian-economic-commission |title= Council of the Eurasian Economic Commission |lang= en |publisher= customsbemoscow.org}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160303215331/http://www.customsbemoscow.org/home/05-subjects/organisations/01-customs-union/eurasian-economic-commission/council-of-the-eurasian-economic-commission |date= 2016-03-03}}</ref> ;Алқа Алқа он комиссардан тұрады, оның біреуі алқа төрағасы болып табылады.<ref name="broshure" /> Әрбір мүше мемлекет Еуразиялық комиссия Алқасына жедел басшылықты жүзеге асыратын және Еуразиялық комиссияның күнделікті жұмысын бақылайтын екі комиссар береді.<ref name="bbcnews2011" /> Барлық он комиссарды Жоғарғы Еуразиялық Кеңес төрт жылдық ұзартылатын мерзімге тағайындайды. Комиссарлар өз елдерінде федералды министр мәртебесін де алады.<ref name="tutby" /> Комиссия алқасы комиссияның атқарушы органы болып табылады. Ол аптасына кемінде бір рет жиналып, Еуразиялық экономикалық одақтың күнделікті жұмысына жауапты. Ол келісімдердің орындалуын бақылауды, жыл сайынғы орындалу туралы есептерді ұсынуды және ұсыныстарды енгізуді қоса алғанда, кең ауқымды қызмет түрлерін қамтиды. Кеңес сонымен қатар дауларды шешуде мүше мемлекеттерге көмек көрсетеді, одақ бюджетінің жобасын жүзеге асырады. Оның қызметінің бір бөлігіне комиссияның департаменттері мен мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары арасында делдал болу кіреді.<ref name="yurclub" /> Бірқатар департаменттерді комиссарлар басқарады. Төменгі қатардағы қызметкерлердің 84% ресейлік шенеуніктерден, 10% қазақстандықтардан және 6% беларустардан тұрады, мүше мемлекеттердің халық санына пропорционалды.<ref name="bbcnews2011" /> Ведомстволар Еуразиялық комиссия Алқасына тек кеден саясатына қатысты ғана емес, [[макроэкономика]], экономикалық бәсекелестікті реттеу, энергетикалық саясат және қаржы саясаты сияқты салаларда шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Комиссия департаменттері сонымен қатар мемлекеттік сауда мен еңбек көші-қонын бақылаумен айналысады.<ref name="tutby" /> === Парламенті === 2015 жылғы жағдай бойынша ЕАЭО-да тікелей немесе жанама сайланбалы орган жоқ. 2012 жылы Еуразиялық парламент құру мәселесі қарастырылды.<ref>{{Cite web|url= http://en.ria.ru/russia/20120425/173043817.html |title= Naryshkin Calls for Establishment of Eurasian Parliament |lang= en |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2012-04-25 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Дегенмен, сол уақытта бұл шешімді жасау тым ерте деп саналды және мүше мемлекеттер оның орнына ұлттық заңдар мен құқықтық кодекстерді үйлестіруді бастады. Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] одақта парламент құру идеясын қолдады.<ref>{{Cite web|url= http://en.itar-tass.com/russia/708233 |title= Creation of Eurasian Union parliament deemed possible |lang= en |publisher= [[ТАСС]]}}</ref> === Соты === Еуразиялық экономикалық одақ соты 2015 жылы [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]]ның Сотының ізбасары болды. Ол Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде болатын дауларды шешу және құқықтық тәртіпті түсіндірумен айналысады. Оның штаб-пәтері [[Минск]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url= http://www.themoscowtimes.com/news/article/b2b-notes-on-the-future-court-of-the-eurasian-economic-union/499094.html |title= B2B: Notes on the Future Court of the Eurasian Economic Union |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= Borovikov, Edward; Danilov, Igor |date= 2014-04-28 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Сот әрбір мүше мемлекеттен мүше мемлекеттердің үкімет басшылары тағайындайтын екі судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі тоғыз жылға тең.<ref name="yurclub" /> === Бюджеті === Еуразиялық экономикалық одақтың 2015 жылға бекітілген бюджеті 6,6 млрд [[Ресей рублі]]нен асады.<ref name="informaqca">{{Cite web|url= https://www.inform.kz/eng/article/2724891 |title= EEU budget 2015 to exceed RUB 6.6bn |lang= en |publisher= kazinform |date= 2014-12-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150107231630/http://www.inform.kz/eng/article/2724891 |date= 2015-01-07}}</ref> Бюджет одаққа мүше мемлекеттердің жарналары есебінен қалыптасады. 2015 жылы Еуразиялық экономикалық комиссияның қызметіне 6 млрд рубль, ЕАЭО қызметі туралы тұтынушыларды ілгерілетуге және ақпараттандыруға арналған ЕАЭО интеграцияланған ақпараттық жүйесін одан әрі дамытуға және жұмысын қаржыландыруға 463 млн рубль бөлінді. 290 миллионнан астам рубль ЕАЭО Сотының қызметін қаржыландырады.<ref name="informaqca" /> Инфрақұрылымға және комиссия қызметкерлерінің тұруына қосымша шығындарды Ресей қаржыландырады.<ref name="tutby" /> Бұған қоса, Ресей Қырғызстанның одаққа кіруін жеделдету үшін 1 миллиард [[АҚШ доллары]]н бөлді.<ref>{{Cite web|url= http://www.rferl.org/content/russia-to-allocate-12-billion-to-help-kyrgyzstan-join-customs-union/25404113.html |title= Russia To Allocate $1.2 Billion To Help Kyrgyzstan Join Customs Union |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-05-30 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Тағы 177 миллион АҚШ долларын Қазақстан бөлді.<ref>{{Cite web|url= http://www.kursiv.kz/news/details/vlast/bishkek_khochet_ot_astany_177_mln_za_vstuplenie_v_ts/ |title= Бишкек хочет от Астаны $ 177 млн за вступление в ТС |lang= ru |publisher= КУРСИВ |date= 2014-07-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150107231702/http://www.kursiv.kz/news/details/vlast/bishkek_khochet_ot_astany_177_mln_za_vstuplenie_v_ts/ |date= 2015-01-07}}</ref> === Тілдері === Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарттың 110-бабына сәйкес (2014 жыл) [[орыс тілі]] «Одақ органдарының» жұмыс тілі болып табылады.<ref>{{Cite web|url= https://docs.eaeunion.org/kk-kz/pages/displaydocument.aspx?s=bef9c798-3978-42f3-9ef2-d0fb3d53b75f&w=632c7868-4ee2-4b21-bc64-1995328e6ef3&l=540294ae-c3c9-4511-9bf8-aaf5d6e0d169&entityid=3610 |title= Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт |lang= kk |publisher= ЕЭАО ресми құжаттар жинағы |accessdate= 2024-03-29}}</ref> == Экономикасы == === Ішкі нарыққа шолу === 1996 жылы қол қойылған Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шарт экономикалық конвергенцияның алғашқы негізін қалады. Шарт кейінірек ЕАЭО құрамына кіретін мемлекеттердің интеграциясын қадағалайтын тұрақты атқарушы орган құруды қамтамасыз етті. Ол тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің болашақ ортақ нарығының жоспары болды.<ref name="broshure" /> [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] [[Беларусь]], [[Ресей]] және [[Қазақстан]] аумағында бірыңғай нарық құрды. 2015 жылы ЕАЭО келісімінің күшіне енуімен ортақ нарық [[Армения]] мен [[Қырғызстан]]ды қамтитындай кеңейтілді. Елдер шамамен 180 миллион адамнан тұратын нарықты және шамамен 5 триллион долларды құрайтын [[Аларман қабілет тепетендігі|ЖІӨ АҚТ]] құрайды. Еуразиялық экономикалық одақ номиналды ЖІӨ бойынша әлемде оныншы және сатып алу қабілетінің паритеті бойынша бесінші ірі экономикаға ие. Ғасырдың басынан бері мүше мемлекеттер 2000–2007 жылдар аралығында ЖІӨ орташа есеппен 6%-дан 8%-ға дейін өскен экономикалық өсуді бастан кешірді, [[2007—2008 жылдардағы қаржы дағдарысы|2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы]]нан кейін ол 2010 жылы қайтадан өсті. 2010 жылы [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кеден одағы]] құрылғаннан бері мүше мемлекеттер арасындағы тауар айналымы күрт өсті. 2011 жылы өзара сауда 63 миллиард долларды құрады, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 33,9%-ға көп. 2012 жылы өзара сауда 68 миллиард долларды құрап, жиынтық экспорт 594 миллиард долларға жетті, ал импорт 341 миллиард долларды құрады.<ref name="broshure" /> Бірінші интеграциялық кезең ең алдымен мүше мемлекеттер арасындағы сауданы күшейтті, экономикаларды нығайтты және мүше мемлекеттер үшін құқықтық және институционалдық негіз құрды. Екінші кезең тауарлардың, адамдардың, қызметтердің және капиталдың еркін қозғалысын қамтыды. Еуразиялық экономикалық одақ шикізатты тасымалдау құнын төмендету арқылы шикізат бағасын төмендету, нарық көлемінің ұлғаюына байланысты жаңа технологиялар мен өнімдердің қайтарымдылығын арттыру, сондай-ақ ортақ нарықтағы «сау» бәсекелестікке жәрдемдесу сияқты бірқатар макроэкономикалық мақсаттарға қол жеткізуге арналған. Ол сондай-ақ азық-түлік бағасын төмендетуге, салалардағы жұмыспен қамтуды арттыруға және өндіріс қуаттылығын арттыруға бағытталған. Беларусь және Қазақстан («[[Нұрлы жол]]<nowiki/>» экономикалық саясаты арқылы) сияқты ЕАЭО мүшелері ЕАЭО-ны Еуропа Одағы мен Жаңа Жібек жолы экономикалық белдеуі арасындағы көпір ретінде пайдалануға тырысады.<ref>{{Cite web|url= https://www.tvr.by/news/prezident/aleksandr_lukashenko_vstretilsya_s_novym_predsedatelem_kollegii_evraziyskoy_ekonomicheskoy_komissii/ |title= Александр Лукашенко встретился с новым председателем коллегии Евразийской экономической комиссии |lang= ru |publisher= tvr.by |date= 2016-03-24 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Еуразиялық одақ әлемдік энергетика, шикізат, қару-жарақ өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы өндірісіндегі «негізгі ойыншы» ретінде қарастырылады. 2013 жылы Ресей шетелден капитал тарту бойынша әлемдегі ең табысты 3-ел болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2014/01/29/russia-is-no-3-in-attracting-foreign-direct-investment-a31566 |title= Russia is No. 3 in Attracting Foreign Direct Investment |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2014-01-29 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> === Кеден одағы және еркін төрттік === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Біртұтас экономикалық кеңістік}} [[Сурет:EAC b-on-w.svg|нобай|оңға|ЕЭАО шарттарына сәйкес тауарлар [[Еуразиялық сәйкестік]] белгісімен белгіленеді.]] Одаққа мүше мемлекеттердің азаматтары басқа мүше мемлекеттерге ішкі төлқұжатымен бара алады. Ресей де [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] басқа мемлекеттерінің азаматтарына төлқұжатсыз кіруге рұқсат бергенімен, 2015 жылдан кейін бұл артықшылық тек [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Кеден одағы]] елдерінің азаматтарына беріледі деп күтілуде.<ref>{{Cite web|url= http://ria.ru/society/20121212/914456159.html |title= Путин: въезд в РФ должен быть разрешен только по загранпаспортам |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2012-12-12 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Мүше мемлекеттерде нарыққа түсетін барлық тауарларға бірыңғай сыртқы тариф және Еуразиялық Кедендік одақ құрылған кезден бастап 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап импорттық тауарларды бағалаудың бірыңғай әдістері бар. Міндеттері энергетика, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және көлік салаларында бірлескен үйлестіруді қамтиды. [[Беларусь]] тауарларының шамамен 75% экспортталады, оның жартысына жуығы басқа мүше мемлекеттерге жіберіледі.<ref>{{Cite web|url= https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/belarus_en |title= EU trade relations with Belarus |lang= en |publisher= [[Еуропалық комиссия]] |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Одақ аясындағы сауда негізінен Ресейге экспортталатын Беларусь техникасы мен ауыл шаруашылығы өнімдерінен тұрады. Мүше мемлекеттерге немесе одаққа кіруге ниет білдірген елдерге ресейлік энергия өндірушілерден газ бағасының төмен болуына кепілдік беріледі. === Бәсеке === Еуразиялық экономикалық комиссия Бірыңғай экономикалық кеңістіктің тауар нарықтарында тең бәсекелестік жағдайларды қамтамасыз ету мақсатында бәсекелестік саясатын жүргізеді. Ол сондай-ақ бәсекелестік саясатына қатысты үш елдің әрқайсысының заңнамасын үйлестіруге және жетілдіруге бағытталған. Комиссия біртұтас нарықтағы бәсекелестікті реттеуші ретінде қызмет етеді және монополияға қарсы мәселелерге де жауап береді. Арнайы ережелер мемлекеттің экономикаға араласуын шектейді.<ref name="broshure" /> === Валюталық одақ === [[Қазақстан президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] алғаш рет 2009 жылы Еуразиялық экономикалық қоғамдастық үшін «еураз» деп аталатын ортақ қолма-қол ақшасыз валюта құруды ұсынған болатын. Бұл елдерді жаһандық экономикалық дағдарыстан оқшаулауға көмектесетін еді.<ref>{{Cite web|url= https://lenta.ru/news/2009/03/11/nazarbaev/ |title= Назарбаев придумал специальную валюту для ЕврАзЭС |lang= ru |publisher= LENTA.ru |date= 2009-03-11 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2012 жылы жаңа бірлескен валюта идеясы [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің қолдауына ие болды және 2014 жылға қарай Еуразиялық комиссия құжаттарында Еуразиялық Орталық банкті құру және 2025 жылға қарай енгізілетін [[алтын]] деп аталатын ортақ валюта туралы ұсыныстар әзірленді.<ref name="sudakov">{{Cite web|url= http://english.pravda.ru/russia/economics/10-04-2014/127325-russia_kazakhstan_belarus_new_currency-0/ |title= Russia, Kazakhstan and Belarus to have new joint currency |lang= en |publisher= pravda.ru |author= Судаков, Дмитрий |date= 2009-03-11 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартта валюталық одақ құру қарастырылмаса да, Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев Еуразиялық экономикалық одақ елдеріне ортақ валюта енгізуге шақырды. [[Мемлекеттік дума]]ның ТМД комитетінің басшысы [[Леонид Эдуардович Слуцкий|Леонид Слуцкий]] Медведевтің валюталық одақ құру мәселесін талқылауды бастау туралы ұсынысын қолдады. Слуцкий оны 2015 жылдан кейін, одақ құрылымы нақтыланған кезде енгізуге болатынын айтты.<ref name="sudakov" /><ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/archive/what-euro-crisis-russia-seeks-single-currency |title= What Euro Crisis? Russia Seeks Single Currency |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= Филатова, Ирина |date= 2012-06-18 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> === Энергетика === Еуразиялық экономикалық одақ 2012 жылы әлемдегі [[табиғи газ]]дың 20,7%-ға жуығын және әлемдік [[мұнай]] мен [[газды конденсат]]тың 14,6%-ын өндіретін энергетикалық держава ретінде қарастырылды, бұл оны екі салада да әлемдегі жетекші өндіруші етті. Айта кету керек, бұл көрсеткіштер негізінен [[Ресей]]дің ЕЭАО мүшелігіне байланысты, Қазақстан мен [[Беларусь]]те газ және мұнай өндіруде сәйкесінше 1,9% және 0,6% ғана үлесті құрады және [[Армения]]да мұндай ресурстар мүлдем жоқ.<ref>{{Cite web|url= https://www.energycharter.org/fileadmin/DocumentsMedia/Occasional/1The_common_energy_market_of_the_EAEU-implications_for_the__EU_and_the_role_of_the_ECT.pdf |title= THE COMMON ENERGY MARKET OF THE EURASIAN ECONOMIC UNION |lang= en |publisher= International Energy Charter |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Ол сондай-ақ дүние жүзіндегі электр энергиясының 9% және дүние жүзіндегі көмірдің 5,9% өндіреді, бұл оны сәйкесінше әлемде үшінші және төртінші өндіруші етеді. [[Қазақстан]]да энергетика экономиканың жетекші саласы болып табылады. Елде 4 миллиард тоннаға жуық дәлелденген алынатын мұнай қоры және 2000 текше шақырым газ бар. Қазақстан мұнай экспорты бойынша әлемде 17-, табиғи газ экспорты бойынша 23-орында. Ресей әлемдегі ең үлкен табиғи газ қорына ие,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |title= Country comparison:: Natural gas proven reserves |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date= 2017-03-07}}</ref> мұнай қоры бойынша 8-,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |title= Country comparison:: Oil proven reserves |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date= 2013-06-15}}</ref> және көмір қоры бойынша екінші орында.<ref>{{Cite web|url= http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2014/BP-statistical-review-of-world-energy-2014-coal-section.pdf |title= BP Statistical Review of World Energy June 2014 |lang= en |publisher= bp.com}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140701172934/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2014/BP-statistical-review-of-world-energy-2014-coal-section.pdf |date= 2014-07-01}}</ref> Ресей сонымен қатар әлемдегі жетекші табиғи газ экспорттаушысы<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |title= Country comparison:: Natural gas exports |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181226020904/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date= 2018-12-26}}</ref> және екінші ең ірі табиғи газ өндірушісі,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title= Country comparison:: Natural gas production |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date= 2016-03-15}}</ref> сонымен қатар ең ірі мұнай экспорттаушысы және ең ірі мұнай өндіруші болып табылады. Ресурстарға бай Ресей мен Қазақстан арасындағы мұнай мен газ саудасы салыстырмалы түрде төмен болғанымен, Беларусь экономикасы ресейлік көмірсутегі шикізатына қол жеткізуге қатты тәуелді және Қырғызстан мен Армениядан айырмашылығы, Ресей Беларусьтің негізгі сауда серіктесі болып табылады және барлық саудасының 47% құрайды. === Инфрақұрылымы === [[Сурет:Turk-Sib railway.jpg|нобай|солға|[[Түрксіб|Түркістан–Сібір темір жолы]] [[Орталық Азия]] республикаларын және [[Сібір]]ді байланыстырады]] [[Темір жол]] [[XIX ғасыр]]дан бері Еуразиялық экономикалық одақ елдерін байланыстыратын негізгі жол болды. Бұл [[Ресей империясы]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]нда бүгінгі күнге дейін әрқашан негізгі көлік жолы болды. Одақ теміржол қатынасы бойынша әлемде 2-орында (әлемдік үлестің шамамен 7,8%). Дегенмен, ол әлі де одақ ішіндегі трансшекаралық сауданы жақсартуға ұмтылуда. Одақтағы ең танымал теміржол — [[Сібір темір жолы|Транссібір темір жолы]], ол [[Ресейдің Қиыр Шығысы]]н [[Мәскеу]]мен байланыстырады, оның оңтүстік жолдары [[Қазақстан]] арқылы да өтеді. ==== Бірыңғай әуе кеңістігі ==== [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] басқаратын «Бірыңғай Еуразиялық әуе кеңістігі» бағдарламасы әуе қатынасының бірыңғай нарығын және бірыңғай әуе қозғалысы аймағын құруды қарастырады. Бірыңғай әуе қозғалысы аймағы авиакомпанияларға жаңа ұшу жолдарын құруды жеңілдетеді, осылайша аймақ арқылы ұшатын рейстердің санын арттырады. Еуразиялық алқа мүшесі және министр [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] оның кезең-кезеңімен құрылатынын айтты.<ref>{{Cite web|url= http://www.eurasiancommission.org/kk/nae/news/Pages/22-05-2014-1.aspx |title= «КО елдерінің теміржол альянсы БЭК аумағы арқылы Қытайдан Еуроодаққа тасымалдар үлесін 10 есе арттырады», - деді, ЕЭК Энергетика және инфрақұрылым бойынша Алқа мүшесі (Министр) Даниал Ахметов |lang= kk |publisher= [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] |date= 2014-05-22 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2014 жылғы маусымда Беларусь әуе компаниясы [[Белавия]] Бірыңғай Еуразиялық аспанды дамытуға бет бұруға дайын екенін мәлімдеді. Ортақ авиация нарығында жұмыс істеу шарттары әлі келісілген жоқ. Дегенмен, жоба [[Еуропа Одағы]]ның [[Бірыңғай еуропалық аспан]] үлгісінде жасалуы мүмкін.<ref>{{Cite web|url= https://eng.belta.by/all_news/economics/Belavia-Belarus-ready-to-move-pretty-fast-towards-single-Eurasian-sky_i_74020.html |title= Belavia: Belarus ready to move pretty fast towards single Eurasian sky |lang= en |publisher= Belarusian news |date= 2014-05-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141205222236/http://eng.belta.by/all_news/economics/Belavia-Belarus-ready-to-move-pretty-fast-towards-single-Eurasian-sky_i_74020.html |date= 2014-12-05}}</ref> === Ауыл шаруашылығы === [[Сурет:Ivan Shishkin - Рожь - Google Art Project.jpg|нобай|оңға|''[[Қарабидай (Шишкин картинасы)|Қарабидай]]'', [[Иван Иванович Шишкин|Иван Шишкин]]]] Еуразиялық экономикалық одақ 2012 жылы әлемдегі [[қант қызылшасы]]ның 18,6%-ын және [[күнбағыс]]тың 22,7%-ын өндіретін қант қызылшасы мен күнбағыстың жетекші өндірушісі, сондай-ақ [[Мәдени қарабидай|қарабидай]], [[арпа]], [[егістік қарақұмық]], [[сұлы]] және [[күнбағыс дәні]]нің жетекші өндірушісі болып табылады. Ол сондай-ақ [[картоп]]тың, [[Бидай (астық)|бидай]]дың және [[астық]]тың (және дәнді бұршақ дақылдарының) ірі өндірушісі болып табылады.<ref name="broshure" /> [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] құзыретінің бір бөлігі ауыл шаруашылығын субсидиялау болып табылады. Ол мүше-мемлекеттер арасындағы ауыл шаруашылығы саласындағы саясатты қалыптастыруды үйлестіруге және ұжымдық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты. [[Еуразиялық даму банкі]] ауыл шаруашылығын одан әрі интеграциялау және дамыту жобаларын қаржыландырады. Ол 2008–2013 жылдар аралығындағы жобаларға шамамен 470 миллион [[АҚШ доллары]]н бөлді. == Шетелмен экономикалық қатынастары == Одақ [[Вьетнам]]мен еркін сауда туралы алғашқы келісімге қол қойды,<ref>{{Cite web|url= http://rbth.com/business/2016/05/12/fta-bodes-well-for-vietnam-eurasian-union-economic-ties-experts_592315 |title= FTA bodes well for Vietnam-Eurasian Union economic ties- experts |lang= en |publisher= rbth.com |author= Strelávina, Daria |date= 2016-05-12 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> ол барлық тараптар ратификациялағаннан кейін 2016 жылғы қазанда күшіне енуі жоспарлануда.<ref>{{Cite web|url= http://www.baomoi.com/FTA-Viet-Nam-lien-minh-A-Au-Cua-rong-nhung-khong-de-vao/c/17004039.epi |title= FTA Việt Nam - liên minh Á Âu: Cửa rộng nhưng không dễ vào |lang= vi |publisher= baomoi.com |date= 2015-07-08 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Ресейдің Экономикалық даму министрі мәлімдеуінше, Түркияның Экономика министрі [[Нихат Зейбекчи]] Еуразиялық экономикалық одақпен тығыз ынтымақтастық, оның ішінде одақ пен [[Түркия]] арасында еркін сауда аймағын құру туралы бастама көтерген.<ref>{{Cite web|url= http://en.ria.ru/politics/20140719/191039085/Turkey-May-Create-Free-Trade-Zone-with-Eurasian-Customs-Union-.html |title= Turkey May Create Free Trade Zone with Eurasian Customs Union – Development Minister |lang= en |publisher= [[SPUTNIK]] |date= 2014-07-19 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 2014 жылғы шілдеде Ресей Федерациясының елшілері мен тұрақты өкілдерінің кездесуінде [[Еуропа Одағы]] мен Еуразиялық экономикалық одақ арасындағы еркін сауда аймағын құру жайлы талқыға дайын екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url= https://www.epravda.com.ua/news/2014/07/1/472475/ |title= Путін заговорив про зону вільної торгівлі між ЄС і Євразійським союзом |lang= uk |publisher= [[Українська правда]] |date= 2014-07-01 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2023 жылдан бастап [[Индонезия]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]]мен келіссөздер жақсы жүріп жатыр. [[Иран]] және [[Мысыр]]мен келіссөздер аяқталуға жақын. ЕЭК сонымен қатар [[Қытай]]мен ағымдағы келісімін қайта қарауға дайындалуда. Ағымдағы, артықшылықсыз келісім 2019 жылғы қазанда күшіне енді және баж салығын төмендетуді қарастырмайды.<ref>{{Cite web|url= https://www.russia-briefing.com/news/the-eurasian-economic-union-free-trade-agreements-latest-progress.html/ |title= The Eurasian Economic Union Free Trade Agreements: Latest Progress |lang= en |publisher= Russia Briefing |date= 2023-03-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230317040643/https://www.russia-briefing.com/news/the-eurasian-economic-union-free-trade-agreements-latest-progress.html/ |date= 2023-03-17}}</ref> === ЕЭАО шетел елдерімен келісімдері === [[Сурет:Eurasian-Union-FTA.png|нобай|оңға|ЕАЭО еркін сауда келісімдері. Қызыл түспен ЕАЭО мүше-мемлекеттері боялса, жасыл түспен ЕАЭО еркін саудасы бар елдер.]] 2015 жылғы 1 қаңтардан кейін ЕЭАО мүшелері Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа (35-бап) сәйкес өз өкілеттіктерін ұлттықтан жоғары деңгейге бергендіктен, тауарлардың еркін саудасы туралы келісімдерді дербес жасасуға құқығы жоқ.<ref>{{Cite web|url= https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163855/9fa1f4a7aeac9e996f0cd388105974c1b849933a/#dst100334 |title= Статья 35. Режим свободной торговли |lang= ru |accessdate= 2024-03-31}}</ref> [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] сайтының хабарлауынша, ЕАЭО осы мемлекеттермен бірге екіжақты келісімдерге қол қойды:<ref name="torgovyyesoglashenya">{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/ |title= Торговые соглашения Евразийского экономического союза |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Вьетнам]] (2015 жылғы 29 мамырда қол қойды, 2016 жылғы 5 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/vietnam.php |title= Социалистическая Республика Вьетнам |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Иран]] (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2019 жылғы 27 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/iran.php |title= Исламская Республика Иран |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Қытай]] (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2021 жылғы 10 шілдеде күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/china.php |title= Китайская Народная Республика |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Сербия]] (2019 жылғы 25 қазанда қол қойды, 2019 жылғы 25 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/serbia.php |title= Республика Сербия |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Сингапур]] (екі түрлі келісімге 2019 жылғы 1 қазанда қол қойды)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/singapore.php |title= Республика Сингапур |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> ЕАЭО [[Мысыр]], [[Үндістан]], [[Индонезия]], [[Израиль]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]]мен сауда келісімдерін әзірлеуде және [[Моңғолия]]мен сауда келісімдерін әзірлеуді қарастыруда.<ref name="torgovyyesoglashenya" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуразиялық Экономикалық Одақ| ]] [[Санат:Сауда блоктары]] [[Санат:Халықаралық сауда]] [[Санат:Беларусь сыртқы саясаты]] [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Ресей сыртқы саясаты]] [[Санат:Қырғызстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Армения сыртқы саясаты]] [[Санат:Қазақстан экономикасы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Беларусь экономикасы]] [[Санат:Қырғызстан экономикасы]] [[Санат:Армения экономикасы]] g54923w7vai1l4f5x1k739qqyxhhlp9 0 518197 3692048 3676256 2026-11-05T14:51:55Z Mheidegger 1111 /* Тарихы */ Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейінг 3692048 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР СІМ, ҚР Сыртқыiсминi |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = MFA emblem.png |сурет ені = 200px |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |штаб-пәтері = 010000, [[Астана]] қаласы, Қонаев көшесі, 31<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/contacts?lang=kk|title=Байланыс|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 53.814 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 25|lon_sec = 55.5744 |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Министрі]] |басшылықтың есімі2 = [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі |жоғарыда тұрған мекеме = [[Қазақстан үкіметі]] |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mfa] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына енетін Қазақстанның орталық атқарушы органы, [[Қазақстанның сыртқы саясаты|Қазақстанның сыртқы саяси қызметі]]н атқаратын және Қазақстанның дипломатиялық қызметінің органдарының ортақ жүйесін басқаратын министрлік.<ref>{{cite web | url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P040001118_ | title=Қазақстан Республикасы Сыртқы iстер министрлiгiнiң мәселелерi | publisher=Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 28 қазандағы N 1118 Қаулысы | date=2004-10-08 }}</ref> == Тарихы == Қазақ дипломатиясының тарихы [[Қазақ хандығы]] кезінде хандар дипломатиялық қарым-қатынастарды дамытып, сыртқы және ішкі саясатты жүзеге асырған кезеңнен бастауын алды. Хандықтың дипломатиядағы негізгі мақсаты сауда, саяхат жолдарын және халықаралық айырбас үшін сауда орталықтарын құру ниетімен аумақтарды кеңейту туралы келіссөздер жүргізу болды.<ref>{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/news/show/6664|title=Немного о дипломатии в период Казахского ханства|lang=ru|author=Нұрланұлы, Мирас|date=2015-06-22|accessdate=2023-10-25}}</ref> Қазақтардың алғашқы сыртқы істер министрлігі 1920 жылдардың басында [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан АКСР]]-ның дипломатиялық кеңсесі ретінде құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://articlekz.com/article/7369|title=Формирование и развитие внешнеполитического аппарата Республики Казахстан|lang=ru|author=Бекманова, Д.М.|date=2010|accessdate=2023-10-25}}</ref> Министрлікті басқарған адам Түркістан АКСР Сыртқы істер халық комиссары ретінде белгілі болды және ол басқарған мекеме Түркістан АКСР Сыртқы істер комиссариаты болып аталатын.<ref>{{Cite web|url=http://bibliotekar.kz/mezhdunarodnoe-pravo-v-istorii-kazahstan/-2-mezhdunarodno-pravovye-otnoshenija-tu.html|title=§ 2. МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ ТУРКЕСТАНСКОЙ АССР|lang=ru|date=2014-04-16|accessdate=2023-10-25}}</ref> Сыртқы істер министрі лауазымы тұңғыш рет 1944 жылы, «Одақтық республикаларға сыртқы байланыстар саласындағы өкілеттіктер беру және осыған байланысты Сыртқы істер халық комиссариатын Бүкілодақтықтан Одақтық-республикалық халық комиссариатына айналдыру туралы» заңынын қабылдануымен пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1936/zakony/3946734/|title=Закон СССР февраля 1944: "О предоставлении союзным республикам полномочий в области внешних сношений и о преобразовании в связи с этим Народного комиссариата иностранных дел из общесоюзного в союзно-республиканский народный комиссариат"|lang=ru|accessdate=2023-10-25}}</ref> Бұл заң көмегімен [[КСРО әкімшілік бөлінісі|Одақтас республикалар]]дың шетел елдерімен тікелей дипломатиялық қатынасқа түсуіне мүмкіндік берді, бірақ сонда да сыртқы саясаттын басты функцияларын атқарған [[КСРО Сыртқы істер министрлігі]] еді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]] КСРО Сыртқы істер министрлігінің орталық аппаратында, сондай-ақ шетелдердегі кеңестік елшіліктерде дипломатиялық қызмет атқарған көптеген қазақстандықтарды елге оралуға шақырды. Нәтижесінде КСРО Сыртқы істер министрлігі жүйесінде ұзақ жылдар жұмыс істеген 12 кәсіби дипломат Қазақстанға оралды. Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейінгі келесі күні, 1991 жылғы 17 желтоқсанда Назарбаев Қазақстанның Мәскеудегі Тұрақты өкілдігіне шетелдік елшілермен кездесіп, олардың Қазақстан тәуелсіздігіне қатысты пікірін білуді тапсырды. Бұл тапсырманы орындауға бұған дейін КСРО Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеген, кейін Қазақстанның екінші президенті болған Қасым-Жомарт Тоқаев белсенді түрде атсалысты. Ол Қазақстанның Мәскеудегі тұрақты өкілі Қанат Саудабаевпен бірге Қытай, Ұлыбритания, Германия, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран елшіліктеріне барды.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 430-431 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> 1992 жылғы 2 шілдеде Нұрсұлтан Назарбаев өз жарлықтарымен «Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі туралы», «Қазақстан Республикасының Елшілігі туралы», «Басқа мемлекеттерде аккредиттелген Қазақстан Республикасы Төтенше және Өкілетті Елшісінің негізгі міндеттері мен құқықтары туралы» ережелерді бекітті. Бұл құжаттар негізгі дипломатиялық құрылымдардың мәртебесі мен өкілеттіктерін ресми түрде айқындады. Кейіннен 2 шілде Қазақстан Республикасының Дипломатиялық қызмет күні болып белгіленді. Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Сыртқы істер министрі [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] болды. 1997 жылы министрлік басқа да орталық мемлекеттік органдармен бірге Алматыдан Астанаға көшіп, бұрынғы «Мәскеу» қонақүйінің ғимаратына орналасты. 2005 жылғы 16 сәуірде Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің жаңа ғимараты салтанатты түрде ашылды. == Басшылығы == * Сыртқы істер министрі — [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Министрдің бірінші орынбасары — [[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] * Министрдің орынбасары — [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] * Министрдің орынбасары — [[Ермұхамбет Болатпекұлы Қоныспаев|Ермұхамбет Қоныспаев]] * Министрдің орынбасары — [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] * Министрдің орынбасары — [[Ардақ Темірханұлы Зебешев|Ардақ Зебешев]] * Министрлік аппаратының басшысы — Серік Кенжебаев<ref name="kurylym">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/1/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2026-03-05}} </ref> == Құрылымы == Министрліктің 2 комитеті бар. Олар:<ref name="kurylym" /> * министрліктің реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыруға, сондай-ақ инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік саясатты іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті|Инвестиция комитеті]]'''; * елдің саяси, экономикалық, әлеуметтік, гуманитарлық, сондай-ақ көрсетілген мақсаттарда өзге де қызмет салаларында оң имиджін нығайтуға және мемлекеттік саясатын іске асыруға жауапты '''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті|Халықаралық ақпарат комитеті]]'''. Министрліктің қарамағындағы ұйымдар қатарына «[[Сыртқы саяси зерттеулер институты]]<nowiki></nowiki>» АҚ, «ҚР СІМ «Дипломатиялық сервис» ШЖҚ РМК, «KAZAKH INVEST» Ұлттық компаниясы» АҚ және «[[KazAID]]<nowiki></nowiki>» қазақстандық халықаралық даму агенттігі», «[[Отандастар қоры]]<nowiki></nowiki>» коммерциялық емес акционерлік қоғамдары жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about/structure/10/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}</ref> == Міндеттері == Сыртқы істер министрлігінің міндеттері қатарына [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саяси қызмет]] саласын және Қазақстанның дипломатиялық қызмет органдарын басқару және [[инвестиция]]ларды тарту жатқызылады.<ref name="jalpiaqparat">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=Сыртқы істер министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-25}}</ref> Министрліктің ресми сайты оның қызмет бағыттары деп [[Қазақстанның сыртқы саясаты|сыртқы саясат]], [[Қазақстанның визалық саясаты|визалар]] және консулдық мәселелер, инвестициялар, Еуразиялық интеграция, протоколдық мәселелер және [[қоғам]]мен өзара іс-қимыл атайды.<ref name="jalpiaqparat" /> == Министрлер тізімі == {{Негізгі мақала|Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған жылдары ! [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | 1 | [[Сурет:Tuleutai Suleimenov profile (cropped).jpg|99px]] | [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]]<br>{{small|(1941 туған)}} | желтоқсан<br>1991 | сәуір<br>1994 | [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- | 2 | [[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]] | [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 18 сәуір<br>1994 | 12 қазан<br>1994 | [[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- | 3 | [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|99px]] | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} | 12 қазан<br>1994 | 12 қазан<br>1999 | [[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- | 4 | [[Сурет:Yerlan Idrissov (2013-03-05).jpg|99px]] | [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 12 қазан<br>1999 | 29 қаңтар<br>2002 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- | 5 | [[Сурет:Tokaev.jpg|99px]] | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} | 29 қаңтар<br>2002 | 11 қаңтар<br>2007 | [[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- | 6 | [[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|99px]] | [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} | 11 қаңтар<br>2007 | 4 қыркүйек<br>2009 | [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- | 7 | [[Сурет:Kanat Saudabayev 2010 (cropped).jpg|99px]] | [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]<br>{{small|(1946 туған)}} | 4 қыркүйек<br>2009 | 8 сәуір<br>2011 | [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- | 8 | [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]] | [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 11 сәуір<br>2011 | 24 қыркүйек<br>2012 | [[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- | 9 | [[Сурет:Erlan Idrissov (23101326859) (cropped).jpg|99px]] | [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]<br>{{small|(1959 туған)}} | 28 қыркүйек<br>2012 | 28 желтоқсан<br>2016 | [[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- | 10 | [[Сурет:Kairat Abdrakhmanov (21310882222) (cropped).jpg|99px]] | [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 28 желтоқсан<br>2016 | 26 желтоқсан<br>2018 | [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- | 11 | [[Сурет:Beibut Atamkulov (cropped).jpg|99px]] | [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]<br>{{small|(1964 туған)}} | 26 желтоқсан<br>2018 | 18 қыркүйек<br>2019 | [[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]] |- | 12 | [[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|99px]] | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]<br>{{small|(1968 туған)}} | 18 қыркүйек<br>2019 | 29 наурыз<br>2023 | [[Асқар Мамин үкіметі|Мамин]]<br>[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]] |- | 13 | [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]<br>{{small|(1976 туған)}} | 3 сәуір<br>2023 | 26 қыркүйек<br>2025 | [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]<br>[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- | 14 | [[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|99px]] | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]]<br>{{small|(1965 туған)}} | 26 қыркүйек<br>2025 | 28 тамыз<br>2026 | [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]] |- | 15 | [[Сурет:Mukhtar Tleuberdi 2019 (cropped).jpg|99px]] | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]]<br>{{small|(1968 туған)}} | 2 қыркүйек<br>2026 | | [[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]] |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|С]] on1lbh0sztxicbfyqcubmug4qzds1di 0 520356 3691984 2176506 2026-11-05T13:11:32Z Wikuiser 172895 3691984 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Тонгерен |шынайы атауы = {{lang-nl|Tongeren}} |сурет = |жағдайы = |ел = Бельгия |елтаңба = Blason Tongeren.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 47|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = region:BL |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 29 700 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.tongeren.be/ |сайт тілі = }} '''Тонгерен''' ({{lang-nl|Tongeren}}, [[МФА]]</small>: {{IPA|[ˈtɔŋərə(n)]}}; {{lang-fr|Tongres}}, {{lang-de|Tongern}}) - ірі қала, [[Бельгия]]ның тарихи аймағы, [[Гай Юлий Цезарь]]дің дәуірінде [[тунгрлер]] германдық тайпасының орталығы болған. Орта ғасырларда [[Хеспенгау]] графатығының орталығы, [[Капетинги]] королдік әулетінің отаны болған. [[Екер]] өзенінде, қазіргі [[Лимбург]] провинциясының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Халықы - 29 700 тұрғын (2006). == Галерея == <gallery caption="Тонгереннің көрнекті тарихи жерлері" gallery mode=packed> File:Onze-Lieve-Vrouwe_Basiliek_Tongeren.JPG| File:Poort.JPG| Сурет:Tongeren_Ambiorix_01.JPG| File:20100706_tongeren48.JPG| </gallery> [[Санат:Бельгия қалалары]] {{Belgium-geo-stub}} cnjqkkbnkdqswvdlfnx589naiybbmzh 0 525782 3692125 3690237 2026-11-05T16:23:34Z Қатысушы Апельсин 121973 1-ші бөлім 3692125 wikitext text/x-wiki [[File:Жуз.svg|thumb|right|20-шы ғасырдың басындағы Қазақстандағы үш жүздің таралуы: қызылмен Ұлы жүз, қызғылт сарымен Орта жүз, жасылмен Кіші жүз көрсетілген]] '''Қазақ рулары''' — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. '''''[[Ұлы жүз]]''''': [[Жалайыр|Жалайырлар]] (110 мың), [[Ошақты]] (20 мың), [[Дулат|Дулаттар]] (250 мың), [[Суан|Суандар]] (30 мың), [[Албан руы|Албандар]] (81 мың), [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлылар]] (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), [[Сарыүйсін|Сары үйсіндер]] (10 мың), [[Шапырашты]] (60 мың), [[Сіргелі]] (40 мың) және [[Ысты]] (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. '''''[[Орта жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: [[Арғын|Арғындар]] 510 мың, [[Наймандар]] 430 мың, [[Қыпшақтар]] 150 мың, [[Керей (тайпа)|Керейлер]] 110 мың, [[Уақ]]тар 60 мың, [[Тарақты]] 10 мың және [[Қоңырат|Қоңыраттар]] 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. '''''[[Кіші жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары [[Шекті]]лер 80 мың, [[Шөмекей]]лер 100 мың, [[Төртқара]] 60 мың, [[Кете (ру)|Кете]] 60 мың, [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] 25 мың және [[Қарасақал]] 15 мың құрайды. Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: [[Адай|Адайлар]] 100 мың, [[Байбақты]]лар 40 мың, [[Беріш]]тер 40 мың, [[Таз|Таздар]] 20 мың, [[Шеркеш]]тер 45 мың, [[Масқар]] 20 мың, Тана 25 мың, [[Қызылқұрт]] – 40 мың, Алтын – 30 мың, [[Жаппас]] – 50 мың, [[Ысық]] – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] 70 мың, [[Керейіт|Керейт]] 33 мың, [[Тама]] – 45 мың, [[Телеу]] - 20 мың, [[Кердері]] 20 мың және [[Рамадан]] 5 мыңға жуық, ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғай-Қазақ cоның ішінде]]: [[қос таңбалы|үйсін-ноғай]], [[қояс]], [[қазан құлақ|қазанқұлақ]], [[қос таңбалы|қостаңбалы]] 34 мын''. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. <ref>{{cite web | url=http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html | title=В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный - это Аргын}}</ref> Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. {{rodovid|937577}} == Деңгейлері == Қазақ руларының 4 деңгейі бар: # Бірінші деңгей (Ел) - [[Арғын]], [[Наймандар|Найман]] және т.б. Барлығы 20 шақты ру. # Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]], [[Қуандық]] және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті [[аға сұлтан]]дар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды. # Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағай]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке]] және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды. # Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды. ==Атаулары== Ру атауларының шығу тегі: # Адам аты. Арғы атасының атынан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған. # Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ # Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады. # Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран == Ұлы жүз рулары == {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="9" |[[Үйсін руы]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|accessdate=2013-02-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26}}</ref> !''[[Албан руы|Албан]]'' ? !''[[Дулат]]'' + !''[[Ошақты]]'' + !''[[Суан]]'' + !''[[Шапырашты]]'' !''[[Ысты]]'' !''[[Сарыүйсін]]'' !''[[Сіргелі]]''? !''[[Шақшам]]'' ? |- !class="bright"|Рулар | # ''[[Сары (Албан)|Сары]]'': ## ''[[Шоған]]'' ## ''[[Досалы]]'' ## ''[[Қожбанбет]]'' ## ''[[Жарты]]'' ## ''[[Алжан]]'' ## ''[[Құрман]]'' ## ''[[Айт руы|Айт]]'' ## ''[[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]]'' ## ''[[Қыстық]]'' # ''[[Шыбыл]]'': ## ''[[Қоңырбөрік]]'' ## ''[[Қызылбөрік]]'' | # ''[[Ботбай]]'' # ''[[жаныс]]'' # ''[[сиқым]]'' # ''[[шымыр]]'' | # ''[[аталық руы|аталық]]'' # ''[[Байыл]]'' # ''[[қоңыр руы|қоңыр]]'' # ''[[тасжүрек]]'' | # ''[[байтүгей]]'' # ''[[тоқарыстан]]'' # ''[[бағыс]]'' # ''[[сартай]]'' # ''[[нартай]]'' | # ''[[айқым]]'' # ''[[асыл]]'' # ''[[екей]]'' # ''[[еміл]]'' # ''[[кебенек руы|кебенек]]'' # ''[[шыбыл]]'' | # ''[[ойық руы|Ойық]]'' # ''[[Тілік]]'' | # ''[[Қалша]]'' # ''[[Жақып руы|Жақып]]'' | # ''[[Байұлы (Ұлы жүз)|Байұлы]]'' ## ''[[айтбозым]]'' ## ''[[Жаңабай (Сіргелі)|жаңабай]]'' ## ''[[елібай]]'' ## ''[[Батыр руы|батыр]]'' ## ''[[қарабатыр]]'' ## ''[[шалдар руы|шалдар]]'' ## ''[[жайдақ]]'' ## ''[[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]'' # ''[[Үштаңбалы]]'' ( ''[[Төрттаңбалы]]'') ## ''[[тутаңбалы]]'' ## ''[[қайшылы]]'' ## ''[[кеңірдек руы|кеңірдек]]'' (көңірдек) |} {| class="wide" !Тайпа ! rowspan="1" |''[[Қаңлы]]'' ! rowspan="1" |''[[Жалайыр]]'' + ! rowspan="1" |''[[Шанышқылы]]'' + |- !class="bright"|Рулар | # ''[[қара қаңлы]]'' # ''[[қызыл қаңлы]]'' # ''[[қапсан қаңлы]]'' # ''[[сары қаңлы]]'' | # ''[[Сырманақ]]'': ## ''[[Ақбұйым]]'' ## ''[[арықтыным]]'' ## ''[[Байшегір]]'' ## ''[[балғалы]]'' ## ''[[қайшылы]]'' ## ''[[күшік руы|күшік]]'' # ''[[Шуманақ]]'': ## ''[[андас]]'' ## ''[[қалпе руы|қалпе]]'' ## ''[[қарашапан]]'' ## ''[[мырза руы|мырза]]'' ## ''[[орақты]]'' ## ''[[сыпатай]]'' # ''[[Бірманақ]]'': ## ''[[Сиыршы (ру)|сиыршы]]'' | # ''[[Құрбақа руы|Құрбақа]]'' ## ''[[Балық руы|Балық]]'' ## ''[[Саңырау (Ру)|Саңырау]]'' ## ''[[Мамыт руы|Мамыт]]'' # ''[[Дархан (ру)|Дархан]]'' # ''[[Қырықсадақ]]'' # ''[[Бектау руы|Бектау]]'' ## ''[[Қырпық]]'' ## ''[[Арапшы руы|Арапшы]]'' ## ''[[Сырдым]]'' # ''[[Жойсын]]'' # ''[[Бағыс]]'' |} == Орта жүз рулары == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа<ref name=autogenerated1 /> !''[[Арғын]]''+ !''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]'' !''[[Наймандар|Найман]]''+ !''[[Қоңырат]]'' !''[[Керей (тайпа)|Керей]] '' !'' [[Уақ]]'' |- !class="bright"|Рулар | #''[[Мейрам]]'' ## ''[[Қуандық]]'' ## ''[[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]]'' ## ''[[Бегендік]]'' ## ''[[Шегендік]]'' ## ''[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]'' #''[[Момын]]'' ## ''[[Атығай]]'' ## ''[[Бәсентиін]]'' ## ''[[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]'' ## ''[[Қарауыл руы|Қарауыл]]'' ## ''[[Тобықты]]'' ## ''[[Саржетім]]'' ## ''[[Шақшақ]]'' # ''[[Тарақты]]'' (жиен) # ''[[Жоғары шекті]]'' # ''[[Төмен шекті]]'' | # ''[[құлан қыпшақ]]'' # ''[[сарықыпшақ]]'' # ''[[қытай қыпшақ]]'' # ''[[қарақыпшақ]]'' ## ''[[қарабалық руы|қарабалық]]'' ## ''[[көлденең руы|көлденең]]'' ## ''[[бұлтың]]'' ## ''[[ұзын]]'' ## ''[[торы (ру)|торы]]'' | # ''[[Саржомарт]] ([[Ергенекті]])'' ## ''[[Бура (найман)|Бура]]'' ## ''[[Қаратай (ру)|Қаратай]]'' ## ''[[Көкжарлы]]'' # ''[[Төлегатай]]'' (Төлетай) ## ''[[Қаракерей]]'' ## ''[[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]'' ## ''[[Садыр]]'' ## ''[[Төртуыл]]'' # ''[[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]'' ## ''[[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]'' ## ''[[Балталы]]'' | [[Көтенші]]ден: # ''[[Саңғыл]] '' # ''[[Божбан]] '' # ''[[Жетімдер руы|Жетімдер]] '' # ''[[Маңғытай]] '' # ''[[Аманбай]] '' # ''[[Жаманбай]] '' [[Көктіңұлы]]нан: # ''[[Алғи]] '' # ''[[Байлар-Жандар|Байлар]] '' # ''[[Байлар-Жандар|Жандар]] '' # ''[[Қаракөсе]] '' # ''[[Құлшығаш]] '' # ''[[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] '' # ''[[Тоқболат]] '' | [[Тұрғақ]]<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}</ref><ref>Тұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1</ref>: # Баба # Тайшыбек # Ораз # Төртқара # Бесқара # Күбі # Жолдыбай # Жәпек [[Абақ]]<ref name="http://kerey.kz/?p=11853">{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=11853|title=Абақ Керей шежіресі}}</ref>: # ''[[Жәнтекей]]'' # ''[[Жәдік]]'' # ''[[Шимойын]]'' # ''[[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]]'' # ''[[Меркіт]]'' # ''[[Шеруші]]'' # ''[[Сарбас руы|Сарбас]]'' # ''[[Молқы]]'' # ''[[Ителі]]'' # ''[[Қарақас]] (Сидалы)'' # ''[[Көнсадақ]]'' # ''[[Жастабан]]'' [[Ашамайлы]]<ref>{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1}}</ref>: # ''[[Балта руы|Балта]]'' # ''[[Тарышы]]'' # ''[[Көшебе]]'' # ''[[Сибан]]'' | # ''[[Сарман]]'' # ''[[Шоға]]'' # ''[[Еренші]]'' # ''[[Байназар (ру)|Байназар]]'' # ''[[Баржақы]]'' # ''[[Жансары]]'' # ''[[Шәйкөз]]'' # ''[[Бидалы]]'' |} == Кіші жүз рулары == {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] ! rowspan="2" |''[[Ноғай-Қазақ]]''<ref name=":0">http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[Кете (ру)|кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' | #''[[қос таңбалы|үйсін-ноғай]]'' # ''[[қояс]]'' # ''[[қазан құлақ|қазанқұлақ]]'' # ''[[қос таңбалы|қостаңбалы]]'' |} == '''[[Ақсүйек]]''' == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа бірлестігі <ref name="autogenerated1" /> ! colspan="5" |''[[Төре]]'' |- !Тайпа !''[[Абылай хан әулеті]]'' !''[[Әбілқайыр әулеті]]'' !''[[Бөкей әулеті]]'' !''[[Жәдік әулеті]]'' !''[[Қаратай әулеті]]'' |- ! class="bright" |Рулар |'''30 ұлы болған:''' # Уәли # Қасым # Әділ | # [[Нұралы хан]] # [[Ералы хан|Ералы]] # Қожахмет # Айшуақ # Әділ # Шыңғыс | # [[Тәуке хан|Тәуке]] # [[Әділ]] # [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] # [[Меңдікерей]] | # [[Тоғым хан]] # Бөкей сұлтан # [[Шығай хан]] # Мәлік сұлтан |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]] [[Мағзұм Қаратаев]] |} {| class="wide" ! class="bright" |Тайпа бірлестігі <ref name="autogenerated1" /> ! colspan="5" |''[[Қожа]]''<ref name="М.М. Шибутов Казахское шежире">{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}</ref> |- !Тайпа !''Сейіт қожа руы (тобы)'' !Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы) !Бақсайыс немесе төре руы !Жүсіп қожа руы (тобы) !Турікпен қожа руы |- ! class="bright" |Рулар | # ''Сейітқожа'' # [[Аққорған руы|''Аққожа'']] # [[Дуана руы|''Дуанақожа'']] # ''Кылыштыкожа'' # ''Қырықсадақ'' | # Құрбан # Жақып # Қызылауыз # Шайбанид # Әзиз Махмұт # ''[[Қылышты қожа|Қылышты]]'' | # ''[[Бақсайыс қожа|Бақсайыс-Төре]]'' | # Ұлан қожа # Касым қожа # Құлтай кожа # ''[[Қарахан|Қарахан қожа]]'' # Көдей қожа | # Турікпен |} == Жүздерден тыс == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа<ref name=autogenerated1 /> !''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''<ref name="М.М. Шибутов Казахское шежире">{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}</ref> !Қарағаш !''[[Қияттар]]'' !''[[Қырғыз руы]]'' !''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]'' !''[[Сунақ]]'' !''[[Құрама руы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[төре төлеңгіт]]''<ref>http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704180513/http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 |date=2015-07-04 }}</ref> # ''[[қалмақ төлеңгіт]]'' # ''[[моңғол төлеңгіт]]'' # ''[[сіргелі төлеңгіт]]'' | # Қарағаш | |[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] '''қырғыздары (Қарағанды облысы)''' * Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз [[Атығай]] '''қырғыздары (Көкшетау облысы)''' * Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз [[Әлімұлы]] '''қырғыздары (Ақтөбе облысы)''' | # Қалпақ | # ''[[Қайғақтық ]]'' # ''[[Сыйық ]]'' # ''[[Аташ ]]'' # ''[[Бессары]]'' # ''[[Қалмырза-Тоқпан]]'' | # ''[[Телеу]]'' # ''[[Жалайыр]]'' # ''[[Қатаған]]'' # [[Баршылық]] # [[Қоңырат]] # [[Маңғытай]] # ''[[Барлас]]'' # Бока # ''[[Керейіт]]'' # ''[[Тама]]'' # ''[[Сиқым]]'' # ''[[Қаңлы (тайпа)|Қанлы]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|Жағабайлы]]'' # ''[[Тарақты]]'' # ''[[Байжігіт руы|Байжігіт]]'' (Бажигы) # Баяут, # ''[[Жаныс|Оймауыт]] (''Аймаут) # ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғайлы]]'' # ''[[Алтай-Қарпық]]'' # Аккурган # ''[[Қара қойлы]] (''Каракойлы) # ''[[Сіргелі|Қарасирақ]]'' # ''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (''Кышлык) # ''[[Дүрмен]] (''Дурманча) # [[Моғолтай]] |} == [[Таңба]] және [[ұран]] == {| class="wide" ! Ру ! Кіші ру ! Таңба ! Ұран |- ! [[Ұлы жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]] !Нел |- | [[Қаңлы]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр | Байтерек |- | [[Жалайыр]] | | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ<ref name=Ulugtamga>{{Cite web |title=«МЫ, НИЖЕПРИЛОЖИВШИЕ ИСТИННЫЕ ТАМГИ...» опыт идентификации родоплеменных знаков казахов Старшего жуза - Институт археологии им. А.Х. Маргулана |url=https://archeo-lib.kz/personali/r/rogozhinskij-aleksej/%C2%ABmyi,-nizheprilozhivshie-istinnyie-tamgi...%C2%BB-opyit-identifikaczii-rodoplemennyix-znakov-kazaxov-starshego-zhuza.html |access-date=2026-11-04 |website=archeo-lib.kz |lang=ru}}</ref> | Бақтияр, Қабылан |- | [[Дулат]] | | [[File:Venus symbol.svg|30px]]<ref name=Ulugtamga></ref> | Бақтияр |- | rowspan="3" | | Жаныс -> Байыс | [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 63.svg|30px]] | |- | Ботбай -> Құдайқұл | [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]] | |- | Құдайқұл -> Әлімжан | [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]] | |- | [[Албан руы|Албан]] | | [[File:Venus symbol.svg|30px]]<ref name=Ulugtamga></ref> | Райымбек |- | | Қоңырбөрік, Шоған | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]] | |- | | Алжан | 3 сызық кететін дөңгелек | |- | | Бозым -> Баба, Жәнібек | [[File:Kazakh Tamga 09.svg|30px]] | |- | [[Суан]] | | [[File:Venus symbol.svg|30px]] , [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]<ref name=Ulugtamga></ref> | Байсуан |- | [[Сарыүйсін]] | | [[File:Venus symbol.svg|30px]]<ref name=Ulugtamga></ref> | Байтоқ |- | [[Шапырашты]] | | [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]] [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тұмар<ref name=Ulugtamga></ref> | Қарасай |- | [[Ошақты]] | | [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]] [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тұмар<ref>{{Cite web |title=Казахские тамги. Новые исследования и открытия - Институт археологии им. А.Х. Маргулана |url=https://archeo-lib.kz/personali/r/rogozhinskij-aleksej/kazaxskie-tamgi.-novyie-issledovaniya-i-otkryitiya.html |access-date=2026-11-04 |website=archeo-lib.kz |lang=ru}}</ref> | Бақтияр |- | [[Ысты]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр | Жауатар |- | rowspan="2" | | Ойық | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | |- | Тілік | [[File:Kazakh Tamga 66.svg|30px]] көсеу | |- | [[Сіргелі]] | | [[File:Kazakh Tamga 10.svg|30px]] сірге, [[File:Kazakh Tamga 11.svg|30px]] қурай, [[File:Kazakh Tamga 12.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] | Туғаназ |- | [[Шанышқылы]] | | [[File:Kazakh Tamga 15.svg|30px]] [[File:Kazakh Tamga 16.svg|30px]] қол-таңба | Айырылмас |- ! [[Орта жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! |- | [[Арғын]] | | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | Ақжол, Қара қожа |- | rowspan="3" | | Тарақты | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]] | Жауқашар |- | Жоғары шекті | [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті | |- | Төменгі шекті | [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті | |- | [[Наймандар|Найман]] | |<ref name=Talasbaeva>{{Cite journal |last=Rogozhinskiy |first=Alexey |title=Таласбаева А.К. Родоплеменные тамги найманов по архивным источникам XVIII-XIX вв. |url=https://www.academia.edu/36861663/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%90_%D0%9A_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC_XVIII_XIX_%D0%B2%D0%B2 |journal=EVO PRESS |lang=ru}}</ref> | Қаптағай |- | rowspan="6" | | Балталы | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта | |- | Бағаналы | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана | |- | Терістаңбалы | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] | |- | Қаракерей | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]]<ref name=Talasbaeva></ref><ref name=steppecode>{{Cite web |title=STEPPE CODE: IDENTITY SIGNS (TAMGA—TYPE) OF THE NAYMAN TRIBE (SECOND HALF OF 18th— EARLY 20th c.) |url=https://maiask.ru/data/documents/20_02_Kaldybaeva_i_drRUS.htm |access-date=2026-11-04 |website=maiask.ru |lang=ru}}</ref> | Қабанбай |- | Матай | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] , [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]]<ref name=steppecode></ref> | Бөрібай |- | Садыр | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] | Алдияр |- | Сарыжомарт | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] | Алдияр |- | [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] | | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] қос әліп | Ойбас |- | [[Қоңырат]] | | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға | Алатау |- | | Саңғыл | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға | Мұлқамал |- | [[Уақ]] | | [[File:Kazakh Tamga 25.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]] | Жаубасар, Бармақ |- | | Ергенекті Уақ | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] ергенек, [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]] ай | Алға |- | [[Керей (тайпа)|Керей]] | | [[File:Kazakh Tamga Tortkara.svg|30px]] | Қара Қожа |- | rowspan="2" | | Ашамайлы | [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] ашамай | Ошыбай |- | Абақ | [[File:Kazakh Tamga 21.svg|30px]] абақ | Жәнібек |- ! [[Кіші жүз]] ! ! ! |- | [[Байұлы]] | | | |- | | Адай | [[File:Kazakh Tamga 27.svg|30px]] садақ, [[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]] оқ | Бекет |- | | Алтын | [[File:Kazakh Tamga 32.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 33.svg|30px]] | Баймұрат |- | | Беріш | [[File:Kazakh Tamga 36.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 37.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 38.svg|30px]] | Ағатай |- | | Жаппас | [[File:Kazakh Tamga 41.svg|30px]] түйе мойын, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 43.svg|30px]] | Баймұрат |- | | Есентемір | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]] | Алдонғар |- | | Таз | [[File:Kazakh Tamga 55.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 56.svg|30px]] | Бақай |- | | Байбақты | [[File:Kazakh Tamga 72.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 34.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]] | Дауқара |- | | Тана | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] әліп, көсеу | Тана |- | | Масқар | [[Сурет:Kazakh Tamga 60.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Қаратай |- | | Алтыбас (Алаша) | [[File:Kazakh Tamga 29.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 31.svg|30px]] | Байбарақ |- | | Қызылқұрт | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 49.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 50.svg|30px]] | Жиембай |- | | Шеркеш | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]] | Шағырай |- | | Ысық | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]] | Байтерек |- | [[Әлімұлы]] | | | |- | | Қарасақал | [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 48.svg|30px]] | Алдажар |- | | Қаракесек | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]] | Ақбан |- | |Кете |[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] |Тоққожа |- | | Төртқара | [[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Айыртау |- | | Шекті | [[File:Kazakh Tamga 61.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 62.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] | Бақтыбай, Жанқожа |- | | Шөмекей (Шөмен) | [[Сурет:Kazakh Tamga 46.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Дөйт |- | [[Жетіру]] | | | |- | | Табын | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] тостаған, [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 58.svg|30px]] алып | Тостаған |- | | Тама | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 59.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] | Қарабура |- | | Телеу | [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] | Тұлпар, Арғымак |- | | Жағалбайлы | [[File:Kazakh Tamga 39.svg|30px]] балта, [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] шеккіш | Малатау |- | | Кердері | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] тостаған | Қожахмет |- | | Керейіт | [[File:Kazakh Tamga 51.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 52.svg|30px]] | Ақсақал, Ойтым |- | | Рамадан | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] шөміш | Дулат, Қайғұлым |- |[[Ноғай-Қазақ]] | |[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] балта |Оразақай |- | rowspan="4" | |Үйсін-ноғай |[[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] Қос-таңба | |- |Қояс |[[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]Кірес | |- |Қазанқұлақ |[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі қабырға | |- |Қостаңбалы |[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі таяқ | |- ! '''Ақсүйек''' ! ! ! |- | [[Төре]] | | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 70.svg|30px]] Арқар | Арқар, Абылай, Санқай |- | [[Қожа]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]'''<big>Ị</big>''' [[File:Kazakh Tamga 69.svg|30px]] Әліп |Қожа Ахмет |- | rowspan="5" | |Сейіт қожа руы (тобы) | |Аллах |- |Қорасан тобы (Шайбанидтер) |'''<big>(←</big>''' Садақ |Шайбани |- |Бақсайыс немесе төре тобы |[[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] Босаға |Абылай |- |Жүсіп қожа руы | |Аллах |- |Түрікпен қожа руы | |Аллах |- !Жүзге кірмейді ! ! ! |- | [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] | | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]]Тарақ, [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] көсеу | Орақ |- |[[Сунақ]] | |[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Қаламсап |Әбілғазы (Сунақ Ата) |- |Көлеген |Көлеген |<big>'''↑''' Найза</big> |Үршатай |- |[[Қырғыз руы]] (Қырғыз әлі) |Қырғызәлі |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қомұз |Шолпан Ата |- |Қараша |Қараша |'''<big>О І О</big>''' Көз |Қарашық |- | rowspan="11" |[[Құрама|Құрама руы]] | | |Алаша |- |Қатаған |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Домбыра |Қатаған |- |Дүрмен-Барлас |'''<big>(←</big>''' <big>Садақ</big> |Темір |- |Баршылық |[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]Найза |Бахадүр |- |Маңғытай |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қобыз |Қаратау |- |Моғалтай |[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Таяқ |Қайрақты |- |Қоңырат |'''<big>Ҁ</big>''' <big>Орақ</big> |Алпамыс |- |Қыпшақ |[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]'''<big>ᛙ</big>''' Найза, Шоқпар |Қобыланды |- |Тарақты |'''<big>О І О</big>''' Көз |Ақжол |- |Ноғайлы |[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] Балға |Айдархан |- |''[[Алтай-Қарпық]]'' |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] '''<big>١</big>'''Домбыра, Сырнай |Алтай |- |''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]'' |Қалпақ |'''<big>ʘ</big>''' <big>Табақ</big> |Қарақат |- |Қарағаш руы |Қарағаш |[[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] * [[Қазақ болыстары тізімі]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://zhety-ata.kz/ Қазақ руларының шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023025744/https://zhety-ata.kz/ |date=2020-10-23 }} * [http://tumalas.kz Бүкіл қазақ шежіресі] * [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }} * [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }} * [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }} * http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&tid=17417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110095136/http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&tid=17417 |date=2013-11-10 }} * [http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html Структура казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816041439/http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html |date=2015-08-16 }} * [http://s50.radikal.ru/i127/1104/17/1a4ea8f5c713.jpg Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2683448501940554/ Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама] {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] kex06lq2y570dtl1zyzdpwhn5eef1u2 0 531731 3692336 3358473 2026-11-06T05:39:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692336 wikitext text/x-wiki {{уики}} Қатерлі [[ісік аурулары]], [[жүрек аурулары]] – күн сәулесі жетіспейтін адамдарды күтіп тұрған ең қауіпті аурулар. Ғалымдардың сөзіне сүйенсек, әрбір оныншы адамның ағзасына күн сәулесі жетіспейді екен және «бұл - адам шошырлық статистика». Бұл зерттеулерді [[Кембридж]] Университетінің ғалымдары жүргізіп көрген. Олар жүргізген тәжірибеге 42-82 жас аралығындағы 14641 ерікті қатысқан. Зерттеу нәтижесінде ерлер мен әйелдер күн сәулесі жетіспегендіктен, [[мертігіп қалу]], [[диабет]], [[жүрек талмасы]], [[қатерлі ісік]] сияқты қауіпті ауруларға жиі шалдығады екен. Мұндай ауруларға шалдығудың басты себебі: D дәруменінің жетіспеуі болып табылады. Ол ағзаны аурулардан қорғайтын қалған сияқты қызмет атқарады және көптеген химиялық реакция осы дәруменнің қатысуымен жүреді. Сондықтан, күніне кемінде жарты сағат күн астында жүрген пайдалы. Ал қыс мезгілінде D дәруменінің мөлшерін көбейту үшін арқан балық (лосось) пен майлылығы жоғары сүт тағамдарын пайдалану керек. == Тағы қараңыз == [[Күн сәулесі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Массагет ойын-сауық порталы http://massaget.kz/layfstayl/Zdorove/21731/ == Сыртқы сілтемелер == https://web.archive.org/web/20160304222042/http://www.orthodox.od.ua/main/1609-nexvatka-solnechnogo-sveta-chrevata-razvitiem.html http://www.nedug.ru/news/популярно_о_здоровье/2008/10/23/Недостаток-солнечного-света-ведёт-болезни#.VM8svlWmLIU {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106094117/http://www.nedug.ru/news/%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE_%D0%BE_%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5/2008/10/23/%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%91%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8#.VM8svlWmLIU |date=2020-01-06 }} 3bmhpkotr8c4pxcniahnen4yzatc46k 0 537143 3692346 3609572 2026-11-06T05:51:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692346 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Көптоғай |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 46 |lat_min = 32 |lat_sec = 02 |lon_deg =48 |lon_min = 37 |lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы{{!}}Атырау |кестедегі облыс = |ауданы = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы |кестедегі аудан = |мекен түрі = ауылдық округ |мекені =Көптоғай ауылдық округі (Атырау облысы) {{!}}Көптоғай |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}775 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Көптоғай }} '''Көптоғай''' — [[Атырау облысы]]ның [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, [[Көптоғай ауылдық округі (Атырау облысы)|Көптоғай ауылдық округі]]нің орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылынан батысқа қарай 54 км жерде. ==Халқы== [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 853 адам (403 ер адам және 450 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 836 адамды (415 ер адам және 421 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 775 адамды (394 ер адам және 381 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * С. Мұқанов атындағы орта мектеп — 1945 жылы Хрущев атындағы бастауыш мектеп, 1962 жылдан Калинин атындағы сегізжылдық, 1993 жылдан бастап С. Мұқанов атындағы орта мектеп болып өзгерді.<ref>https://mukanov.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927142445/https://mukanov.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2021-09-27 }} Мектеп тарихы</ref> * «Ақтоты» бөбекжай-балабақшасы * Көптоғай ауылдық клубы == Галерея == <gallery mode="packed" heights="100"> Көптоғай ауылы.jpg|Көптоғай ауылы Көптоғай.jpg|Ауыл көрінісі Көптоғай ауылы 2.jpg|Көптоғай Көптоғай. Балабақша.jpg|Балабақша Көптоғай. Жұмажан Мамбеталиев көшесі.jpg|Жұмажан Мамбеталиев көшесі Көптоғай. Сапура Елеусинова көшесі.jpg|Сапура Елеусинова көшесі </gallery> == Елді мекендегі көшелер == * [[Әбу Сәрсенбаев]] көшесі * Жұмажан Мәмбеталиев көшесі * Қалыбай Баянов көшесі * Сапура Елеусінова көшесі * Хабер Елжанов көшесі * Шайхы Әбішев көшесі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Құрманғазы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]] 27n4w4zkh8jz70s4mtfvlx6pn2i52ui 4 537752 3692329 3691531 2026-11-06T05:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3692329 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97419" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 419] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90478" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 478] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86610" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 610] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49987" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 987] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="43521" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 521] | data-sort-value="67" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 67] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26133" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 133] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24137" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 137] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21333" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 333] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17294" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 294] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16090" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 090] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11766" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 766] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8268" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8268] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5226" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5226] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4548" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3914" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3914] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3831" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3831] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3058" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2650" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2650] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2185" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2185] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1821" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1821] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1632" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1632] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1583" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1583] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1564" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1564] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1214" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1059" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="1040" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 1040] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="750" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 750] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="731" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 731] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="637" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 637] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] bse9kctq81osuynbeaganhzm8na818h 0 538740 3692194 3643904 2026-11-05T17:04:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692194 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кикуйю |төл атауы = Agikûyû |сурет = A Gikuyu man and his wife.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 6,9 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кения}} |саны1 = 6,7 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Уганда}} |саны2 = 90 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Танзания}} |саны3 = 30 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кикуйю тілі]] |діні = дәстүрлі наным-сенімдер, [[Христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кикуйю''' — [[Кения]]ның орталық бөлігінде тұратын [[Бантулар|банту]] тобының халқы.<ref>Современная энциклопедия КИКУЙЮ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5069-%D0%9A%D0%98%D0%9A%D0%A3%D0%99%D0%AE</ref> [[Найроби]] қаласының маңында және елдің орталық таулы аймақтарында қоныстанған. Саны 6,9 млн адам. (2008, бағалау). Сонымен қатар [[Уганда]]да (90 мың адам) және [[Танзания]]да (30 мың адам) тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2063442</ref> == Тілі == [[Кикуйю тілі]]нде сөйлейді.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95279/%D0%9A%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%B9%D1%8E</ref> == Діні == Кикуйюлердің көпшілігі дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады, олардың әртүрлілігімен сипатталады, [[Христиандық|христиандар]] дінін ұстанатын адамдардың айтарлықтай бөлігі бар.<ref>Кикуйю – самые пёстрые жители Кении Источник: https://musaget.ru/kikuyyu-samye-pyostrye-zhiteli-kenii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610212344/https://musaget.ru/kikuyyu-samye-pyostrye-zhiteli-kenii/ |date=2023-06-10 }}</ref> == Тарихы == Аңызға қарағанда, Кикуйюлар XVI ғасырда Шығыстан (Тана өзенінің солтүстік-шығысы) келген.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том </ref> 1922-1923 жылдары Орталық Кикуйю қауымдастығы құрылды, оны 1928 жылы Кения ұлттық қозғалысының Патриархы болған Джомо Кениата басқарды. Кикуйю 1950 жылдары Кенияда Мау Мау деп аталатын отаршылдыққа қарсы қарулы көтеріліске белсенді қатысты. Тәуелсіз Кенияның бірінші президенті Джомо Кениата, этникалық кикуйю, осы көтерілістің жетекшілерінің бірі болғаны үшін түрмеге жабылды. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін кикуйю Кения қоғамының ең ықпалды саяси күшіне айналды.<ref>КЕНИЯ http://www.turlocman.ru/kenya/3566 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610061509/http://www.turlocman.ru/kenya/3566 |date=2023-06-10 }}</ref> == Кәсібі == Бір кездері Кикуйюлердің ата-бабалары қазіргі Кения аумағына қоныс аудару кезінде келген кезде бұл халық мал шаруашылығымен айналысқан. Бірақ көптеген ғасырлар бойы олар [[егіншілік]]ті меңгерді. Маниок, құмай, тәтті картоп, жүгері, бұршақ Шығыс Африка дәнді дақылдары мен көкөністерді өсіреді. Үй жануарларын (ешкі, сиыр, қой) ұстайды. Дегенмен, олардың негізгі ауылшаруашылық байлығы - [[кофе]]. Кофе әлемдік нарықта брендке айналды және танымал болуды жалғастыруда. Кикуйюлер ежелден темірді балқытуға қабілетті. Ұсталықпен әрқашан тек ер адамдар, ал құмыра жасаумен тек әйелдер айналысқан. Олар сылақ керамикамен айналысады, темірден пышақтар мен ауылшаруашылық бұйымдары ғана емес, зергерлік бұйымдар да жасалады. Себеттерді, төсеніштерді және басқа да тоқылған бұйымдарды кикую қарттары жасайды. Кикуйюлер темір балқыту мен ұсталық өнерді дамытты – қару-жарақ, кетмен, пышақ, ұстара, зергерлік бұйымдар жасаумен айналысты. Керамика кикуйюлер арасында маманданудың жоғары дәрежесіне жеткені соншалық, бұл қолөнер бірте-бірте бірнеше тайпалық бөлімдерге шоғырланып, ұрпақтан-ұрпаққа әйелдер арқылы беріліп отырды. Төсек, сөмке, қоржын, түрлі ұсақ-түйек бұйымдарды тоқуды егде адамдар жасайды.<ref>Племя Кикуйю https://kenya-info.me/narody/kikuiiu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610180136/https://kenya-info.me/narody/kikuiiu |date=2023-06-10 }}</ref> == Өмір салты == [[Сурет:Tanzanie Kikuyu 306.jpg |нобай|оңға|200px|Кикуйю]] [[Сурет:Kikuyu woman traditional dress.jpg |нобай|солға|100px|Дәстүрлі киімдегі кикую әйелі]] Үлкен патриархалдық отбасына отағасы, оның әйелі, олардың үйленбеген балалары және олардың некеге тұрған балаларының отбасылары кіреді. Бұл «мбари», бірнеше мбари 100 немесе одан да көп мүшеге жететін жоғары деңгейдегі әлеуметтік-туыстық бірлестік - «мохерега» руын құрайды. Барлық кикуйю тайпаларында билік белгілі бір буынның ақсақалдар кеңестерінде болады, бұл кеңестердің жастық таптар жүйесі шеңберінде белгілі бір мерзімге қоғамның ересек мүшелері сайлайтын иерархиясы бар. Кикуйю қоғамындағы еңбек бөлінісі отбасынан бастап жыныс пен жас принциптеріне бағынады, мұнда балалар ерте жастан үй шаруашылығына қатысады. Ауыл шаруашылығында ерлер мен әйелдердің кооперациясы да, белгілі бір еңбек түрлерінде бөлінуі де бар. Әртүрлі дақылдарды өңдеуде еңбек бөлінісі бар: ерлер банан, ямс, тәтті картоп, қант қамысы, темекі, ал әйелдер жүгері, бұршақ, тары егеді. Кикуюлердің дәстүрлі тұрғын үйлері - тукул - конустық сабан төбесі бар бұтақтармен өрілген сырықтардан жасалған дөңгелек үйшік. «Мбари» немесе «ньомба» - бұл тікенді бұталардың қоршауымен қоршалған үйшіктер, астық қоймасы және мал қоршауы. Әдеттегі тағамына ямс, тәтті картоп, гитери (жүгері мен бұршақ, Африкаға жүгері әкелгеннен кейін), Мукимо (көк бұршақ пен картоп пюресі), Кимиту (бұршақ және картоп пюресі), Ирио (құрғақ бұршақ, жүгері және картоп пюресі), Мутура (ешкі ішегінен, етінен және қанынан жасалған шұжық), Укуру (жүгері ұнын, тары немесе құмайдан жасалған ашытылған ботқа), қуырылған ешкі еті, сиыр еті, тауық еті және қайнатылған көк. қырыққабат, шпинат және сәбіз сияқты көкөністер жатады.<ref>народы мира / Кикуйю http://www.etnolog.ru/people.php?id=KIKU</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кения халықтары]] d31pxippjk09nw2a1907yq13ctrc2zu 0 543188 3692300 3689327 2026-11-05T22:59:57Z Kent Wang 186645 /* Тізім */ Exterior of Mosteiro de Alcobaça 94.jpg 3692300 wikitext text/x-wiki [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде [[Португалия]]ның 15 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 14 нысан мәдени, 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/criteria/|title=Критерии|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BlVTLwk6|archivedate=2012-10-29}}</ref>. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Португалия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 11 нысан үміткер ретінде тіркелген<ref name="portugal-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=3 шілде 2012|lang=en|description=Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізіміне үміткерлер|archiveurl=http://www.webcitation.org/69egHW5hO|archivedate=2012-08-04}}</ref>. == Тізім == Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! class="unsortable" width=3%| # ! class="unsortable" width=15%|Сурет ! width=37%|Аты ! width=19%|Мекені ! class="unsortable" width=9%|Жасалған кезі ! width=5%|Тізімге кірген жылы ! class="unsortable" width=6%|№ ! class="unsortable" width=6%|Талаптар |- |- |- | '''1''' || [[Сурет:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|150px]] || [[Ангра-ду-Эроижму]] қаласының орталығы<br />({{lang-pt|Zona Central da Cidade de Angra faz Heroísmo}}) || Автономды аймақ: [[Азор аралдары]] <br /> [[Ангра-ду-Эроижму]] қаласы|| [[1478]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/206 206] || iv, vi |- || || [[Сурет:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|150px]] || Томар қаласындағы [[Конвенту-де-Кришту монастырі]]<br />({{lang-pt|Convento de Cristo em Tomar}}) || [[Алентежу (аймақ)|Алентежу]] <br /> [[Сантарен]] <br /> [[Томар]] қаласы || XII ғ. || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/265 265] || i, vi |- || || [[Сурет:Batalha September 2021-53.jpg|150px]] || [[Баталья монастырі]]<br />({{lang-pt|Mosteiro de Batalha}}) ||[[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Лейрия]] <br /> [[Баталья (Португалия)|Баталья]] қаласы || [[1386]]—[[1517]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/264 264] || i, ii |- || || [[Сурет:Jerónimos April 2009-4.jpg|150px]]<br />[[Сурет:Torre Belém April 2009-4a.jpg|150px]] || [[Иеронимитер монастырі]] және [[Белен мұнарасы]]<br />({{lang-pt|Mosteiro do Hieronymites e Torre Belém}}) || [[Лиссабон]] қаласы || [[1450]], [[1515]]—[[1521]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/263 263] || iii, vi |- || || [[Сурет:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|150px]] ||[[Эвора]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Évora}}) || [[Эвора]] қаласы || б.з.б. 80—72 ж. || [[1986]] || [http://whc.unesco.org/en/list/361 361] || ii, iv |- || || [[Сурет:Exterior of Mosteiro de Alcobaça 94.jpg|150px]] || [[Алкобаса монастырі]]<br />({{lang-pt|Mosteiro de Santa Maria de Alcobaça}}) || [[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Лейрия]]<br /> [[Алкобаса (қала)|Алкобаса]] қаласы || [[1153]] || [[1989]] || [http://whc.unesco.org/en/list/505 505] || i, iv |- || || [[Сурет:Remote views of Câmara Municipal de Sintra 93.jpg|150px]] || [[Синтра]] қаласы және оныӊ маӊы<br />({{lang-pt|Paisagem Cultural de Sintra}}) || [[Лиссабон (аймақ)|Лиссабон]] аймағы || XI ғ. || [[1995]] || [http://whc.unesco.org/en/list/723 723] || ii, iv, v |- || || [[Сурет:Porto des de Vila Nova de Gaia.JPG|150px]] || [[Порту]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Porto}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Порту]] қаласы || IV ғ. || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/list/755 755] || iv |- || || [[Сурет:Rock Art Foz Coa 01.jpg|150px]] || [[Коа алқабы]]ндағы жар үстіндегі суреттер<br />({{lang-pt|Sítios de Arte Rupestre do Vale do Côa}}) ||[[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Гуарда (аймақ)|Гуарда]] <br />Еӊ жақын қала: [[Вила-Нова-де-Фош-Коа]] <br /> [[Испания]]мен [[Сурет:Flag of Spain.svg|20px]] бірге || б.з.б. 20 мыӊжылдық || [[1998]] || [http://whc.unesco.org/en/list/866 866] || i, iii |- || || [[Сурет:Laurazeen wood madeira hg.jpg|150px]] || [[Мадейра]] аралындағы [[Монтеверде|лавр ормандары]]<br />({{lang-pt|Laurissilva da Madeira}}) || [[Мадейра]] || — || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/list/934 934] || ix, x |- || || [[Сурет:Altodourovinhateiro.JPG|150px]] || [[Алту-Дору]] шарап жасайтын аймақ<br />({{lang-pt|Região Vinhateira do Alto Douro}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br />[[Браганса (аймақ)|Браганса]] || — || [[2001]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1046 1046] || iii, iv, v |- || || [[Сурет:Paço dos Duques 1.jpg|150px]] || [[Гимарайнш]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Guimarães}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Брага (аймақ)|Брага]] <br /> [[Гимарайнш]] қаласы || [[1096]] || [[2001]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1031 1031] || ii, iii, iv |- || || [[Сурет:Landscape of the Pico Island Vineyard Culture.jpg|150px]] || [[Пику аралыныӊ шарап өнеркәсіпті ландшафты]] <br />({{lang-pt|Paisagem da Cultura da Vinha da Ilha do Pico}}) || [[Азор аралдары]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1117 1117] || iii, v |- | || [[Сурет:Elvas e muralhas.jpg|160px]] || [[Элваш]] бекеті <br /> ({{lang-pt|Cidade Fronteiriça e de Guarnição de Elvas e as suas Fortificações}}) || [[Алту-Алентежу]] <br /> [[Порталегри (аймақ)|Порталегри]] || XIII ғ. || [[2012]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1367/ 1367] || iv |- | || [[Сурет:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|160px]] || [[Коимбра университеті]] <br /> ({{lang-pt|Universidade de Coimbra}}) || [[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Коимбра]] қаласы || [[1290]] || [[2013]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1387 1387] || ii, iv, vi |} == Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар == Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |- bgcolor="#cccccc" |+ '''Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар''' ! width=3% scope="col"|# ! width=15% |Сурет ! width=37%|Аты ! width=19%|Орналасуы ! width=9%|Құрылған уақыты ! width=5%|Тізімге кірген уақыты ! width=6%|№ ! class="unsortable" width=6%|Талаптар |- |- bgcolor= | '''1'''|| [[Сурет:IgrejaGraça1.jpg|160px]] || [[Сантарен (Португалия)|Сантарен]] қаласының тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Santarém}}) || [[Рибатежу]] <br /> [[Сантарен (округ)|Сантарен]] || XI ғ. || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/562/ 562] || көрсетілмеген |- | '''2''' || [[Сурет:Algar do carvao 02.jpg|160px]] || [[Алгар-ду-Карвау]] үңгірі<br /> ({{lang-pt|Algar do Carvão}}) || [[Азор аралдары (автономды аймақ)|Азор аралдары]] <br /> Ең жақын қала: [[Ангра-ду-Эроижму]] || — || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/565/ 565] || көрсетілмеген |- | '''3''' || [[Сурет:Furna do Enxofre, Lago interno, Santa Cruz da Graciosa, ilha Graciosa, Açores, Portugal.jpg|160px]] || [[Фурна-ду-Энсофре]] үңгірі <br /> ({{lang-pt|Furna do Enxofre}}) || [[Азор аралдары (автономды аймақ)|Азор аралдары]] <br /> Ең жақын қала: [[Луш (Санта-Круш-да-Грасиоза)|Луш]] || — || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/566/ 566] || көрсетілмеген |- | '''4''' || [[Сурет:Marvão 27.jpg|160px]] || [[Марван (Порталегри)|Марван]] қаласы <br /> ({{lang-pt|Marvão}}) || [[Алту-Алентежу]] <br /> [[Порталегри (округ)|Порталегри]] || XIII ғ. || [[2000]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1428/ 1428] || iv, v |- | '''5''' || [[Сурет:Selvagem Pequena - 1ago04.jpg|160px]] || [[Селваженш]] аралдары <br /> ({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}) || [[Мадейра]] || — || [[2002]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742/ 1742] || x |- | '''6''' || [[Сурет:Map Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina.gif|160px]] || Португалияның оңтүстік-батыс жағалауы <br />({{lang-pt|Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina}}) || [[Алгарве]] <br /> [[Фару (округ)|Фару]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1979/ 1979] || viii, ix, x |- | '''7''' || [[Сурет:Rua Augusta from Arco Triunfal da Rua Augusta 08.jpg|160px]] || [[Лиссабон]]ның тарихи аймағы<br />[[Байша Помбалина]] <br /> ({{lang-pt|Baixa Pombalina}}) || [[Лиссабон]] <br /> [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] || XVIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1980/ 1980] || i, ii, iv, v, vi |- | '''8''' || [[Сурет:Palácio Nacional de Mafra.jpg|160px]] || [[Дворец Мафра сарайы]] және қорық <br /> [[Тапада Насьонал де Мафра]] <br /> ({{lang-pt|Palácio e Tapada Nacional de Mafra}}) || [[Лиссабон]] <br /> [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] || XVIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1981/ 1981] || i, ii, iv |- | '''9''' || [[Сурет:Buçaco.JPG|160px]] || Монастырь кармелитов босых <br /> и лесной массив [[Буссако]] <br /> ({{lang-pt|Mata e serra do Buçaco}}) || Регион: [[Центральный регион (Португалия)|Центральный]] <br /> Округ: [[Авейру (округ)|Авейру]] || XIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1984/ 1984] || көрсетілмеген |- | '''10''' || [[Сурет:Convento Arrábida.JPG|160px]] || [[Аррабида]] табиғи паркі<br /> ({{lang-pt|Parque Natural da Arrábida}}) || [[Лиссабон аймағы|Лиссабонский]] <br /> [[Сетубал (округ)|Сетубал]] <br /> Ең жақын қала: [[Сетубал]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1985/ 1985] || vii, viii, ix, x |- | '''11''' || [[Сурет:Vista da pedreira.JPG|160px]] || Португалиядағы динозаврлар жолдары <br /> ({{lang-pt|ICNITOS de Dinossáurios}}) || [[Рибатежу]], [[Лиссабон аймағы]] <br /> [[Сантарен (округ)|Сантарен]], [[Сетубал (округ)|Сетубал]] || — || [[2008]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5255/ 5255] || vii, viii |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Тағы қараңыз== * [[Әлемдік мұра]] * [[Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары]] * [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] * [[ЮНЕСКО]] == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat-inline|World Heritage Sites in Portugal|Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандары}} * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 ЮНЕСКОның ресми сайты: Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]{{ref-en}} * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-portugal.html Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]{{ref-en}} {{Әлемдік мұралардың тізімі}} [[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]] [[Санат:Португалия]] ob0eny8jgo6fcqkh4zc01fmpuf0sx8j 0 558317 3692005 3691822 2026-11-05T13:51:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2409089 wikitext text/x-wiki '''Невшатель университеті '''— Швейцарияның француз бөлігі, Невшатель қаласында орналасқан университет == Құрылым == <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki><br> </div>Невшатель университетінде мына факультеттер бар Невшатель Университетінде келесі факультеттерде мынадай бар: * Гуманитарлық ғылымдардың факультеті, * Нақты ғылымдардың факультеті, * Құқық мен экономикалық факультеті, * Теологиялық факультет. [[Санат:Швейцария жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] ldny3mcfnclxetjii8eouqs2sj21ixq 0 558434 3692002 3691901 2026-11-05T13:50:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691129 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Эстондық теңіз академиясы''' — Таллин техникалық университетінің қоғамдық бөлігі. Эстондық теңіз академиясы 1991 жылдың қарашаның басында ашылған. Академияда үш факультет бар: су жолы көлігі, механика және навигация. Оқытуын 900 студенттер 100 ұстаздың көздеумен өтеді. 2014 жылы Таллин Техникалық Университетімен бірікті.. [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] h11dj3vx9dwc53anope89eckb06wtqe 0 558929 3692008 3691736 2026-11-05T13:51:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3035895 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл Горис қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] sj4c5v36boebk95buwo5wd2s5zypds5 0 559028 3692003 3691878 2026-11-05T13:51:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2411384 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div><div>'''Хндзоре́ск''' ({{Үлгі:Lang-hy|Խնձորեսկ}}) — Армениядағы Сюникск обылсының шығысында орналасқан ауыл.<br> </div> == Этимологиясы == «Хндзореск» деген аутау армян тілінен сөзбе-сөз аударғанда "алмалы" деген мағынаны білдіреді. Нұсқаулардың көрсетуі бойынша, ауыллдың бұлай аталу себебі ауылда алма мөлшері көп болған. басқа нұсқаудың көрсетуі бойынша сол елде Хор Дзор деп атаған, себебі бұл елді мекен терең аңғарда тұрған. Уақыт өте келе ауыл есімі Хндзорескке айналған.  == Географиясы == [[Сурет:457_Le_site_troglodytique_de_Khendzoresk_vue_d'ensemble_(près_du_Nagorny-Karabakh).JPG|left|thumb|245x245px|Хндзореск]] Ауыл Горис қаласына шығыстан 8 км жерде орналасқан. Ең басты көзге көрінерлігі "үңгірлі қала",  ескі Хндзореск 3 км тереңдіктегі бөктерлі  аңғарда орналасқан- ауыл. Сюниктағы тұрғыны ең көп ауылдарыдың бірі болып есептелінеді. Ауылдың климаты өлі,  жерлері құнарлы, кең, бірақ, суарлымайды. == Назар аударарлық жерлері == [[Сурет:459_Khendzoresk_Village_troglodytique_vue_d'ensemble.JPG|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Хндзоресктің жарлы үңгірлері]] [[Сурет:2014_Prowincja_Sjunik,_Chyndzoresk_(010).jpg|thumb|Жарлы құрылу және үңгірлер]] Белгілі тарихи ескерткіш ретінде Хндзореск қамалы жатады. Рипсиме, Тадевоса шіркеулері, "Анапат" мектеп- шіркеуі. ([[17 ғасыр|XVII век]]).<ref>[http://www.masstours.com/ru/regions/siunik/siunik-l.html Список памятников] {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Тұрғындары == Тұрғындар көрсеткіші кестеде берілген {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !жылы | 1831 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 2001 | 2007 |- !Тұрғындар саны | 1342 | 4200 | 8300 | 2980 | 1992 | 1820 | 1954 | 1920 |} == Атақты жергілікті адамдар == * КСРОның халық әртісі (1956) Татевик Сазандарян ([[1916 жыл|1916]] - [[1999 жыл|1999]]). * Прозаик Гарегин Севунц ([[1911 жыл|1911]]—[[1969 жыл|1969]]). * Прозаик Сурен Айвазян ([[1915 жыл|1915]]—[[1981 жыл|1981]]). * Композитор Арам Сатунц. * Гвардия лейтенанты, эскадрон командирі, Совет Союзінің батыры Арзуманов Гурген Музаевич  * <br> == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 147px;"> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] iu2hckzf0cfq2e117mzvog2n4htpc2d 0 559150 3692007 3691771 2026-11-05T13:51:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2530911 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Григо́р Магистро́с''' сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] 273t8251czqm0304e6zdu1uc0mk67bw 0 559168 3692001 3691937 2026-11-05T13:50:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691044 wikitext text/x-wiki <div>'''<br> '''</div>''' <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Армя́н ұлттық музыкасы''' — армян халқының музыкалық фольклоры.  == Армян ұлттық музыкасының даму этаптары == [[Сурет:Armenian_musician.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|229x229px|<center>Музыкант. Ортағасырлық қолжазба</center>]] [[Сурет:Troubadour,_Marriage_at_Cana,_Matenadaran,_XVIth_century.jpg|right|thumb|210x210px|<center>Гусан үйлену тойында өлең айтуда</center>]] == Армян ұлттық музыкасының спецификасы == [[Сурет:Terlemzyan._Komitas.jpg|left|thumb|<center>Фанос Терлемезян, Комитастың портреті, 1913 жыл</center>]] [[Сурет:Hovhannes_Tlkurantsi.jpg|thumb|290x290px|<center>Он бесінші он алтыншы ғасырлардағы армяндық ақын гусанның қолжазбасы</center>]] == Армян ұлттық музыкасының ежелгі өкілдері == [[Сурет:ArmenianStamps-413.jpg|left|thumb|417x417px|<center>Гусан ШерамАрменияның пошта маркасында</center>]] [[15 ғасыр|XV]] — [[16 ғасыр|XVI]] жүз жылдықтағы ақын гусаналар : * Григор Хлатеци * Наапет Кучак — «айрены» деп аталатын шығармалардың авторы.  [[17 ғасыр|XVII]] — [[18 ғасыр|XVIII]] ғасырлардағы көрнекті гусандар: * Саят-Нова * Овнатан Нагаш * Багдасар Дпир  * Эгаз * Гул Арутин * Багер сын Лазаря и другие == Армян ұлттық музыкасы бүгінгі күнде == [[Сурет:_djivan_Gasparyan_2009.jpg|left|thumb|<center>Djivan Gasparyan 2009.</center>]] [[Сурет:Berd_ansambl.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|250x250px|<center><br> Арменияның ұлттық би ансамбль «Берд».</center>]] Современная панорама армянской народной музыки богата и многообразна. == Армян ұлттық музыкасының Армян рухани және классикалық музыкасына әсері == [[Сурет:TigranChukhajyan.jpg|left|thumb|<center>Тигран Чухаджян</center>]] [[Сурет:Armenian_Church_Structure.jpg|right|250x250px]] == Армян ұлттық музыкалық аспаптары == [[Сурет:Duduk.png|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|543x543px|<center>Армяндық дудук беткі жағындағы сегіз тесігі арқылы ойнатылады</center>]] [[Сурет:Armenian_Dhol.jpg|right|thumb|267x267px|<center>Дхол</center>]] == Армян музыкасының негізгі жанрлары мен бағыттары == Шаракандар (Діни музыка): Армения 301 жылы христиандықты мемлекеттік дін ретінде қабылдаған алғашқы ел болды. Шаракан — IV-V ғасырлардан бастау алатын, шіркеулерде орындалатын қасиетті діни әндер мен гимндер. Гусандық және ашугтық өнер: Гусандар мен ашугтар — халықтық жыршылар, ақындар мен музыканттар. Олар махаббат, батырлық, тарихи оқиғалар мен әлеуметтік тақырыптарды жырлаған. Ең танымал ашуг — XVIII ғасырда өмір сүрген Саят-Нова. Халықтық әндер (Татуласу, еңбек, бесік әндері): Армян халқының тұрмыс-салтын, қуанышы мен айдауда жүрген зардабын («пандухт» әндері) сипаттайтын мұңды әрі терең мағыналы туындылар. <center class=""> <gallery caption="" widths="150px" heights="190px"> Файл:Duduk.png|[[Дудук]] Файл:Zournas.jpg|[[Зурна]] Файл:Shvi.jpg|[[Шви]] Файл:Kaval.gif|[[Кавал]] |[[Уд (музыкальный инструмент)|Уд]] Файл:Barbat.jpg|[[Барбет (музыкальный инструмент)|Барбет]] Файл:Saz baglama.jpg|[[Саз (музыкальный инструмент)|Саз]] Файл:Iranian tar.jpg|[[Тар]] Файл:Armenian Kanon.jpg|[[Канун (музыкальный инструмент)|Канун]] Файл:Santoor.jpg|[[Сантур]] Файл:Armenian Dhol.jpg|[[Дхол (музыкальный инструмент)|Дхол]] </gallery> </center> == Примечания == <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> </div> [[Санат:Армения мәдениеті]] ifyqbjs9iwba6xgni877tpo3tn8o8lx 0 559767 3692004 3691820 2026-11-05T13:51:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:Marksscheider|Marksscheider]] соңғы нұсқасына қайтарды 3648285 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}</nowiki> <br> Сфенел''' ({{Үлгі:Lang-grc|Σθένελος}}) — ежелгі грек мифологиясының кейіпкері, Микен патшасы. «[[Илиада|Илиад]]<nowiki/>ада» (XIX 116) аты аталған. [[Персей|Перс]]<nowiki/>ей мен Антромеданың ұлы. Оның әйелі Никиппа, балалары Алкина, Медуса и [[Еврисфей]] болған. Басқа нұсқалар бойынша, әйелі Амфибия (Пелоп қызы) не Антибия (Амфидамант қызы) болған. Электрион өлімінен кейін, Амфитрионды қуып, Микеналар мен Тиринфтарды билеген. Гилл өлтірген.  == Дереккөздер == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Ежелгі грек мифтерінің кейіпкерлері]] dyrkij4swkhncl268t34iofeea6t8s6 0 566847 3692316 3688570 2026-11-06T04:03:17Z Stephan1000000 88032 3692316 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|Қазақша атауы=Құмарлық анатомиясы|Шынайы атауы={{lang-en|Grey's Anatomy}}|жанры={{Plainlist | * [[медициналық драма]] * [[романтикалық драма]] * [[қара әзіл|қара комедия]] * [[сабын операсы]] }}|авторы=[[Шонда Раймс]]|рөлдерде=[[Эллен Помпео]]<br>[[Сандра О]]<br>[[Кэтрин Хайгл]]<br>[[Джастин Чэмберс]]<br>[[Теодор Реймонд Найт|Т. Р. Найт]]<br>[[Чандра Уилсон]]<br>[[Джеймс Пикенс (кіші)]]<br>[[Патрик Демпси]]<br>[[Исайя Вашингтон]]<br>[[Кейт Уолш]]<br>[[Сара Рамирес]]<br>[[Эрик Дэйн]]<br>[[Кайлер Ли]]<br>[[Брук Смит]]<br>[[Кевин Маккидд]]<br>[[Джессика Кэпшоу]] <br>[[Ким Рейвер]]<br>[[Сара Дрю]]<br>[[Джесси Уильямс]]<br>[[Камилла Ладдингтон]]<br>[[Гай Чарльз]]<br>[[Джеррика Хинтон]]<br>[[Тесса Феррер]]<br>[[Катерина Скорсоне]]<br>[[Келли Маккрири]]<br>[[Джейсон Уинстон Джордж]]<br>[[Мартин Хендерсон]]<br>[[Джакомо Джианниотти]]|бет басы=«Cosy in the Rocket»|композиторы=Psapp|маусымдар=23|сериялар саны=470|атқарушы продюсері=[[Шонда Раймс]]<br>[[Бетси Бирс]]<br>[[Марк Гордон]]<br>[[Криста Вернофф]]<br>Роб Корн<br>Марк Вилдинг<br>Джоан Рэтер<br>Тони Фелан<br>Джеймс Д. Пэрриот|ұзақтығы=41-43 минут|студия=[[ShondaLand]]<br>The Mark Gordon Company<br>[[ABC Studios]]|телеарна=[[American Broadcasting Company|ABC]]|көрсете бастады=2005 жыл 27 наурыз|соңғы рет көрсетілді=қазіргі уақытта|бейне форматы=[[480i]]<br>[[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])|дыбысы=[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стерео]]|байланысы бар шоу=[[Уақытша тәжірибе]]<br>[[19 өрт сөндіру бекеті]]|imdb_id=0413573|сайт=https://abc.com/shows/greys-anatomy|түсірілім орны=[[Лос Анжелес]]|Тілі=[[ағылшын тілі]]|мемлекет={{USA}}}} «'''Грей Анатомиясы'''» ([[Ағылшын тілі|ағыл]].&nbsp;''<span lang="en">Grey's Anatomy</span>'') — Сиэттл Грей ауруханасының дәрігерлер, интерн және науқастардың күнделікті өмір туралы Шонда Раймс шығарған американдық телесериал. 2005 жылы наурыздың 27-ші жұлдызында [[American Broadcasting Company|ABC]] каналында алғаш тұсаукесері өтті, содан бері әлі де 12 маусымы көрсетілуде. Сонымен қатар 2016 жылдың 3 Наурызында бұл сериал 13 маусымға созылған болатын. Басты сюжетте — көбіне «Сиэтл Грейс» («англ. Seattle Grace Hospital», «SGH») ауруханасындағы интерн, дәрігер және басқа да персонал өмірі жайлы. Іс жүзінде бұл сериалды Лос-Анджелестегі, Калифорния штатында түсіреді. Сериалдың танымалдылығынан Эддисон Монтгомери персонаж туралы спин-офф жарық көрді, тұсаукесері 2007 жылы қырқүйектің 27 болған. Одан басқа өнімдерге 4 альбом өлеңімен, сонымен қатар видеоойын да кіреді. Барлық маусымы  DVD мен Blu-Ray-ге шыққан. Коммерциялық табыстан да басқа бұл сериал сыншылардың көзқарасымен де ақталды. Сынамалы бөлімі бірден 16,25 миллион телекөрермен жинады. Ал бірінші маусым 22,22 миллион көрерменге ие болды. 2-ші мен 3-ші маусымы одан көп мадақтауларға ие болғанымен, одан кейін кішкене рейтингі төмендеді. Оған карамастан ол ең танымал және жоғарғы денгейдегі драма болып қала берді. Телесериал өте көп марапаттаулар мен ықыласқа бөленді. Марапаттаулардың бірі 2006 жылы [[Алтын глобус]] "Ең үздік телевизиалық драма" номинациясында ұтып алды, одан бөлек 2006-2007 жылдары «Үздік драмалық сериал» категориясында «Эмми» сыйлығына ұсынылған. Алайда, «Құмарлық анатомиясы» одан бөлек актерлік шеберлік, сценарийі, техникалық категориядан да көптеген мадақтама алған болатын. Жалпы айтқанда бұл телешоу 2010 жылы ең кірісті телефизиялық шоулардың ішінен ойып тұрып 4-ші орынды алды. Кіріс жарты сағат шоуға  $ 2,67 млн-ды құрады. 2013 жылы «Entertainment Weekly» журналының нұсқасы бойынша сериал «100 аса зор телешоу» тізіміне кірді.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телесериалдары]] [[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]] [[Санат:1985 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Disney Television Studios]] [[Санат:Disney Media Networks]] onte62k43kj1ia7iq6o932wgrhr4v86 0 567864 3692319 3689888 2026-11-06T04:14:21Z Мақала 187899 3692319 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Кертолғау»''' — көшпелі [[алаш]] жұртының мәдениетінде өзінің терең мағынасымен бөлек тұрған, салиқалы ойды білдіретін толғаулы [[күй]]. == Тарихы == Күйдің хикаясы көне [[мифология]]дан бастап, орта ғасырдың соңғы шағымен аралықтағы құқық проблемаларын кеңінен қамтиды. Бұл күй жайында қазақ халқы арасында тараған аңыз да бар. Күйдің шығу тарихына қатысты кең тараған аңыздардың бірінде екі жастың тағдыры баяндалады. Ерте заманда бір жігіт пен қыз бір-біріне ғашық болады. Бірақ қыздың атастырылған жері бар. Соған қарамастан екеуі сөз байласып, ешкім білмейтін, таба алмайтын бір жаққа қашпақ болады. Айтылған күні жігіт қамыстың ішінде қызды тосып отырады. Күтуден жалыққан жігіт байқамай ұйықтап кетеді. Сол кезде қамыс аралап келе жатқан жолбарыс оның ішін жарып өлтіреді. Аңыз сорабында бұл күй сүйгенін іздеп келген қыздың өліп жатқан жігітті көріп, өкіне жылағанын бейнелейді. Бұл жерде алдымызда ортағасырлық моральдың тұрғандығында ешқандай күмән жоқ. Қыз да, жігіт те ескі жарғыны бұзып, әнтек (болмашы, титтей, аз ғана, елеусіз) іске аяқ басқаны үшін жазаланған. Тәңірі қосқан адамдар ұрланып қамыс ішінде емес, ақ төсекте жолығатын болар. Сол себепті Тәңірінің лайықтаған жері емес, Тәңірінің лайықтаған адамдары емес, ата жолымен, елдің ықтиярымен санаспай бәрін өздері кесіп-пішіп, өздері шешкен екі жасқа зауал, қамыс аралаған аш жолбарыс бейнесінде келеді. Немесе, халықтың қарапайым тілімен айтатын болсақ, біреудің атастырылған адал қосағында нең бар? Түн қатып, қамыс ішінде не жорық? Қамыс жолбарысқа Тәңірінің өзі берген өріс. Ал, жолбарыстың жолында жатсаң, жолбарыстың азуынан қаза тапсаң айтар өкпең не?<ref>''Есенұлы Айтжан, Елеусізқызы Гүлперизат:'' "Күй керуені" — Алматы: "ӨЛКЕ", 1997.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ күйлері]] 2f2salxfjljcdlmowwu77sqhx2nrnqy 3692370 3692319 2026-11-06T06:49:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642368 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Кертолғау»''' — көшпелі [[алаш]] жұртының мәдениетінде өзінің терең мағынасымен бөлек тұрған, салиқалы ойды білдіретін толғаулы [[күй]]. == Тарихы == Күйдің хикаясы көне [[мифология]]дан бастап, орта ғасырдың соңғы шағымен аралықтағы құқық проблемаларын кеңінен қамтиды. Бұл күй жайында қазақ халқы арасында тараған аңыз да бар. Күйдің шығу тарихына қатысты кең тараған аңыздардың бірінде екі жастың тағдыры баяндалады. Ерте заманда бір жігіт пен бір қыз бір-біріне ғашық болады. Бірақ қыздың атастырылған жері бар. Соған қарамастан екеуі сөз байласып, ешкім білмейтін, таба алмайтын бір жаққа қашпақ болады. Айтылған күні жігіт қамыстың ішінде қызды тосып отырады. Күтуден жалыққан жігіт байқамай ұйықтап кетеді. Сол кезде қамыс аралап келе жатқан жолбарыс оның ішін жарып өлтіреді. Аңыз сорабында бұл күй сүйгенін іздеп келген қыздың өліп жатқан жігітті көріп, өкіне жылағанын бейнелейді. Бұл жерде алдымызда ортағасырлық моральдың тұрғандығында ешқандай күмән жоқ. Қыз да, жігіт те ескі жарғыны бұзып, әнтек іске аяқ басқаны үшін жазаланған. Тәңірі қосқан адамдар ұрланып қамыс ішінде емес, ақ төсекте жолығатын болар. Сол себепті Тәңірінің лайықтаған жері емес, Тәңірінің лайықтаған адамдары емес, ата жолымен, елдің ықтиярымен санаспай бәрін өздері кесіп-пішіп, өздері шешкен екі жасқа зауал, қамыс аралаған аш жолбарыс бейнесінде келеді. Немесе, халықтың қарапайым тілімен айтатын болсақ, біреудің атастырылған адал қосағында нең бар? Түн қатып, қамыс ішінде не жорық? Қамыс жолбарысқа Тәңірінің өзі берген өріс. Ал, жолбарыстың жолында жатсаң, жолбарыстың азуынан қаза тапсаң айтар өкпең не?<ref>''Есенұлы Айтжан, Елеусізқызы Гүлперизат:'' "Күй керуені" — Алматы: "ӨЛКЕ", 1997.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ күйлері]] azbrwj8xcww9me4os7m6z14psvp053h 0 568412 3692323 3681515 2026-11-06T04:25:38Z Мақала 187899 3692323 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}'''Жандос Қожахметұлы Смағұлов''' (1956 жылы, Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы «Қаратал» кентінде (қазіргі Шабанбай ауылы) - әдебиеттанушы ғалым, сыншы, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің филология факультеті, қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры, филология ғылымдарының докторы, Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (МАИН) академигі. == '''Қызметтік жолы''' == 1979 жылдан Ақтоғай ауданындағы Қ. Нұржанов атындағы орта мектепте мұғалім, 1980-1982 жылдары «Жамшы» сегіз жылдық мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, кейін директор қызметтерін атқарған. 1983 жылы ҚарМУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасына аға оқытушы болып орналасқаннан бері осы оқу орнында жұмыс жасайды. 1993-1995 жылдары ҚарМУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 1995-1997 жылдары факультет деканы орынбасары болып, 2000-2003 жылдары журналистика кафедрасының меңгерушісі ұызметін атқарды. Қазір қазақ әдебиеті кафедрасында профессорлық қызметте. 2005 жылы ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің шешімімен доцент атағын, 2011 жылы Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (МАИН) толық мүшесі болып сайланып, академик атағын алды. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2013 жылдың "Жоғары оқу орындары үздік оқытушысы" мемлекеттік грантын жеңіп алған. <br /> == '''Зерттеулері''' == Профессор Ж. Смағұловтың зерттеу нысанасының басты бағыты – ұлттық әдебиеттану ғылымының тарихы мен әдіснамасының мәселелері. Қазақ халқының сыншылдық-эстетикалық, әдеби-теориялық, әдеби-тарихи көзқарастардан құралатын ұлттық ғылыми-зерттеушілік ой-пікірінің туып-қалыптасу жолдарын ғылыми таразылады. 1993 жылы 10.01.02 – «Қазақ әдебиеті» мамандығы бойынша «Қазақтың әдеби мұрасын игеру проблемалары» деген тақырып бойынша кандидаттық, 2009 жылы «Қазақ әдебиеттану ғылымының туу және қалыптасу жолдары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ж. Смағұлов — 6 ғылыми монография, 24 оқулық пен оқу құралы және оқу-әдістемелік құралдардың,  6 ғылыми және тарихи танымдық кітаптар мен 400-ден астам ғылыми, сыни және публицистикалық  мақалалардың авторы.<br /> =='''Негізгі еңбектері:''' == * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (1999) * «Ұлттық әдебиеттану әлемі» (2005) * «Бата сөздердің тағылымдық табиғаты» (2009) * «Әдебиеттану әдіснамасы" (2014) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу жолдары» (1995) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының туу және қалыптасу жолдары» Автореферат диссертациясы (Алматы, 2010) * «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеттану ғылымы» (Қарағанды, 2012), (Алматы, 2014) * «Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау» (2014) * «ХХ ғасырдың алпысыншы жылдарындағы сын, әдебиеттану, библиография» (Қарағанды, 2014) (Қ.Қалыбековамен бірге) * «ХХ ғасырдың қырықыншы-алпысыншы жылдарындағы сын және әдебиеттану» (Қарағанды, 2015) * «Тарихтан тағылым» (2014) атты екі томдық ғылыми-зерттеу мақалаларының жинағы. * «Қазақ тілі мен әдебиетінің 1001 сұрағына жауап» (2003) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (ЭЕМ-ға арналған бағдарлама — электронды оқулық) (2011) * «Әдеби мұраны игеру проблемалары» (1992) * «А. Байтұрсынұлы – қазақ әдебиеттану терминдерінің негізін қалаушы» (1997) * «Ахметтану бастаулары» (2005), «Әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелері» (2006) (проф. Т. Кәкішевпен бірге) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (2008) атты екі томдық ұжымдық еңбектің авторларының бірі. * «Тағылымға тағзым» (2005). * ХХ ғасырдың қырқыншы-алпысыншы жылдарындағы сын және   әдебиеттану. Оқу құралы. (С. Такиров, Қ. Қалыбековамен бірге) Қарағанды: Арко, 2015.'''   ''' - 372 б. * Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау. Оқу әдістелік-құрал. (С.Такиров, Ж.Рүстемовамен бірге) Қарағанды: Ақнұр, 2016. – 250 бет. * ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеттану ғылымы. Оқулық. Астана: Фолиант, 2017, 488 бет. * Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. Оқулық. Алматы: «Отан» баспасы, 2018, - 400 бет. * Әдебиеттану ғылымынан ғылыми зерттеуді ұйымдастыру жолдары. Оқу құралы. Алматы: «Отан» баспасы, 2018, - 228 бет. * Ұлттық әдебиеттанудың тарихы мен библиографиясы. Монография. Қарағанды, Қарағанды техникалық университет баспасы. 2023. 8,8 баспа табақ, 140 бет. (Қ. Қалыбековамен бірге). * Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау. Оқу әдістелік-құрал. (С. Такиров, Ж. Рүстемовамен бірге) Қарағанды: Ақнұр, 2023. – 142  бет. • '''ӘДЕБИ ҒҰМЫРНАМАЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ ЗЕРТТЕУЛЕРІ'''1. Тағылымға тағзым. Тарихи шежірелік зерттеу. Қарағанды: Арко, 2005.100 б. 2. Ғылымдағы ғұмыр. Эсселер. Қарағанды: Теңгри, 2016. 150 бет. 3. Ж.Қ. Смағұлов. 60 жас. Библиографиялық көрсеткіш. Қарағанды: Дидар баспа орталығы, 2016. - 52 бет. 4. Тұрсынбек Кәкішұлы.  Әдеби - ғылыми ғұмырнама  Астана: Фолиант, 2017, - 488 бет. 5. Қазақстанның 70 тарихи орны. Энциклопедия. Алматы: «Керемет медиа» 2017. – 224 бет. 6. Атамекен. Ақпараттық танымдық жинақ. Алматы: «Palitra-press» баспасы. 2018. - 144 бет. 7. Абыз дала, Аңыз дала – Ақтоғай. Тарихи дерекнама. Алматы: Арыс баспасы, 2018. - 216 бет. 8. Тұрсынбек Кәкішев. Ғұмырнамалық зерттеу. І том. Қарағанды: Medet Group, 2020. – 200 бет. 9. Тұрсынбек Кәкішев. Ғұмырнамалық зерттеу. ІІ том. Қарағанды: Medet Group, 2020. – 162 бет. 10. Әуездің әсем әлемі.(Әуез Бейсебаев туралы). Ғұмырнамалық зерттеу.  Қарағанды: Теңгри, 2021. - 146 бет. 11. Абыз дала, Аңыз дала – Ақтоғай. Тарихнамалық зерттеу. Толықтырылған екінші басылым.  Қарағанды: Теңгри, 2021. - 444 бет. *<br /> '''Халықаралық байланыс''' Профессор Ж. Смағұловтың ғылыми еңбектерімен шетелдіктер де таныс. Мақалалары Ресей, АҚШ, Болгария, Қытай, Түркия, Грузия, Қырғызстан т.б. елдерінің ғылыми журналдарында жарияланған. 2005 жылы Халықаралық «Кәтеп» қорының шақыруымен Түркияда болып Анкарада Гази атындағы университетте, 2014 және 2015 жылдары Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласындағы Іле педогогикалық университетінде, Күйтін қаласындағы Шыңжаң қолданбалы кәсіптік техника институтында дәріс оқып қайтқан. Іле педогогикалық университетінің құрметті профессоры. 2015- 2017 жылдары Қытай Халық Республикасының астанасы Пекин қаласындағы Орталық Ұлттар университетінде (Минзу университеті) төрт рет барып дәріс оқыды. == Марапаттары == *1. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2006 ж. *2. «Академик Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-ге 40 жыл» мерейтойлық  төсбелгісі. 2012 ж. *3. «ҚарМТУ–дың 60 жылдығы» мерейтойлық төсбелгісі. 2013 ж. *4.  Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2013 жылдың     «Жоғары оқу орындары үздік оқытушысы» мемлекеттік гранты мен      төсбелгісі иегері. 2013 ж. *5. Қытай Халық Республикасы Пекин қаласындағы Орталық Ұлттар университетінің  (Минзу  университеті) «Құрмет   граммотасы».  2015 ж. *6. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2015 ж. *7. Республикалық «Өрлеу» ғылым-білім орталығының «Ұлағатты ұстаз»  төсбелгісі және «Құрмет граммотасы». 2016 ж. *8. Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласындағы Іле педогогикалық  университетінің Құрметті профессоры. 2016 ж. *9. ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» медалі. 2016. *10.  ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Құрмет грамотасы». 2017. *11. Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың «Еңбек сіңірген қызметкері»  атағы. *12. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2016 ж. *13. «Eurasian Book Fair – 2016» Халықаралық кітап көрмесінің «Дипломы». *14. «Фолиант» баспасының «Арнайы дипломы». 2016. *15. «С.Сейфуллин - 125» атты юбилейлік төсбелгі. 1917 ж. *16. ҚР Білім және ғылым министрлігі «Құрмет грамотасы». 6 тамыз. 2018. *17. ҚР Білім және ғылым министрлігі «Құрмет грамотасы».  2019. *18. Қарағанды облысы әкімінің «Тіл жанашыры» байқауының «Тіл майталманы» номинациясының иегері. 2019. *19. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Республикалық ғылыми-практикалық білім мазмұнын сараптау  орталығының «Құрмет грамотасы». 2021. *20. Қарағанды облысы «Рухани жаңғыру» кеңсесінің Ж. Тәшенов атындағы «Ғылымға сіңірген еңбегі үшін» жүлдесі. 2021 ж. *21. ҚР Ғылым жәре жоғарғы білім министрлігінің «А. Байтұрсынұлы» атындағы медалі. 2022 ж. *22. «С. Сейфуллин - 130» атты юбилейлік төсбелгісі. 2024 ж. cr53jujkt0xfwd0m85vnclkbdm0288e 3692368 3692323 2026-11-06T06:49:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:Ахметова Нұргүл Қарасайқызы|Ахметова Нұргүл Қарасайқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681515 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}'''Жандос Қожахметұлы Смағұлов''' (1956 жылы, Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы «Қаратал» кентінде (қазіргі Шабанбай ауылы) - әдебиеттанушы ғалым, сыншы, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің филология факультеті, қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры, филология ғылымдарының докторы, Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (МАИН) академигі. == '''Қызметтік жолы''' == 1979 жылдан Ақтоғай ауданындағы Қ. Нұржанов атындағы орта мектепте мұғалім, 1980-1982 жылдары «Жамшы» сегіз жылдық мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарған. 1983 жылы ҚарМУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасына аға оқытушы болып орналасқаннан бері осы оқу орнында жұмыс жасайды. 1993-1995 жылдары ҚарМУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2000-2003 жылдары журналистика кафедрасының меңгерушісі, 1995-1997 жылдары факультет деканы орынбасары болып жұмыс істеді. Қазір қазақ әдебиеті кафедрасында профессорлық қызметте. 2005 жылы ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің шешімімен доцент атағын, 2011 жылы Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының (МАИН) толық мүшесі болып сайланып, академик атағын алды. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2013 жылдың "Жоғары оқу орындары үздік оқытушысы" мемлекеттік грантын жеңіп алған. <br /> == '''Зерттеулері''' == Профессор Ж. Смағұловтың зерттеу нысанасының басты бағыты – ұлттық әдебиеттану ғылымының тарихы мен әдіснамасының мәселелері. Қазақ халқының сыншылдық-эстетикалық, әдеби-теориялық, әдеби-тарихи көзқарастардан құралатын ұлттық ғылыми-зерттеушілік ой-пікірінің туып-қалыптасу жолдарын ғылыми таразылады. 1993 жылы 10.01.02 – «Қазақ әдебиеті» мамандығы бойынша «Қазақтың әдеби мұрасын игеру проблемалары» деген тақырып бойынша кандидаттық, 2009 жылы «Қазақ әдебиеттану ғылымының туу және қалыптасу жолдары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ж. Смағұлов — 6 ғылыми монография, 24 оқулық пен оқу құралы және оқу-әдістемелік құралдардың,  6 ғылыми және тарихи танымдық кітаптар мен 400-ден астам ғылыми, сыни және публицистикалық  мақалалардың авторы.<br /> =='''Негізгі еңбектері:''' == * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (1999) * «Ұлттық әдебиеттану әлемі» (2005) * «Бата сөздердің тағылымдық табиғаты» (2009) * «Әдебиеттану әдіснамасы" (2014) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу жолдары» (1995) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының туу және қалыптасу жолдары» Автореферат диссертациясы (Алматы, 2010) * «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеттану ғылымы» (Қарағанды, 2012), (Алматы, 2014) * «Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау» (2014) * «ХХ ғасырдың алпысыншы жылдарындағы сын, әдебиеттану, библиография» (Қарағанды, 2014) (Қ.Қалыбековамен бірге) * «ХХ ғасырдың қырықыншы-алпысыншы жылдарындағы сын және әдебиеттану» (Қарағанды, 2015) * «Тарихтан тағылым» (2014) атты екі томдық ғылыми-зерттеу мақалаларының жинағы. * «Қазақ тілі мен әдебиетінің 1001 сұрағына жауап» (2003) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (ЭЕМ-ға арналған бағдарлама — электронды оқулық) (2011) * «Әдеби мұраны игеру проблемалары» (1992) * «А. Байтұрсынұлы – қазақ әдебиеттану терминдерінің негізін қалаушы» (1997) * «Ахметтану бастаулары» (2005), «Әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелері» (2006) (проф. Т. Кәкішевпен бірге) * «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы» (2008) атты екі томдық ұжымдық еңбектің авторларының бірі. * «Тағылымға тағзым» (2005). * ХХ ғасырдың қырқыншы-алпысыншы жылдарындағы сын және   әдебиеттану. Оқу құралы. (С. Такиров, Қ. Қалыбековамен бірге) Қарағанды: Арко, 2015.'''   ''' - 372 б. * Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау. Оқу әдістелік-құрал. (С.Такиров, Ж.Рүстемовамен бірге) Қарағанды: Ақнұр, 2016. – 250 бет. * ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеттану ғылымы. Оқулық. Астана: Фолиант, 2017, 488 бет. * Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. Оқулық. Алматы: «Отан» баспасы, 2018, - 400 бет. * Әдебиеттану ғылымынан ғылыми зерттеуді ұйымдастыру жолдары. Оқу құралы. Алматы: «Отан» баспасы, 2018, - 228 бет. * Ұлттық әдебиеттанудың тарихы мен библиографиясы. Монография. Қарағанды, Қарағанды техникалық университет баспасы. 2023. 8,8 баспа табақ, 140 бет. (Қ. Қалыбековамен бірге). * Гуманитарлық ғылымдар саласында ғылыми зерттеуді ұйымдастыру мен жоспарлау. Оқу әдістелік-құрал. (С. Такиров, Ж. Рүстемовамен бірге) Қарағанды: Ақнұр, 2023. – 142  бет. • '''ӘДЕБИ ҒҰМЫРНАМАЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ ЗЕРТТЕУЛЕРІ'''1. Тағылымға тағзым. Тарихи шежірелік зерттеу. Қарағанды: Арко, 2005.100 б. 2. Ғылымдағы ғұмыр. Эсселер. Қарағанды: Теңгри, 2016. 150 бет. 3. Ж.Қ. Смағұлов. 60 жас. Библиографиялық көрсеткіш. Қарағанды: Дидар баспа орталығы, 2016. - 52 бет. 4. Тұрсынбек Кәкішұлы.  Әдеби - ғылыми ғұмырнама  Астана: Фолиант, 2017, - 488 бет. 5. Қазақстанның 70 тарихи орны. Энциклопедия. Алматы: «Керемет медиа» 2017. – 224 бет. 6. Атамекен. Ақпараттық танымдық жинақ. Алматы: «Palitra-press» баспасы. 2018. - 144 бет. 7. Абыз дала, Аңыз дала – Ақтоғай. Тарихи дерекнама. Алматы: Арыс баспасы, 2018. - 216 бет. 8. Тұрсынбек Кәкішев. Ғұмырнамалық зерттеу. І том. Қарағанды: Medet Group, 2020. – 200 бет. 9. Тұрсынбек Кәкішев. Ғұмырнамалық зерттеу. ІІ том. Қарағанды: Medet Group, 2020. – 162 бет. 10. Әуездің әсем әлемі.(Әуез Бейсебаев туралы). Ғұмырнамалық зерттеу.  Қарағанды: Теңгри, 2021. - 146 бет. 11. Абыз дала, Аңыз дала – Ақтоғай. Тарихнамалық зерттеу. Толықтырылған екінші басылым.  Қарағанды: Теңгри, 2021. - 444 бет. *<br /> '''Халықаралық байланыс''' Профессор Ж. Смағұловтың ғылыми еңбектерімен шетелдіктер де таныс. Мақалалары Ресей, АҚШ, Болгария, Қытай, Түркия, Грузия, Қырғызстан т.б. елдерінің ғылыми журналдарында жарияланған. 2005 жылы Халықаралық «Кәтеп» қорының шақыруымен Түркияда болып Анкарада Гази атындағы университетте, 2014 және 2015 жылдары Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласындағы Іле педогогикалық университетінде, Күйтін қаласындағы Шыңжаң қолданбалы кәсіптік техника институтында дәріс оқып қайтқан. Іле педогогикалық университетінің құрметті профессоры. 2015- 2017 жылдары Қытай Халық Республикасының астанасы Пекин қаласындағы Орталық Ұлттар университетінде (Минзу университеті) төрт рет барып дәріс оқыды. == Марапаттары == *1. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2006 ж. *2. «Академик Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-ге 40 жыл» мерейтойлық  төсбелгісі. 2012 ж. *3. «ҚарМТУ–дың 60 жылдығы» мерейтойлық төсбелгісі. 2013 ж. *4.  Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2013 жылдың     «Жоғары оқу орындары үздік оқытушысы» мемлекеттік гранты мен      төсбелгісі иегері. 2013 ж. *5. Қытай Халық Республикасы Пекин қаласындағы Орталық Ұлттар университетінің  (Минзу  университеті) «Құрмет   граммотасы».  2015 ж. *6. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2015 ж. *7. Республикалық «Өрлеу» ғылым-білім орталығының «Ұлағатты ұстаз»  төсбелгісі және «Құрмет граммотасы». 2016 ж. *8. Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласындағы Іле педогогикалық  университетінің Құрметті профессоры. 2016 ж. *9. ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» медалі. 2016. *10.  ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің «Құрмет грамотасы». 2017. *11. Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың «Еңбек сіңірген қызметкері»  атағы. *12. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің  «Құрмет   граммотасы». 2016 ж. *13. «Eurasian Book Fair – 2016» Халықаралық кітап көрмесінің «Дипломы». *14. «Фолиант» баспасының «Арнайы дипломы». 2016. *15. «С.Сейфуллин - 125» атты юбилейлік төсбелгі. 1917 ж. *16. ҚР Білім және ғылым министрлігі «Құрмет грамотасы». 6 тамыз. 2018. *17. ҚР Білім және ғылым министрлігі «Құрмет грамотасы».  2019. *18. Қарағанды облысы әкімінің «Тіл жанашыры» байқауының «Тіл майталманы» номинациясының иегері. 2019. *19. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Республикалық ғылыми-практикалық білім мазмұнын сараптау  орталығының «Құрмет грамотасы». 2021. *20. Қарағанды облысы «Рухани жаңғыру» кеңсесінің Ж. Тәшенов атындағы «Ғылымға сіңірген еңбегі үшін» жүлдесі. 2021 ж. *21. ҚР Ғылым жәре жоғарғы білім министрлігінің «А. Байтұрсынұлы» атындағы медалі. 2022 ж. *22. «С. Сейфуллин - 130» атты юбилейлік төсбелгісі. 2024 ж. 7w0ixile0iqzjrn4i10i6b44zgh1jg0 0 568582 3692321 3641675 2026-11-06T04:20:13Z Мақала 187899 3692321 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ===Қараөзек арнасы=== Қараөзек арнасы - Сырдария өзенінің бұрынғы арнасы. Бұрын Сыр суының 75 пайызы Қараөзек арнасымен аққан. Арнаның екі жағалауындағы жүздеген ірі - майда көлдер және 50 мыңға жуық жайылымдық - шабындық жерлер суға толып жайқалып жатқан.Кеңес дәуірінде Сырдария ауданының көкөніс, бақша, картоп дақылдарының басым бөлігі Қараөзек арнасының бойында орналастырылған. 1950-1960 жылдары Қара - Арын көлдер жүйесінің маңында «1 май» атындағы балық колхозы жұмыс атқарған. Жылына 547,5 тонна түрлі балық ауланып, Қызылорда қаласының балық зауытына жіберіліп тұрған. ===Тартылу себептері=== Табиғаттың құбылысынан және адамның осы ресурстарды дұрыс пайдаланбағандығынан Арал теңізі құрғап, оның салдары Қараөзек арнасына да кері әсерін тигізді. Жоғарыда айтылған көлдер құрғап, шөлге айналды. ===Қайта қалпына келтіру үшін жасалған жұмыстар=== Сондықтан ҚР Үкіметі тарапынан Арал өңірінің экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» ұзақ жылдық бағдарламасы қабылданды. 2003 ж. Қараөзек арнасының бас сағасына жаңадан су жіберу қабілеті 300 текше метр су құрылысы салыну жоспарланды. ===Жұмыстардың нәтижесі=== Осы бағдарламаның арқасында Сырдария өзенінің «Айтек» бөлімшесінде су жіберу қабілеті 700 текше метрлік су тоспасы құрылысы 2004 жылы және Қараөзек арнасына су жіберу қабілеті 250-300 текше метрлік шандорлық типті бас саға су құрылысы салынып, 2006 жылы өндіріске пайдалануға берілді. === Қазіргі жағдай === Жаңа су нысаны Караөзек каналы бойындағы егістік алқаптар мен жайылымдарды суару, сондай-ақ жергілікті көлдер мен Казалин ауданының ауыл шаруашылық жерлерін суаруға мүмкіндік береді. Жобаланған су қоймасының сыйымдылығы – 775 миллион текше метр су. Оның құрылысын салу қажеттілігі ұзақ уақыттан бері өзекті болып келген. Сырдария өзеніндегі су деңгейінің сындарлы түрде төмендеуі салдарынан аграрлық сектордағы шаруалар жыл сайын күріш егістіктерін қысқартуға мәжбүр болып отыр. Мысалы, биылғы жылы өңірдің негізгі дақылы – күріштің егістігі 4 мың гектарға қысқарған, оның ішінде 500 гектардан астамы Казалин ауданында орналасқан. Құрылыс жұмыстары 2026 жылы басталады.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/174271?lang=ru</ref> ===Дереккөздер=== <ref>Сырдария(Тереңөзек) ауданының шежірелік кітабы, 2009 жылғы басылым, "Арыс" баспасы.</ref> o9bc7c70mixqtye8qtjakephfmtr9kq 3692369 3692321 2026-11-06T06:49:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3599643 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ===Қараөзек арнасы=== Қараөзек арнасы - Сырдария өзенінің бұрынғы арнасы. Бұрын Сыр суының 75 пайызы Қараөзек арнасымен аққан. Арнаның екі жағалауындағы жүздеген ірі - майда көлдер және 50 мыңға жуық жайылымдық - шабындық жерлер суға толып жайқалып жатқан.Кеңес дәуірінде Сырдария ауданының көкөніс, бақша, картоп дақылдарының басым бөлігі Қараөзек арнасының бойында орналастырылған. 1950-1960 жылдары Қара - Арын көлдер жүйесінің маңында «1 май» атындағы балық колхозы жұмыс атқарған. Жылына 547,5 тонна түрлі балық ауланып, Қызылорда қаласының балық зауытына жіберіліп тұрған. ===Тартылу себептері=== Табиғаттың құбылысынан және адамның осы ресурстарды дұрыс пайдаланбағандығынан Арал теңізі құрғап, оның салдары Қараөзек арнасына да кері әсерін тигізді. Жоғарыда айтылған көлдер құрғап, шөлге айналды. ===Қайта қалпына келтіру үшін жасалған жұмыстар=== Сондықтан ҚР Үкіметі тарапынан Арал өңірінің экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» ұзақ жылдық бағдарламасы қабылданды. 2003 Қараөзек арнасының бас сағасына жаңадан су жіберу қабілеті 300 текше метр су құрылысы салыну жоспарланды. ===Жұмыстардың нәтижесі=== Осы бағдарламаның арқасында Сырдария өзенінің «Айтек» бөлімшесінде су жіберу қабілеті 700 текше метрлік су тоспасы құрылысы 2004 жылы және Қараөзек арнасына су жіберу қабілеті 250-300текше метрлік шандорлық типті бас саға су құрылысы салынып, 2006 жылы өндіріске пайдалануға берілді. === Қазіргі жағдай === Жаңа су нысаны Караөзек каналы бойындағы егістік алқаптар мен жайылымдарды суару, сондай-ақ жергілікті көлдер мен Казалин ауданының ауыл шаруашылық жерлерін суаруға мүмкіндік береді. Жобаланған су қоймасының сыйымдылығы – 775 миллион текше метр су. Оның құрылысын салу қажеттілігі ұзақ уақыттан бері өзекті болып келген. Сырдария өзеніндегі су деңгейінің сындарлы түрде төмендеуі салдарынан аграрлық сектордағы шаруалар жыл сайын күріш егістіктерін қысқартуға мәжбүр болып отыр. Мысалы, биылғы жылы өңірдің негізгі дақылы – күріштің егістігі 4 мың гектарға қысқарған, оның ішінде 500 гектардан астамы Казалин ауданында орналасқан. Құрылыс жұмыстары 2026 жылы басталады.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/174271?lang=ru</ref> ===Дереккөздер=== <ref>Сырдария(Тереңөзек) ауданының шежірелік кітабы, 2009 жылғы басылым, "Арыс" баспасы.</ref> eezijypv9mcdm7mb8s0w25eloem2hfg 0 569087 3692006 3691805 2026-11-05T13:51:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] ([[User talk:Есенгелді Інжу|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3033877 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Isoprene.svg|нобай|Құрылымдық формуласы изопрен]] [[Сурет:Résine.jpg|оңға|нобай|Көп терпенов бөлінеді жапырақты шайыр, мысалы, [[қарағай]]]] '''<br> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <br> Терпендер-(лат.oleum oleum terebinthinae- скипидар) көмірсутек класы- <br> '''''''''биосинтез өнімдерінің жалпы формуласы (СН2)n ,көміртекті қаңқа формальды болып табылатын туынды изопрен CH2=C(CH3)-CH=CH12. Көп мөлшерде олар қылқан жапырақты өсімдіктерде және көптеген эфир майларында кездеседі.'''''''''<br> ''' == Жіктелуі == Терпендер бар қатысушылардың саны бойынша изопреновых буындарын құрайтын көміртегі қаңқасы молекулалар: * Семитерпены — C₅H₈, * Монотерпены (терпендер бар) — C₁₀H₁₆, * Сесквитерпены (полуторатерпены) — C₁₅H₂₄, * Дитерпены — C₂₀H₃₂ (C₁₀H₁₆)₂, Терпендер бар көп конденсирленген молекулалардың (буын) құрайды, шайырды және каучук. * Тритерпены — C₃₀H₄₈ (C₁₀H₁₆)₃, * Тетратерпены — C₄₀H₆₄ (C₁₀H₁₆)₄, * Политерпендер — (C₅H₈)_''n'', мұндағы ''n'' > 8. == Ескертпелер == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> {{Биохимиялық қосылыстардың топтары}} [[Санат:Алкалоидтар]] [[Санат:Терпендер мен терпеноидтар]] s10e7rnvcp7rnd6m9xm7k3jp2z5pw5y 0 570700 3692284 3222736 2026-11-05T21:02:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692284 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Diebold_1063_ATM_with_modem.jpg|оңға|нобай|307x307 нүкте|Банкомат — компьютерлік желісін қорғауға мұқтаж объект ]] '''Компьютерлік қауіпсіздік''' — есептегіш құрылғылар (компьютерлер, смартфондар және басқа), сондай-ақ компьютерлік желілерді (жеке және көпшілік желілерді, [[Интернет|Интернетті]] қоса алғанда) қорғау үшін қолданылатын қауіпсіздік шаралар. [[Жүйелік әкімші|Жүйелік әкімшілердің]] қызмет өрісі барлық үдерістер мен механизмдерді, олардың көмегімен цифрлық құрал-жабдық, ақпараттық өріс және қызмет кездейсоқ немесе рұқсат етілмеген кіру, өзгерту немесе деректерді жоюдан қорғалады, және дамыған қауымдастықта компьютерлік жүйелердің тәуелділігінің өрбуіне байланысты көптеген маңызға ие болуда<ref name="theaustralian">[http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d Reliance"spells end of road for ICT amateurs", May 07, 2013, The Australian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219014830/http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d |date=2014-12-19 }} {{Ref-en}}(ағыл.</ref>. ''Киберқауіпсіздік'' — құпиялылық, тұтастық және қол жетімділіктің қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын процес. Жүйелік администратор активтерді қоса алғанда, компьютерлердің жергілікті желі деректерін, серверлерді қорғауды қамтамасыз етеді.  Сонымен қатар, тікелей ғимарат және, ең бастысы, персонал күзетке алынады. Киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында деректерді қорғау (беру процесінде және/немесе алмасу және сақтауда) болып табылады. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында деректер контршаралар қолданылуы мүмкін. Кейбір осы шараларды кіруді бақылау, персоналды оқыту, аудит және есеп беру, бағалау, ықтимал ену тәуекелдерді тестілеу және авторизацияны талап етуді қамтиды (бірақ шектелмейді) <ref name="evolllution">[http://www.evolllution.com/opinions/cybersecurity-understanding-online-threat/ Cybersecurity: Understanding the Online Threat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208124439/http://www.evolllution.com/opinions/cybersecurity-understanding-online-threat/ |date=2015-02-08 }} {{Ref-en}}(ағыл.</ref>. == Сондай-ақ, == * [[Ақпараттық қауіпсіздік]] * Киберқауіпсіздік == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.dmoz.org/Computers/Security/Policy/ Top: Computers: Security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208135827/https://www.dmoz.org/Computers/Security/Policy/ |date=2015-02-08 }} {{Ref-en}}(ағыл.) [[Санат:Ақпараттық қауіпсіздік]] t2saeaog5g12lahfqenzyd54kfewiow 0 575623 3692418 3690644 2026-11-06T09:23:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші. * Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған. * Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері). * Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан. * Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан. * Лақап аты — Ерка. * Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы. * Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады. * JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді: –Анаңыздан есте қалған кеңес? –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу. –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз? –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы. Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]<nowiki/>» тобының солисті, «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының продюссері. «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017) f8nrkj2fhfkm8ube3wf684zoqqni1wf 0 577472 3692325 3654846 2026-11-06T04:32:53Z Мақала 187899 3692325 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Азия тарихы''' — бірнеше тарихи және географиялық өңірлердің, Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс пен Еуразия далалары тарихын сипаттауға арналған ұғым. Генетикалық өзгерістерге сүйене отырып, ғалымдар бұл аймаққа адамдардың шамамен 40 000 жыл немесе 50 000 жыл бұрын келгенін анықтаған. Демек бұл жерді адам баласы ерте замандардан бері мекен етіп келеді. Еуразия жазығында Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Таяу Шығыс өзара бір-бірімен тығыз байланысады. Мысырды қоспағанда, Азия құрлығы көптеген ежелгі өркениеттердің бастау алған жері. Мысырдың және Солтүстік Африка жағалауларының ежелгі тұрғындары азиялықтар болуы мүмкін. Олар Америка үндістері мен эскимостарының (Арктика аймағында, яғни Солтүстік Американың солтүстігінде, Гренландияда және Аляскада ежелден өмір сүретін байырғы халықтардың тарихи атауы) ата-бабалары болған. Еуропалық ұлттар, ғұндар, түріктер, моңғолдар сияқты азиялық айбатты жауынгерлердің және бұлғарлар, мадиярлар, финдер іспетті азиялық отырықшы халықтардың Батысқа ығысқан басым бөлігінен қалыптасты. Б.з.д. 3500 жыл бұрын Месопотамияның Тигр-Ефрат жазығында ең ежелгі өркениет дамыды. Ол Жерорта теңізінің Шығыс жағалауынан Солтүстікке қарай созылған “Құнарлы жарты ай” деген атаумен белгілі. Б.з.д. шамамен 2500 жыл бұрын Үнді жазығында, қазіргі Пәкістан жерінде және Солтүстік-Батыс Үндістанда тағы бір өркениет дами бастады. Солтүстік және Орталық Қытайда б.з.д. 1700 жыл бұрын, Хуан Хэ және Янцзы жазықтарында басқа да ежелгі өркениеттер қанат жайды. ==Дереккөздер== "Континенттер" энциклопедиясы [[Санат:Азия тарихы]] 262tq93r2o8k33xe0opv6362sch5r3c 3692367 3692325 2026-11-06T06:49:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3654846 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Азия тарихы''' — бірнеше тарихи және географиялық өңірлердің, Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс пен Еуразия далалары тарихын сипаттауға арналған ұғым. Генетикалық өзгерістерге сүйене отырып, ғалымдар бұл аймаққа адамдардың шамамен 40 000 жыл немесе 50 000 жыл бұрын келгенін анықтаған. Демек бұл жерді адам баласы ерте замандардан бері мекен етіп келеді. Еуразия жазығында Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Таяу Шығыс өзара бір-бірімен тығыз байланысады. Мысырды қоспағанда, Азия құрлығы көптеген ежелгі өркениеттердің бастау алған жері. Мысырдың және Солтүстік Африка жағалауларының ежелгі тұрғындары азиялықтар болуы мүмкін. Олар Америка үндістері мен эскимостарының ата-бабалары болған. Еуропалық ұлттар, ғұндар, түріктер, моңғолдар сияқты азиялық айбатты жауынгерлердің және бұлғарлар, мадиярлар, финдер іспетті азиялық отырықшы халықтардың Батысқа ығысқан басым бөлігінен қалыптасты. Б.з.д. 3500 жыл бұрын Месопотамияның Тигр-Ефрат жазығында ең ежелгі өркениет дамыды. Ол Жерорта теңізінің Шығыс жағалауынан Солтүстікке қарай созылған “Құнарлы жарты ай” деген атаумен белгілі. Б.з.д. шамамен 2500 жыл бұрын Үнді жазығында, қазіргі Пәкістан жерінде және Солтүстік-Батыс Үндістанда тағы бір өркениет дами бастады. Солтүстік және Орталық Қытайда б.з.д. 1700 жыл бұрын, Хуан Хэ және Янцзы жазықтарында басқа да ежелгі өркениеттер қанат жайды. ==Дереккөздер== "Континенттер" энциклопедиясы [[Санат:Азия тарихы]] fhc95a9dej7txig9gx9pr0jvbz19qq3 0 578244 3692326 3287050 2026-11-06T04:35:54Z Мақала 187899 3692326 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Григорий Моисееевич Идлис''' 1928 жылының 22 қараша айында туып, 2010 жылдың 29 наурыз айында қайтыс болған. Кенес одағының және Ресей астрономы. ==Өмірбаяны== Пенза қаласында дәрігерлер отбасында дүниеге келген. 1946 жылы Ленинград университетіне оқуға түсті. Отбасымен [[Алматы|Алматы қаласы]]на көшіп, Қазақ университетіне ауысқан болатын. Физика-теоретика және математика, екі мамандығы бойынша 1951 жылды аяқтаған. Фесенков В.Г. басшылығымен ҚазақКСРО астрофизика университетінде аспирантураны аяқтаған. 1954—1972 жылдары университетте қызмет жасаған (жұлдыз динамикасы бөлімінің басшысы болып , 1964—1972 жылдары институт директоры болған). Физика-математика ғылымдарының докторы (1964 ж.). 1969 жылдан бастап Қазақ университетінің профессоры болып, сондай-ақ сабақ берген. 1972 жылдан бастап жаратылыстану тарихы және АН КСРО техника университетінде жұмыс істеп, физика-математика ғылымдарының тарихы білімінің меңгерушісі болған. Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының мүшесі болған (1998 ж.). Негізгі еңбектері: жұлдыз жүйелерінің динамикасы, космогония, космология, Күн жүйесінің кіші денелерінің мәселелері және күн-жер байланыстары аймағында. 1952 жылы, ол планеталық апақашықтық О. Ю. Шмидт занының сәйкессіздікті атап өтті және планеталық Фесеников заңы тұрақты планеталық ісін ұзартты. 1953 астероиды, бұл үшін бақылау деректерді көрсетті, метеорыдын және метеор бөлшектер олар қатты денелердің кездейсоқ ұсақтауды нәтижесінде туындайтын үзінділерді мөлшері мен массасы ықтималдығы бөлу заңдар алынған қанағаттандыру. Галактика нәтижесінде П П Паринаго авитациялық әлеуетін нақтылау, сондай-ақ 1954 жылы Галактиканың алғашқы екі соңына аналитикалық модельдерді салынған - белгілі бір әлеуеті бар - сфералық және жалпақ.(«идис моделі»). Г.Г. Кузьмин жұлдыздық жүйелер динамикасын, қозғалыс үшінші интегралын енген талдауды құрастырды . 1956 жылы, ол шексіз Әлемнің құрылымдық Селигер осы жүйелердің параметрлерін бойынша шектеулерсіз жойылды түрлі ғарыш жүйелері космологиялық гравитациялық парадокс релятивистлик массаны ақаулар негізделген дәлелдеді. 1957-1958 жылдары, Роберт Дикке (АҚШ) және Б. Картер (Англия) (1960-1970) бұрын, алға және деп аталатын антропоцентристік (техногендік немесе антропным) саналады әлемдік бізді көріп тұрғанын принципі, оның барлық негізгі сипаттамалары ол табиғи өмір пайда болуы үшін қажетті және жеткілікті шарттарын қанағаттандыратын және жоғары интеллектуалды нысандарын дейін дамыту үшін, өйткені ол құрылымдық таусылмас Әлемнің кезінде барлық ықтимал әлемнің жиынынан шығып тұр. Бір гравитациялық линза дәйектілікпен әсерінен алыс галактик массасын анықтау әдісін шығарды. 1962 жылы Роберт X. Гайнуллина және З. Х. Курмакаевпен бірге Роберт X. бірінші Галактикалардың бірқатар гравитациялық линза әсерін анықтады. 1965 жылы микрокосмос элементар бөлшектер (1965) сыртқы баламалы метолактика теріңіз эквивалентты бөліктермен, оған сәйкес тұжырымдамасын әзірледі. бірге бірінші Галактикалардың бірқатар гравитациялық линза әсерін анықтады. ==Жарияланымдар== * «Ғарыштық күші өрістер мен галактикалық материяның құрылымын және эволюциясы кейбір» (1957); * «Ғарыштық Ана» (1957); * «Жұлдызды жүйелердің құрылымы мен динамикасы» (1961); *(1970), «еңбекті ғылыми ұйымдастыру және ғылыми-зерттеу институттарының оңтайлы құрылымын математикалық теориясы». * «Арызбен Ақиқат» (2004) * «Элемент» (2008) ==Дереккөздер== #Колчинский И.Г., Корсунь А.А. Родригес М.Г. Астрономдар. Өмірбаяндық деректер. - Киев: Наукова ҚМДБ, 1986. [[Санат:Астрономдар]] r4epm2uukdhelvde1ht10igstg3o62e 3692365 3692326 2026-11-06T06:49:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:Жүсіп Жарқынай ХББ|Жүсіп Жарқынай ХББ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3287050 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Григорий Моисееевич Идлис''' 1928 жылының 22 қараша айында туып, 2010 жылдың 29 наурыз айында қайтыс болған. Кенес одағының және Ресей астрономы. ==Өмірбаяны== Пенза қаласында дәрігерлер отбасында дүниеге келген. 1946 жылы [[Ленинград университеті]]не оқуға түсті. Отбасымен [[Алматы|Алматы қаласы]]на көшіп, Қазақ университетіне ауысқан болатын. Физика-теоретика және математика, екі мамандығы бойынша 1951 жылды аяқтаған. Фесенков В.Г. басшылығымен ҚазақКСРО астрофизика университетінде аспирантураны аяқтаған. 1954—1972 жылдары университетте қызмет жасаған (жұлдыз динамикасы бөлімінің басшысы болып , 1964—1972 жылдары институт директоры болған). Физика-математика ғылымдарының докторы (1964). 1969 жылдан бастап Қазақ университетінің профессоры болып, сондай-ақ сабақ берген. 1972 жылдан бастап жаратылыстану тарихы және АН КСРО техника университетінде жұмыс істеп, физика-математика ғылымдарының тарихы білімінің меңгерушісі болған. Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының мүшесі болған (1998). Негізгі еңбектері: жұлдыз жүйелерінің динамикасы, космогония, космология, Күн жүйесінің кіші денелерінің мәселелері және күн-жер байланыстары аймағында. 1952 жылы, ол планеталық апақашықтық О. Ю. Шмидт занының сәйкессіздікті атап өтті және планеталық Фесеников заңы тұрақты планеталық ісін ұзартты. 1953 астероиды, бұл үшін бақылау деректерді көрсетті, метеорыдын және метеор бөлшектер олар қатты денелердің кездейсоқ ұсақтауды нәтижесінде туындайтын үзінділерді мөлшері мен массасы ықтималдығы бөлу заңдар алынған қанағаттандыру. Галактика нәтижесінде П П Паринаго авитациялық әлеуетін нақтылау, сондай-ақ 1954 жылы Галактиканың алғашқы екі соңына аналитикалық модельдерді салынған - белгілі бір әлеуеті бар - сфералық және жалпақ.(«идис моделі»). Г.Г. Кузьмин жұлдыздық жүйелер динамикасын, қозғалыс үшінші интегралын енген талдауды құрастырды . 1956 жылы, ол шексіз Әлемнің құрылымдық Селигер осы жүйелердің параметрлерін бойынша шектеулерсіз жойылды түрлі ғарыш жүйелері космологиялық гравитациялық парадокс релятивистлик массаны ақаулар негізделген дәлелдеді. 1957-1958 жылдары, Роберт Дикке (АҚШ) және Б. Картер (Англия) (1960-1970) бұрын, алға және деп аталатын антропоцентристік (техногендік немесе антропным) саналады әлемдік бізді көріп тұрғанын принципі, оның барлық негізгі сипаттамалары ол табиғи өмір пайда болуы үшін қажетті және жеткілікті шарттарын қанағаттандыратын және жоғары интеллектуалды нысандарын дейін дамыту үшін, өйткені ол құрылымдық таусылмас Әлемнің кезінде барлық ықтимал әлемнің жиынынан шығып тұр. Бір гравитациялық линза дәйектілікпен әсерінен алыс галактик массасын анықтау әдісін шығарды. 1962 жылы Роберт X. Гайнуллина және З. Х. Курмакаевпен бірге Роберт X. бірінші Галактикалардың бірқатар гравитациялық линза әсерін анықтады. 1965 жылы микрокосмос элементар бөлшектер (1965) сыртқы баламалы метолактика теріңіз эквивалентты бөліктермен, оған сәйкес тұжырымдамасын әзірледі. бірге бірінші Галактикалардың бірқатар гравитациялық линза әсерін анықтады. ==Жарияланымдар== * «Ғарыштық күші өрістер мен галактикалық материяның құрылымын және эволюциясы кейбір» (1957); * «Ғарыштық Ана» (1957); * «Жұлдызды жүйелердің құрылымы мен динамикасы» (1961); *(1970), «еңбекті ғылыми ұйымдастыру және ғылыми-зерттеу институттарының оңтайлы құрылымын математикалық теориясы». * «Арызбен Ақиқат» (2004) * «Элемент» (2008) ==Дереккөздер== #Колчинский И.Г., Корсунь А.А. Родригес М.Г. Астрономдар. Өмірбаяндық деректер. - Киев: Наукова ҚМДБ, 1986. [[Санат:Астрономдар]] 8nidpsppjaom3xk7fq408pskogpdgpe 0 578376 3692327 3681464 2026-11-06T04:40:08Z Мақала 187899 3692327 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне енген. == Сюжет == Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алдымен бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дуглас үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді. [[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]] [[Санат:Балалар әдебиеті]] ryvsu78iu1de0y7ff2feoo8ddn859pj 3692366 3692327 2026-11-06T06:49:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:ЖАНАР СЕРКЕШҚЫЗЫ ТАЛАСПАЕВА|ЖАНАР СЕРКЕШҚЫЗЫ ТАЛАСПАЕВА]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681464 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне кірген. == Сюжет == Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алғаш іс-әрекеттері бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дуглас үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді. [[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]] [[Санат:Балалар әдебиеті]] m7kn6duq2iqpsx4gu5ruguvv6phdgkm 0 580972 3692533 3652655 2026-11-06T11:51:31Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3692533 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katyusha 1914 film1.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Катюша''' – танымал [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] ән. [[2015 жыл|2015]] жылғы «Русский репортер» журналының әлеуметтік зерттеулерінің нәтижесінде «Катюша» әнінің сөзі [[Ресей|Ресейдегі]] ең атақты хит-парадында 13-ші орынға тоқталды. Ән авторы – Матвей Блантер, сөзінің авторы – Михаил Исаковский. Алғаш рет әнді 28-қарашада [[1938 жыл|1938]] жылы Кнушевицкийдің оркестрінің басқаруымен Вера Красовицкая, Георгий Виноградов және Всеволод Тютюнник орындады. Кейін әнді Лидия Русланова, Георгий Виноградов, Эдуард Хиль, Анна Герман, Дмитрий Хворостовский сияқты әншілер де орындады. == Әннің сюжеті мен сөзі == Ән шекарада әскери міндетін өтеп жүрген сүйіктісінен айырылған жас қыздың ішкі тебіренсінен туған. «Катюша» әнінің бірінші шумағы мен қайырмасы. Расцветали яблони и груши, Поплыли туманы над рекой. Выходила на берег Катюша, На высокий берег, на крутой. Выходила, песню заводила Про степного сизого орла, Про того, которого любила, Про того, чьи письма берегла. [[<nowiki> </nowiki><nowiki>https://www.pnp.ru/social/pesnya-katyusha-originalnyy-tekst.html</nowiki>]] [[Санат:КСРО]] km39qt71yj2iaa32i2w0pgj7twfy0f4 3 597056 3691967 2599439 2026-11-05T12:04:32Z Max 140958 Max [[Қатысушы талқылауы:だ＊ぜ]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Dasze]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/だ＊ぜ|だ＊ぜ]]" to "[[Special:CentralAuth/Dasze|Dasze]]" 2599439 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=だ＊ぜ}} -- [[Қатысушы:Nurkhan|Нұрхан]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 08:24, 2018 ж. ақпанның 10 (+06) ft1vtx0k8vrjm8qbtojad1t2v0t3ide 0 603899 3692334 3495353 2026-11-06T05:07:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692334 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы |Name=Кюрасао |Nickname= |Badge= |Confederation=[[КОНКАКАФ]] |Association=[[Кюрасао Футбол Федерациясы]] |Coach={{Flagicon|Нидерланд}} [[Ремко Бисентини]] |Most caps=[[Эргилио Хато]] (35)<!--[[Шэнон Кармелиа]] (25)--> |Captain=[[Куко Мартина]] |Top scorer=[[Феличиано Зсюссен]] (9) |FIFA Rank=68 {{өсім}} (+2) <small>(6 шілде 2017)</small> |FIFA Code=CUW | pattern_la1 =__lp1415a | pattern_b1 =__lp1415a | pattern_ra1 =__lp1415a | leftarm1 =FFFFFF | body1 =FFFFFF | rightarm1 =FFFFFF | shorts1 =FFFFFF | socks1 =FFFFFF | pattern_la2 =_lp1415h | pattern_b2 =_lp1415h | pattern_ra2 =_lp1415h | leftarm2 =0000FF | body2 =0000FF | rightarm2 =0000FF | shorts2 =0000FF | socks2 =0000FF |First game=[[Аруба Ұлттық футбол құрамасы|Аруба]] 0:4 '''Кюрасао''' <br>''([[Аруба]]; 6 сәуір 1924)''<br>[[Доминикан Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Доминикан Респ.]] 1:0 '''Кюрасао''' <br>''([[Сан-Кристобаль]], Доминика Республикасы, 20 тамыз 2011)'' |Largest win='''Кюрасао''' 14:0 [[Пуэрто-Рико Ұлттық футбол құрамасы|Пуэрто-Рико]] <br>''([[Колумбия]]; 21 желтоқсан 1948) |Largest loss=[[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланды]] 8:1 '''Кюрасао''' <br>''([[Нидерланд]]; 23 сәуір 1948) }} '''Кюрасао Ұлттық футбол құрамасы''' — Халықаралық жарыстарда [[Кюрасао]]ның намысын қорғайтын құрама. Басқарушы орган - Кюрасао Футбол Федерациясы. == Тарихы == 1934-50 жылдары ''Кюрасао Территориясы Ұлттық футбол құрамасы'' ретінде сынға түскен. 50 жылдары бұл аймақ Нидерланд Антиль аралдары құрамына өтті. 2011 жылы [[Нидерланд Антиль аралдары]]нан Кюрасао өз алдына бөлінді де, жаңа тарихын бастады. Құрама [[ФИФА|ФИФА-ға]] тіркелмеген, сондықтан әлем чемпионатына қатыса алмайды. Кюрасао құрамасы 2017 жылғы [[КОНКАКАФ Алтын Кубогы|КОНКАКАФ кубогына]] қатысып, Мексика, Сальвадор, Ямайка құрамаларымен бір топқа түсті. Үш қарсыласынан да бірдей есеппен (0:2) есебімен ұтылып, топта соңғы орында қалды. Кариб елдері кубогының тұрақты қатысушысы. === КОНКАКАФ Алтын кубогы-2017. С тобы. === {| class="wikitable" !Команда !О !Ұ !Т !Ж !СД !ЖД !+- !Ұ |- |[[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]] |3 |2 |1 |0 |5 |1 | +4 |'''7''' |- |[[Ямайка Ұлттық футбол құрамасы|Ямайка]] |3 |1 |2 |0 |3 |1 | +2 |'''5''' |- |[[Сальвадор Ұлттық футбол құрамасы|Сальвадор]] |3 |1 |1 |1 |4 |4 |0 |'''4''' |- |'''Кюрасао''' |3 |0 |0 |3 |0 |6 | -6 | |} == КОНКАКАФ Алтын кубогы == * 2013 — 2015 — ''іріктеуден өте алмады'' * 2017 — топтық турнир == Жетістіктері == * '''Кариб кубогы:''' ** '''Жеңімпаз (1):''' 2017 * '''Пабло Бир кубогы:''' ** '''Жеңімпаз (1):''' 2004 == Тағы қараңыз == * [[Нидерланд Антиль аралдары Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд Антиль аралдары ұлттық футбол құрамасы]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110722194944/http://www.cura.net/ffk/ Федерация сайты] * [https://www.fifa.com/associations/association=cuw/index.html Құрама жайлы ФИФА сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726233739/http://www.fifa.com/associations/association=cuw/index.html |date=2011-07-26 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20241223213753/https://wildstat.ru/p/1/ch/all/team1/CUR/ydate/2011 Құраманың барлық матчы]{{ref-ru}} {{Солтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Кюрасао Ұлттық футбол құрамасы]] 4mc8meszqtl3enyh1ykhr98ch0hzc2j 0 604309 3692072 3628938 2026-11-05T15:19:28Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: жыл күн мен айдың алдында жазылады; туған жер мекен септігінде беріледі. 3692072 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Килиан Мбаппе |толық аты = Килиан Мбаппе Лоттен<ref>{{cite web |url=http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|title=Kylian Mbappé, precocious talent|author=Simon Rémoussin|publisher=AS Monaco FC|lang=en|date=2016-10-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028190047/http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|archivedate=2016-10-28 |access-date=2018-09-23}}</ref> |лақап аты = ''Донателло'' ({{lang-fr|Donatello}})<ref>{{cite web |url=https://www.thesun.co.uk/world-cup-2018/6748750/kylian-mbappe-neymar-dani-alves-teenage-mutant-ninja-turtles-donatello/ |title=Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison |author=Toby Gannon |lang=en |date=2018-07-11|publisher=The Sun}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/psg-pourquoi-mbappe-est-surnomme-donatello-dans-le-vestiaire-1258783.html |title=PSG: pourquoi Mbappé est surnommé "Donatello" dans le vestiaire |author=Alexandre Jaquin|date=2017-09-18|publisher=RMC Sport}}</ref> |сурет = Kylian Mbappe France v Senegal 16 June 2026-391 (cropped).jpg |сурет ені = 200px |атауы = [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ндағы Мбаппе, 2026 жыл |туған күні = 20.12.1998 |туған жері = [[Бонди]], [[Франция]] |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |бойы = 178 см |салмағы = 73 кг |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 10 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2013|{{ту|Франция}} Бонди| |2011—2013|{{ту|Франция}} Клерфонтен| |2013—2015|{{ту|Франция}} Монако|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2016|{{ту|Франция}} Монако-II|12 (4) |2015—2018|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|41 (16) |2017—2018|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|27 (13) |2018—2024|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|178 (162) |2024—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|34 (31)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—2015|{{ту|Франция}} Франция U17|2 (0) |2016|{{ту|Франция}} Франция U19|11 (7) |2017—|{{футбол|Франция}}|90 (50)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|Ресей 2018]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}} }} '''Килиан Мбаппе Лоттен''' ({{lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}}; 1998 жылғы 20 желтоқсанда Бонди қаласында туған) — француз футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ның шабуылшысы. [[Футболдан Франция чемпионаты 2016/17|2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының]] үздік жас футболшысы атанды. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионы]] және үздік жас футболшы, Францияның жыл футболшысы. == Клубтық мансабы == Кәсіпқой карьерасын 17 жасында «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]» клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa «Кан» командасына қарсы 88-минутта [[Фабиу Коэнтрау|Фабиу Коэнтраудың]] орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] алтыншы турында «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]ге» қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті. [[Сурет:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–616.jpg|left|thumb|upright|Килиан Мбаппе [[Пари Сен-Жермен]] сапында]] 2016–2017 жылғы маусымда «Монако» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. Келесі маусымда Мбаппе «[[Пари Сен-Жермен]]» клубына жалға берілді. Енді ол [[Неймар]]мен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. === Реал Мадрид === 2024 жылғы 3 маусымда [[Реал Мадрид]] клубымен 5 жылдық контрактқа отырды.<ref name=":8">{{cite web |date=2024-06-03 |title=Official Announcement: Mbappé |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603180425/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |publisher=[[Реал Мадрид]]}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Mbappé signs for Real Madrid |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603194608/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |website= |publisher=Real Madrid CF |language=en-US}}</ref> Осыдан кейін Мбаппе әлеуметтік желілерінде өзінің бақытымен бөлісті: «Бұл орындалған арман. Мен соңдай бақыттымын және өзімнің арман клубыма өткеніммен мақтанамын... Қазір қандай қобалжып тұрғанымды ешкім түсіне алмайды!».<ref>{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Kylian Mbappe says Real Madrid move 'a dream come true' |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c199z0819vno |access-date=3 June 2024 |publisher=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> == Ұлттық құрама == [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]]да тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігі]]нің екінші турында [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу]]дің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.<ref>https://www.championat.com/football/news-3490333-modrich-priznan-luchshim-igrokom-chm-2018-mbappe--luchshij-molodoj-igrok.html</ref> Мбаппе [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы әлем біріншілігі]]не де қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Франция}} '''[[Монако (футбол клубы)|Монако]]''' * Франция чемпионы: 2016/17 {{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]''' * Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24 * Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20 * Франция кубогы: 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24 *Франция суперкубогы: 2019, 2020, 2023 {{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]''' * УЕФА Суперкубогы: 2024 * Құрлықаралық кубок: 2024 === Жеке === * Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17 * Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017 * Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20 * Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019 * Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018 * «Копа» олжасының иегері: 2018 * 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018 * Алтын бутсы иегері:24/25 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/342229 Профилі] — transfermarkt.com{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{DEFAULTSORT:Мбаппе, Килиан}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] 1p112k96jnt7mbip0jtmqhhdmfqvo7f 3692074 3692072 2026-11-05T15:20:48Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық және тыныс белгісі қатесі: сөйлемде бастауыш болмаған; бірыңғай мүшелердің арасына үтір қойылады. 3692074 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Килиан Мбаппе |толық аты = Килиан Мбаппе Лоттен<ref>{{cite web |url=http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|title=Kylian Mbappé, precocious talent|author=Simon Rémoussin|publisher=AS Monaco FC|lang=en|date=2016-10-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028190047/http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|archivedate=2016-10-28 |access-date=2018-09-23}}</ref> |лақап аты = ''Донателло'' ({{lang-fr|Donatello}})<ref>{{cite web |url=https://www.thesun.co.uk/world-cup-2018/6748750/kylian-mbappe-neymar-dani-alves-teenage-mutant-ninja-turtles-donatello/ |title=Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison |author=Toby Gannon |lang=en |date=2018-07-11|publisher=The Sun}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/psg-pourquoi-mbappe-est-surnomme-donatello-dans-le-vestiaire-1258783.html |title=PSG: pourquoi Mbappé est surnommé "Donatello" dans le vestiaire |author=Alexandre Jaquin|date=2017-09-18|publisher=RMC Sport}}</ref> |сурет = Kylian Mbappe France v Senegal 16 June 2026-391 (cropped).jpg |сурет ені = 200px |атауы = [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ндағы Мбаппе, 2026 жыл |туған күні = 20.12.1998 |туған жері = [[Бонди]], [[Франция]] |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |бойы = 178 см |салмағы = 73 кг |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 10 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2013|{{ту|Франция}} Бонди| |2011—2013|{{ту|Франция}} Клерфонтен| |2013—2015|{{ту|Франция}} Монако|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2016|{{ту|Франция}} Монако-II|12 (4) |2015—2018|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|41 (16) |2017—2018|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|27 (13) |2018—2024|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|178 (162) |2024—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|34 (31)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—2015|{{ту|Франция}} Франция U17|2 (0) |2016|{{ту|Франция}} Франция U19|11 (7) |2017—|{{футбол|Франция}}|90 (50)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|Ресей 2018]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}} }} '''Килиан Мбаппе Лоттен''' ({{lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}}; 1998 жылғы 20 желтоқсанда Бонди қаласында туған) — француз футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ның шабуылшысы. [[Футболдан Франция чемпионаты 2016/17|2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының]] үздік жас футболшысы атанды. Ол — 2018 жылғы әлем чемпионы, үздік жас футболшы және Францияда жылдың үздік футболшысы. == Клубтық мансабы == Кәсіпқой карьерасын 17 жасында «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]» клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa «Кан» командасына қарсы 88-минутта [[Фабиу Коэнтрау|Фабиу Коэнтраудың]] орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] алтыншы турында «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]ге» қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті. [[Сурет:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–616.jpg|left|thumb|upright|Килиан Мбаппе [[Пари Сен-Жермен]] сапында]] 2016–2017 жылғы маусымда «Монако» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. Келесі маусымда Мбаппе «[[Пари Сен-Жермен]]» клубына жалға берілді. Енді ол [[Неймар]]мен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. === Реал Мадрид === 2024 жылғы 3 маусымда [[Реал Мадрид]] клубымен 5 жылдық контрактқа отырды.<ref name=":8">{{cite web |date=2024-06-03 |title=Official Announcement: Mbappé |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603180425/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |publisher=[[Реал Мадрид]]}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Mbappé signs for Real Madrid |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603194608/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |website= |publisher=Real Madrid CF |language=en-US}}</ref> Осыдан кейін Мбаппе әлеуметтік желілерінде өзінің бақытымен бөлісті: «Бұл орындалған арман. Мен соңдай бақыттымын және өзімнің арман клубыма өткеніммен мақтанамын... Қазір қандай қобалжып тұрғанымды ешкім түсіне алмайды!».<ref>{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Kylian Mbappe says Real Madrid move 'a dream come true' |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c199z0819vno |access-date=3 June 2024 |publisher=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> == Ұлттық құрама == [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]]да тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігі]]нің екінші турында [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу]]дің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.<ref>https://www.championat.com/football/news-3490333-modrich-priznan-luchshim-igrokom-chm-2018-mbappe--luchshij-molodoj-igrok.html</ref> Мбаппе [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы әлем біріншілігі]]не де қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Франция}} '''[[Монако (футбол клубы)|Монако]]''' * Франция чемпионы: 2016/17 {{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]''' * Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24 * Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20 * Франция кубогы: 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24 *Франция суперкубогы: 2019, 2020, 2023 {{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]''' * УЕФА Суперкубогы: 2024 * Құрлықаралық кубок: 2024 === Жеке === * Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17 * Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017 * Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20 * Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019 * Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018 * «Копа» олжасының иегері: 2018 * 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018 * Алтын бутсы иегері:24/25 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/342229 Профилі] — transfermarkt.com{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{DEFAULTSORT:Мбаппе, Килиан}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] gv6b0l9n5a9fjxnzu0zpdfwd8va7b0e 3692075 3692074 2026-11-05T15:22:47Z Кабылбек Алихан 188060 Орфографиялық қате: күрделі атаудың екінші сөзі кіші әріппен жазылады. 3692075 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Килиан Мбаппе |толық аты = Килиан Мбаппе Лоттен<ref>{{cite web |url=http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|title=Kylian Mbappé, precocious talent|author=Simon Rémoussin|publisher=AS Monaco FC|lang=en|date=2016-10-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028190047/http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|archivedate=2016-10-28 |access-date=2018-09-23}}</ref> |лақап аты = ''Донателло'' ({{lang-fr|Donatello}})<ref>{{cite web |url=https://www.thesun.co.uk/world-cup-2018/6748750/kylian-mbappe-neymar-dani-alves-teenage-mutant-ninja-turtles-donatello/ |title=Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison |author=Toby Gannon |lang=en |date=2018-07-11|publisher=The Sun}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/psg-pourquoi-mbappe-est-surnomme-donatello-dans-le-vestiaire-1258783.html |title=PSG: pourquoi Mbappé est surnommé "Donatello" dans le vestiaire |author=Alexandre Jaquin|date=2017-09-18|publisher=RMC Sport}}</ref> |сурет = Kylian Mbappe France v Senegal 16 June 2026-391 (cropped).jpg |сурет ені = 200px |атауы = [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ндағы Мбаппе, 2026 жыл |туған күні = 20.12.1998 |туған жері = [[Бонди]], [[Франция]] |азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |бойы = 178 см |салмағы = 73 кг |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 10 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2013|{{ту|Франция}} Бонди| |2011—2013|{{ту|Франция}} Клерфонтен| |2013—2015|{{ту|Франция}} Монако|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2016|{{ту|Франция}} Монако-II|12 (4) |2015—2018|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|41 (16) |2017—2018|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|27 (13) |2018—2024|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|178 (162) |2024—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|34 (31)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—2015|{{ту|Франция}} Франция U17|2 (0) |2016|{{ту|Франция}} Франция U19|11 (7) |2017—|{{футбол|Франция}}|90 (50)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|Ресей 2018]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}} }} '''Килиан Мбаппе Лоттен''' ({{lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}}; 1998 жылғы 20 желтоқсанда Бонди қаласында туған) — француз футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ның шабуылшысы. [[Футболдан Франция чемпионаты 2016/17|2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының]] үздік жас футболшысы атанды. Ол — 2018 жылғы әлем чемпионы, үздік жас футболшы және Францияда жылдың үздік футболшысы. == Клубтық мансабы == Кәсіпқой карьерасын 17 жасында «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]» клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa «Кан» командасына қарсы 88-минутта [[Фабиу Коэнтрау|Фабиу Коэнтраудың]] орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, Еуропа лигасының алтыншы турында «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]ге» қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті. [[Сурет:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–616.jpg|left|thumb|upright|Килиан Мбаппе [[Пари Сен-Жермен]] сапында]] 2016–2017 жылғы маусымда «Монако» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. Келесі маусымда Мбаппе «[[Пари Сен-Жермен]]» клубына жалға берілді. Енді ол [[Неймар]]мен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. === Реал Мадрид === 2024 жылғы 3 маусымда [[Реал Мадрид]] клубымен 5 жылдық контрактқа отырды.<ref name=":8">{{cite web |date=2024-06-03 |title=Official Announcement: Mbappé |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603180425/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |publisher=[[Реал Мадрид]]}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Mbappé signs for Real Madrid |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603194608/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |website= |publisher=Real Madrid CF |language=en-US}}</ref> Осыдан кейін Мбаппе әлеуметтік желілерінде өзінің бақытымен бөлісті: «Бұл орындалған арман. Мен соңдай бақыттымын және өзімнің арман клубыма өткеніммен мақтанамын... Қазір қандай қобалжып тұрғанымды ешкім түсіне алмайды!».<ref>{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Kylian Mbappe says Real Madrid move 'a dream come true' |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c199z0819vno |access-date=3 June 2024 |publisher=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> == Ұлттық құрама == [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]]да тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігі]]нің екінші турында [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу]]дің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.<ref>https://www.championat.com/football/news-3490333-modrich-priznan-luchshim-igrokom-chm-2018-mbappe--luchshij-molodoj-igrok.html</ref> Мбаппе [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы әлем біріншілігі]]не де қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Франция}} '''[[Монако (футбол клубы)|Монако]]''' * Франция чемпионы: 2016/17 {{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]''' * Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24 * Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20 * Франция кубогы: 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24 *Франция суперкубогы: 2019, 2020, 2023 {{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]''' * УЕФА Суперкубогы: 2024 * Құрлықаралық кубок: 2024 === Жеке === * Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17 * Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017 * Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20 * Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019 * Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018 * «Копа» олжасының иегері: 2018 * 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018 * Алтын бутсы иегері:24/25 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/342229 Профилі] — transfermarkt.com{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{DEFAULTSORT:Мбаппе, Килиан}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] 9fgg1ahqbhb8x2g05u4o3orr6zu2cft 0 604518 3692209 3643057 2026-11-05T17:08:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692209 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Ким Ён Гвон |сурет = (추꾸미) '울산 합류' 김영권.jpg |сурет ені = 150 px |туған күні = 27.02.1990 |туған жері = Чонджу, [[Корея Республикасы]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/126640</ref> |азаматтығы = {{Flagicon|Корея Республикасы|20px}} [[Корея Республикасы]] |бойы = 188 |салмағы = 78 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Қытай|20px}} [[Гуанчжоу Эвергранд]] |номері = 28 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |—2010|{{Flagicon|Корея Республикасы|20px}} Чонджу|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2010|{{Flagicon|Жапония|20px}} [[Токио (футбол клубы)|Токио]]|23 (0) |2011—2012|{{Flagicon|Жапония|20px}} [[Омия Ардия]]|40 (0) |2012—2018|{{Flagicon|Қытай|20px}} [[Гуанчжоу Эвергранд]]|85 (3)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008—2009|{{Flagicon|Корея Республикасы|20px}} Корея Республикасы-19|5 (1) |2012|{{Flagicon|Корея Республикасы|20px}} Корея Республикасы-21|13 (0) |2010—|{{футбол| Корея Республикасы}}|47 (2)}} }} '''Ким Ён Гвон''', ({{lang-ko|김영권}}; [[27 ақпан]] [[1990 жыл]], [[Чонджу]], [[Корея Республикасы]]) — корея футболшысы, қорғаушы. "Гуанчжоу Эвергранд" клубы<ref>http://int.soccerway.com/matches/2012/08/25/china-pr/csl/guangzhou-yiyao/tianjin-teda/1268231/</ref> мен Оңтүстік Корея құрамасының қорғаушысы. Ұлттық құрама сапында 2011 жылдан бері ойнап келеді. Алғашқы ойынын сол жылы 11 тамызда Нигериямен жолдастық кездесуде өткізді. 2012 жылы Жазғы Олимпиада ойындарына, 2014, 2018 жылдары әлем біріншілігіне, 2015 жылы Азия кубогына қатысты. == Жетістіктері == * Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2012 ; «Гуанчжоу Эвергранд» * Қытай чемпионы: 2012, 2013, 2014, 2015 * Қытай кубогы: 2012 * Қытай суперкубогы: 2012 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20250221042003/https://rus.worldfootball.net/ Профилі (Worldfootball.net)]{{ref-en}} [[Санат:Оңтүстік Корея футболшылары]] [[Санат:Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 3d3jmj8a2ohvjh48gg3gztm2tw5gih4 3 609368 3691956 3690305 2026-11-05T11:59:44Z ~2026-58780-27 188064 /* */ 3691956 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=А.қосшы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:14, 2018 ж. қазанның 27 (+06) bwaq814e9zdqf8umfw0ii0tbwjv9u6i 0 621299 3692322 3581867 2026-11-06T04:21:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692322 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Орелдің «Кутузов» стратегиялық шабуыл операциясы 1943 жылдың 12 шілдесінен 18 тамызына дейін Курск шайқасында Орал астында жау топтарын түпкілікті жеңу үшін өткізілген кеңестік шабуыл операциясы болды. == Операцияның басталуындағы жағдай == 1943 жылдың жазында Орловский секторындағы жағдай мынадай болды: Армия тобының орталығы (өріс Маршал Гонконг Клюге қолбасшысы) мұнда күшті, терең эшелон қорғаныс салған. Фронттың осы секторындағы негізгі қорғаныс аймағы 5-7 км тереңдікте болды. Байланыс желілері мен траншеяларымен, шахталармен және сым тосқауылдарымен өзара байланысты күшті мықты нүктелер орнатылды. Каминдер тіпті қоршаған ортаны қорғауға мүмкіндік беру үшін ұйымдастырылды. Дегенмен, Вермрахт командасы фортификация жұмыстарын толығымен толықтыра алмады және «Цитадель» операциясына үлкен үміт артты. Немістер Орел бағыты бойынша екінші танк армиясы (командир - полковник В.В. Модель), 35-ші (командирлік-жаяу әскер Л.Реннулич), 53-ші (командирлік-жаяу әскер генералы Ф.Голлвитер) және 55 ші (әскерлер - жаяу әскер Э.Е. Яшке) армия корпусы, 9-шы армияның кейбір бөліктері. Осы саладағы жау әскерлерінің жалпы саны 600 мыңға жуық жауынгер мен офицерді құрады. 7 мыңға жуық қару-жарақ пен миномет, 1,2 мың танк және қару-жарақ, 1 мыңнан астам ұшақ. Фронттың соққысы бірнеше айға созылғандықтан, жаудың жер бетін жақсы зерттеді. 1943 жылдың жазында Совет билігі барлық кеңестік-германдық майданда стратегиялық бастаманы қолға алу қажеттілігіне тап болды. Осы мақсатта стратегиялық шабуыл операциялары сериясын өткізу туралы шешім қабылданды. Олардың біреуі Кутузов Опера деп аталды. Оның жоспарлауы Неміс күштері «Цитадель операциясы» жоспарына сәйкес шабуыл жасағанға дейін де басталды. Сонымен қатар, Белгород-Харьков шабуыл операциясы дайындалып, Румянцевтің есімі жазылды. == Операциялық жоспар және оған дайындық == Кутузовтың табысты жұмысы үшін стратегиялық резервтерді құру қажет болды, оны пайдалануға беру ұзақ қорғаныс кезеңінен кейін қорлау әрекеттерін жүргізу мүмкін болмады. Операцияға қатысу үшін Орталық күштер (командир - армия генералы К.К.К.К. Рокоссовский) және Брянск (командир - армия генералы М.Попов), сондай-ақ Батыс майданның сол жақ қанаты (командир - полковник В.Д.Соколовский) . Қатысқан әскерлердің жалпы саны шамамен 1 миллион 280 мың адам, 21 мыңнан астам қару-жарақ пен миномет, 2,5 мыңға жуық танк, 3 мыңнан астам ұшақ болды. Операцияға қатысқан бөлімшелер Орел өңіріндегі неміс әскерлеріне шабуыл жасап, осы қаланы басып алып, солтүстікте Брянск-Бобривске, ал оңтүстігінде Лгов-Черниговқа қарай стратегиялық шабуылға қол жеткізетін сызыққа қол жеткізді. Осыған байланысты шабуыл жасаудың негізгі жауапкершілігі Брянск пен Батыс фронтының әскерлеріне берілді, өйткені Орталық майданда неміс әскерлерін қорғаныс кезеңінде ұстау керек болды. Брянск майданының әскерлері оңтүстіктегі Бүркітті, екіншісін Батыс Фронтпен байланыстыратын және онымен ынтымақтастықта оңтүстіктен қаланы жабатын екі жылдам ереуілді жеткізді. Батыс Фронтының сол жақ қанаты Козельсктың оңтүстік-батысынан оңтүстік-шығысқа қарай Орелдің солтүстігіндегі қарсыластың қорғанысын бұзып, содан кейін екі бөлікке бөлінді, олардың біреуі Бүркітті босатуды аяқтауға, ал екіншісі Егорь-Брянск темір жолын кесіп тастайды. == Жұмыс тәртібі == 1943 жылғы 12 шілдеде, сағат 02: 00-де, Брянск майданының артиллериялық күштері артиллериялық дайындығы басталды және көп ұзамай әуе шабуылдары орындалды. Сағат 05: 30-да 3-ші армияның бөлімшелері Зуша өзені арқылы өтіп, күніне неміс қорғанысына 7 шақырым тереңдікте шабуыл жасады. Сонымен қатар, 63-ші армия қарсыластың қарсыластыққа тап болған шабуылын бастады. Соның арқасында команда 1-гвардиялық танк корпусын серпінді түрде енгізуге шешім қабылдады. Советтік шабуылдан кейін Армия тобының орталығының командирі Клуже жағдайды тұрақтандыруға үміттеніп, 3 танктік және 1 жаяу әскер бөлімдерінің, сондай-ақ шабуыл қаруларын, ауыр артиллерия мен ұшақтардың серпінді бөлігіне тапсырыс берді. Бұл одан әрі ілгерілеуде үлкен қиындықтар тудырды, оны кейінге қалдырды. Кеңес Әуе күштері үлкен шығынға ұшырады - тек 15-ші Әуе әскері 94 ұшақ үшін 13 шілдеден айырылды. Сонымен қатар, Горбатовтың 3-ші армиясы осы күні ауыр соққыға жығылды - ереуіл әлеуетін қалпына келтіру үшін, команда 25-ші Рифл корпусын оған берді. 1943 жылдың 14 шілдесінде Ставка ең қуатты резервті - 3-гвардиялық танкті пайдалану туралы шешім қабылдады. 1943 жылдың 19 шілдесінде таңертең 3-ші және 63-ші армиялардың шабуылдары қалпына келтірілді. Қарсылас Ошелня өзенінен алыстап кетті, соның арқасында цистерналарды енгізу мүмкін болды, бірақ Верммахтың қорғаныстық тапсырыстары өте күшті болды. 12-ші және 15-ші танк корпусы Орелдің оңтүстігінен неміс тылына секіріп өтуге тырысады, бірақ шайқаста батып кетеді. 3-ші гвардиялық танк армиясының қорғанысы Мценск облысының 35-ші Армия корпусының қоршауына қауіп төндірді, сол себепті жаудың қолбасшылығы оны Окаға жақындатып, Орелге жақындады. Жағдай осы өзен бойындағы өткелдерді басып алу үшін құрылған. Көптеген неміс бағаналарын жеңіп, танктер 3-ші армияның әскерлері жақында келе жатқан Оканың батыс жағалауында көпір басқышын сәтті басып алды. 20 шілде 1943 ж Рыбалко 63-ші армияға көмек көрсету туралы бұйрық алды. Осылайша, Горбатов әскері оны қайтадан өзенге лақтыруға тырысатын ірі Вермрамт әскерлерінің қарсыластарына қарсы тұрды. Команданың тапсырмалары бойынша қарқынды шайқастардан кейін ол Ока шығыс жағалауына кетіп қалды. Армия тобының «орталығы» кеңестік бөлімшелердің басталуын тоқтатуға тырысып, Орел танкі мен шабуылдау бөлімінің астында қайта қоныстанды. 3-гвардиялық танк армиясы және 1-гвардиялық танк корпусы қандан суырылып, артқы жағына шықты. Осылайша, 3-ші және 63-ші әскерлер қасарысқан қорғайтын қарсыластарына қарсы жалғыз болды. 1943 жылдың 25 шілдесінде армияның бір бөлігі Горбатов қайтадан Оканы мәжбүрлеп, шабуылға шықты. Индуктивті өту арқылы, кеңестік әскерлер пайдасына оқиғалардың толқынын айналдырған броньды көліктерді ауыстыруға болады. 1943 жылы 26 шілдеде Клюге Орлов шабуылынан шығуды бұйырды. 3-ші армия оларды қарсыластың аралық желілеріне қарсыластың қастық қарсылығын еңсеріп, олардың негізгі күштерін Бүркіттің бүкіл инфрақұрылымынан құтылуға және жоюға тырысты. 1943 жылдың 3 тамызында Вермархтың 35-ші армиясының корпусы жарты шеңберге түсіп, келесі күні кеңес әскерлері қаланың шетінде соғысқан. Қаланы толық жойылудан құтқару үшін, сағат 16.00-де қаланың шығыс бөлігін немістерден тазартып, келесі күні таңертең оны толығымен босатты. 380-ші атқыштар дивизиясының жауынгерлері, ағартушы В.И. Образцов және Қызыл Армия жауынгері И.Д.Санко қаланың азат етілуін белгілеген № Мира көшесіндегі 5-ші Қызыл Ту көтерді. Сол күні кешке, бұл жеңіспен атап өтуге және сол уақытта Белгородты босату құрметіне Мәскеуде алғаш рет 120 тапаншаның салюті берілді. == Жұмыс нәтижелері == «Кутузов» операциясы кезінде 112 мыңнан астам кеңес жауынгері мен командирі қаза тапқан немесе жоғалған, 317 мыңнан астам адам жарақат алған. 2,5 мыңнан астам бронды машиналар, 900-ге жуық қару-жарақ пен миномет, 1 мыңнан астам ұшақ жоғалды. Брянск майданында ерекше ауыр шығындар болды - қызметкерлердің 40% дейін. 3-ші армия генералы Горбатов тек 38 мыңнан астам әскери және командирлерді өлтіріп, жоғалтып немесе жарақаттады. Жауынгерлік шайқастар кезінде 1 қарсылас танктің және 1 қару-жарақ армиясының жеңіліске ұшырады - неміс әскерлері қаза болған 33 мыңнан астам жауынгер мен офицерлерді жоғалтты, 84 мыңнан астам адам жарақат алды.Армия тобының «Центр» командасы операцияға қатысқан күштердің көбін соққыға ұшыратты, бұл олардың салыстырмалы түрде төмен шығындарға әкелді. Дегенмен, Вермахт ОРЛ-ны қорлау әрекеттерін жүргізу үшін пайдалану мүмкіндігін жоғалтты. Қарсылас Орел қаласынан маңызды көліктік хабты жоғалтты. Брянск бағытында және Белорус КСР-нің шығысындағы шабуыл үшін жағдайлар жасалды. == Сілтемелер == https://web.archive.org/web/20190823172910/https://w.histrf.ru/articles/article/show/opieratsiia_kutuzov 21xy7b8yp3sp0v6y04w6h6qdd2amho6 0 622277 3692018 3691739 2026-11-05T13:53:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608823 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абака кітабы''' ({{lang-lat|Liber abaci}}) — [[Фибоначчи]]дің (Пизалық Леонардоның) ондық арифметиканы баяндауға және насихаттауға арналған басты еңбегі. Кітап 1202 жылы жазылған, 1228 жылы екінші рет өңделіп, [[Майкл Скотт]]қа<ref>{{Citation|first=T. C.|last=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|title=Michael Scot|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews|format=html|access-date=2015-04-09|archive-date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|first1=T. C.|last1=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|title=On the Origin of the Fibonacci Sequence|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St. Andrews|format=PDF|date=2014-03|access-date=2015-04-09|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |url-status=unfit }}</ref> арналған. Біздің күнге дейін тек екінші нұсқасы жетті. Пизалық Леонардо Абака деп арифметикалық есептеулерді атаған. Леонардо араб аудармасы арқылы ежелгі гректер мен үнділердің жетістіктерімен жақсы таныс болды. Ол өз кітабында олардың елеулі бөлігін жүйелендірді. Фибоначчидің кітабы қарапайым тілде жазылғандығы және практикалық есеппен айналысатындарға — бірінші кезекте саудагерлерге арналғандығы маңызды. Оның анық, толымдылығы мен тереңдігі бойынша баяндалуы барлық антикалық және ислам прототиптерінен бірден жоғары ұсынысқа ие болды және ұзақ уақыт бойы, [[Декарт]] уақытына дейін, теңдесі жоқ ғылым болды.<ref name="HSTM">{{Cite encyclopedia | publisher = Springer| pages = 4–5| last = Sesiano| first = Jacques| title = Abū Kāmil | encyclopedia = Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures| date = 1997-07-31}}</ref> <br> Кітап 15 тараудан (кітаптардан) тұрады. <br> '''I кітабы''' араб-үнді сандарын енгізеді, көбейту алгоритмін бірден сипаттайды (ол жаңа жүйеде ескі, римдік санға қарағанда өлшенбейді) және ескі жүйеден жаңа жүйеге санды қалай өзгертуді көрсетеді. Айта кететін жайт, [[Фибоначчи]] аты "zephirum"-дан, латын формасындағы "ас-сифр" (бос) түріндегі нөл (zero) дербес саны ретінде енгізеді. <br> '''II кітабы''' ақша есебінің көптеген практикалық мысалдарын қамтиды. <br> '''III кітапта''' әртүрлі математикалық есептер туралы баяндалады. <br> Мысалы: қалдықтар туралы қытай теоремасы, сандар, прогрессиялар және т. б. <br> '''IV кітапта''' басқа да иррационалдық сандарды жуықтап есептеу мен түбірін геометриялық салу әдістері арқылы беріледі. Одан әрі әртүрлі қосымшалар мен теңдеулерді шешуі қарастырылады. Бірнеше бөлігі-қатарларды қосуы туралы жазылған. Модуль бойынша есептеулерде де 2, 3, 5, 9-ға бөлінгіштік белгілері келтіріледі. Бөлінгіштік теориясы, соның ішінде ең үлкен ортақ бөлгіш пен ең кіші ортақ еселігі туралы мазмұндалған. Бұл жерде атақты [[Фибоначчи]] қатарына қатысты қояндар туралы мәліметтерде бар. Көптеген маңызды есептер алғаш рет [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] кітабынан белгілі болғанмен, алайда классикалық есептерді баяндаған кезде де ол көптеген жаңа нәрселерді енгізді. Теңдеулерді шешу әдістерінде символика жоқ болғанмен, мәні бойынша алгебралық нақты түрде беріледі. Көптеген сұрақтарда [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] қытайлықтарданда көп жаңалық ашты. [[Фибоначчи]]-Еуропада бірінші рет-үнді стилінде теріс сандарды еркін түсіндіре алды. Бірнеше сандық әдістерді өз бетінше ашты (олардың кейбіреулері арабтарда да белгілі еді). '''Абака кітабы''' Еуропада математикалық білімнің таралуына үлкен әсер етті, оқулық пен анықтама ретінде және еуропалық ғалымдардың шабыт көзі болды. Әсіресе Еуропада ондық жүйе мен үнді сандарының жылдам таралуында маңызды рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Математика кітаптары]] [[Санат:XIII ғасыр кітаптары]] iaht1pi5n5ij8zpeitfea3zxe2b47hm 0 626477 3692293 3619539 2026-11-05T22:20:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692293 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|SLO}} Копер |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1955 |таратылды = |стадионы = [[Бонифика]] |сыйымдылығы = 4500 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Хорватия}} [[Игор Памич]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Словения 1-лигасы |маусым = 2025/26 |орын = '''2.''' |сайты = |pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1= |leftarm1=FFEC60|body1=FFEC60|rightarm1=FFEC60|shorts1=0000FF|socks1=FFEC60 |pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2= |leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF }} '''«Копер»''' — [[Словения|Словенияның]] [[Копер]] қаласындағы футбол клубы. [[1955 жыл|1955 жылы]] "Аврора" және "Медуза" клубтарының бірігуінен құрылған. Кейін де атауы бірнеше рет өзгерді: * 1990: «Копер Каподистрия». * 2002: «Копер». * 2003: «Анет Копер». * 2008: «Лука Копер». Өз алаңындағы ойындарын "[[Бонифика]]" стадионында өткізеді. Клуб тек 2000 жылдардан соң ғана күшейді. 2009 жылы тұңғыш рет Словения чемпионы атанды. == Жетістіктері == * '''Словения чемпионы:''' 2009/10 * '''Словения кубогы (3):''' 2006, 2007, 2015 * Словения кубогының финалисі: 2009 * Словения суперкубогы: 2010 == Сілтемелер == * [http://www.fckoper.si/ Ресми сайт] {{ref-sl}} * * [https://web.archive.org/web/20241130174138/http://www.ofsajd.com/cgi-bin/Ofsajd?content=nogopedija&id=Koper ofsajd.com] {{ref-sl}} [[Санат:Словения футбол клубтары]] owjahhs48fdv14bjdryiyer456fssew 0 631544 3692520 3537125 2026-11-06T11:30:05Z Аркалык тилдер орталыгы 187998 танысты 3692520 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} [[Queen]]<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант | Фон = solo_singer / non_vocal_instrumentalist / non_performing_personnel | Туған кезіндегі аты = Люк Томас Спиллер | Атының түпнұсқасы = Luke Thomas Spiller | Изображение = File:2016 RiP The Struts - Luke Spiller - by 2eight - 8SC9278.jpg | Описание изображения = Люк Спиллер, 2017 жыл | Туған күні = 26.09.1988 | Туған жері = Бристоль, Ұлыбритания | Мемлекет = Ұлыбритания | Белсенділік жылдары = 2009 - қазіргі уақытқа дейін | Дауыс түрі = тенор | Аспаптары = вокал, пианино, гитара | Жанрлары = блюз-рок, глэм-рок, хард-рок | Лақап аттары = Luke Struts | Қызметтес болған = Майк Олдфилд }} '''Люк Спиллер''' - ''The Struts'' ағылшын рок-тобының мүшесі. Ол топтың жетекші вокалисті болып табылады және ''Bulletproof Baby'', ''Primadonna Like Me'', ''Body Talks'', ''One Night Only'', ''Put Your Hands Up'', ''Only Just A Call Away'' секілді әндер үшін өз вокалын жазды. == Өмірбаяны == Люк Томас Спиллер 1988 жылы 26 қыркүйекте Ұлыбританияның Солтүстігінде орналасқан Бристоль қаласында дүниеге келген. Оның Ханна Спиллер атты қарындасы бар. Люк 7 жасында болғанда бірінші рет Майкл Джексонды көріп, оны қатты ұнатты. Люк өзін "музыкалық арналар ұрпағының" бірі ретінде сипаттады. Ол өскен кезде және мектептен кейін 12 түрлі музыкалық арналарды қосып қараған. Өзінің жасөспірімдік жасы ортасында ол Queen тобын анықтап, ''Queen I'' және ''Queen II'' көшірмелерін сатып алғаннан кейін олардың музыкасын басынан тыңдай бастады. Люк жасөспірім жасында театрға түсіп, сондай-ақ макияж және әйелдер киімімен эксперимент жасай бастады. Оның айтуынша, 15 жасында ол мектепке көзге арналған суасты қолданып, кейбір зұлым балалардан басқа, барлығы оны "Люк Рок-жұлдыз" деп атаған. Люк 2009 жылы бірінші рет Адам Слэкпен танысты. Олар бір-бірімен ән жазғанын ұнатып, The Struts тобын құрған. Кейін оларға тағы екі адам қосылды. Топтың алғашқы синглы — ''"I Just Know"'' - 2012 жылы шықты. Барлық әндерде вокалын орындаған Майк Олдфилд ''Man On The Rocks'' альбомының жазбасына Люк Спиллердің қатысуы топқа қосымша назар аударды, себебі альбом Еуропа елдерінің топ чартына көтерілген. Топ өз қызметінің алғашқы жылдарында танымал композицияларға каверлер жазған. Мысалы, Daft Punk музыкалық дуэтінің Get Lucky шығармасы. Люк тобымен бірге 2014 жылы ''Everybody Wants'' және 2018 жылы ''Young&Dangerous'' альбомдарына вокалын жазды. 2019 жылы олар ''Young&Dangerous'' турында көптеген қалаларда концерт беріп, тур аяқталған соң фанаттарына жаңа контент беруге уәде берді. == Шығармашылығы == ''The Struts'' тобының бас әншісі болып 2014 жылғы ''Everybody Wants'' және 2018 жылғы ''Young&Dangerous'' альбомдарына өз вокалын және инструменталды партияларын жазған. == Синглдары және EP == * I Just Know (2012) * Could Have Been Me (2013) * Kiss This EP (2014) == Альбомдары == * Everybody Wants (2014) * Young&Dangerous (2018) == Дереккөздер == https://healthyceleb.com/luke-spiller-height-weight-age-body-statistics/123021 https://ru.wikipedia.org/wiki/The_Struts an641sm951skuet6puxo89zdpio2ryn 0 632738 3692251 3402240 2026-11-05T17:51:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692251 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|есімі=Клаус Кристиансен|туған күні=19.10.1967|туған жері=Глоструп, [[Дания]]|азаматтығы={{flagicon|Дания|20px}} [[Дания]]|бойы=191|салмағы=|позиция=қорғаушы|қазіргі клуб=''карьерасын аяқтады''|клубтары={{футбол карьерасы |1986—1996|{{flagicon|Дания|20px}} [[Люнгбю (футбольный клуб)|Люнгбю]]|237 (4) |1996—1998|{{flagicon|Дания|20px}} [[Мидтьюлланд|Мидтъюлланд]]|? (?) }}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |1991—1993|{{Футбол|Дания}} |5 (0)}}}}'''Клаус Кристиансен''' ({{lang-da|Claus Christiansen}}; [[28 маусым]] [[1965 жыл]]<ref>https://int.soccerway.com/players/-/221836/</ref>, [[Глоструп]], [[Дания]]) — даниялық футболшы, қорғаушы, 1992 жылғы Еуропа чемпионы. == Жетістіктері == === Командалық === '''«Люнгбю»''' * Дания чемпионы: 1991/92 * Дания кубогы 1990 === Халықаралық === '''Дания''' * Еруопа чемпионы: 1992 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20160303191814/http://www.dbu.dk/landshold/landsholdsdatabasen/LBasePlayerInfo.aspx?playerid=4090 Профилі] [[Санат:Дания футболшылары]] [[Санат:Дания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Мидтьюланд ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] fz2ujbbcbyxexdab3d3nesp9hygeq5e 0 635792 3692017 3691766 2026-11-05T13:53:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595210 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Музыкалық жанр | Атауы = Блюз-рок | Бағыт = блюз , рок | Бастаулары = 1960 жылдары, [[Ұлыбритания]], [[АҚШ]] | Дамуы = 1960-1970 жылдар | Ұқсас жанрлар = [[Панк-блюз]] }} '''Блюз-рок''' — рок-гибридті музыкалық жанр, [[блюз]] және [[рок]] стильдерінің элементтерін біріктіретін [[рок-музыканың]] бір түрі. Блюздің негізін [[электрогитара]], [[бас-гитара]] және соққы қондырғысы құрайды, және де электрогитараның дыбысы "[[овердрайв]]" бұрмалауға ұшырайды. Әдетте шам гитаралы күшейткіштің көмегімен орындалады. Блюз-рок 1960-шы жылдардың ортасында Англия мен АҚШ-та музыкалық тарихшы Пьеро Скаруффи "ақ Еуропалық музыканттардың орындауында ритм-н блюз" деп атады. Ағылшын топтары: The Who, Yardbirds, Led Zeppelin, Animals, Cream және Rolling Stones, ерте американдық блюзмендер Хаулин Вульф, Роберт Джонсон, Джимми Рид, Мадди Уотерсжәне т.б. музыкамен эксперимент жасады. Ерте блюз-рок топтары джаз жазбаларына тән ұзақ және күрделі суырып салма ойнауға тырысты. Бірақ 1970-ші жылдардың ортасында блюз-рок аса ауыр және рифтерге негізделген. Рок-музыканың танымалдығы толқынында, "70-ші жылдардың басында блюз-рок пен хард-рокарасындағы шекара әрең байқалады". Ал кейбіреулері, мысалы, fabulous Thunderbirds немесе Стиви Рэй Вон, рок-жұлдыз мәртебесімен орындады. == Сипаттамасы == Блюз-рок үшін блюз супровизациясының болуы, пентатониканы белсенді пайдалана отырып, [[12 тактілі блюз]] үйлесімін, "буги" ырғақты суретін қолдану, электрогитаралық дыбысты және техника ерекшеліктерін екпіндеу, сондай-ақ дәстүрлі Чикаго блюзіне қарағанда жиі риффтерге негізделген дыбысталу тән. Блюз-рок жиі тез қарқынмен ойнайды, бұл жанрды блюзден ажыратады. Блюз-Roque негізгі құралдары-электрогитара,бас-гитара және соққы қондырғысы. Вокал да маңызды рөл атқарады, бірақ әрдайым емес: көптеген аспаптық блюз-рок композициялары бар. Кейде синтезатор, пианино немесе орган сияқты пернелі құралдар қолданылады. Гитаралы дыбыс акустикалық гитараның дәстүрлі блюзіне қарағанда бұрмаланады. Жиі екі гитараны қолдану, бір аккомпанемент үшін, екіншісі әуенді партия үшін орындайды. == Тарихы == Рок пен блюз әрдайым тығыз байланысты болғанымен, блюз-рок жеке музыкалық жанрға бөлінуі тек 1960-шы жылдардың соңына ғана қатысты. Бастапқыда Жанр Англияда пайда болды, онда Алексей Корнер мен Джон Мэйал сияқты музыканттар "Free", "Savoy Brown"ретінде өнер көрсеткен топтар құрды. Блюз-рока пионерлеріне Джонни Винтер, Пол Баттерфилд және "Canned Heat"тобы сияқты жанрдың болашақ жұлдыздары үшін жаттығу алаңына американдық музыканттар да жатады. Блюз Джими Хендрикс (1960 жылдардың басында көптеген американдық ритм-энд-блюз және соул-топтардың қатысушысы) және оның триосы "Jimi Hendrix Experience" және "Band of Gypsys" әсіресе гитаристер үшін блюз-роктың дамуына кең және ұзақ уақыт әсер етті. Бұл жанрға көп үлесін қосып өткен басқа гитарист — Эрик Клэптон. Оның 1960 және 1970 жылдары Джон Майалмен және "John Mayall & the Bluesbreakers" тобымен, "The Yardbirds" тобымен, "Blind Faith", "Cream", "Derek And The Dominos" супер-топтарымен, сондай-ақ ұзын жеке мансабын блюз-рокты дербес жанр деп тану үшін өте көп білетін. "The Yardbirds "тобының тағы бір бұрынғы қатысушысы Джефф Бек өзінің" Jeff Beck Group "тобымен АҚШ пен Англияда танымал болған Джефф Бек хард-роктың ауыр дыбысын блюз-рокке әкелді. Андрей Макаревич және Евгений Маргулис "The Yardbirds" тобының үшінші тәрбиеленушісі — гитарист Джимми Пейдж — "New-Yardbirds" тобын құрды. 1970-ші жылдардың бірінші жартысында "Led Zeppelin" тобы әлемдік блюз-қатерлі сахнада үстем болды. Басқа блюз-1970 жылдардағы Англияның Рори Галлахер және Робин Тровердің рөлін сомдаған блюз-Рори музыканттары. Блюз-рок орыс рокінде алғашқы жанрлардың бірі болды. Онда жиі "Уақыт машинасы" тобы, сондай-ақ Шанхай, хайуанаттар бағы, Крематорий, басқалардан басқа жұмыс істеді. [[Санат:Блюз]] [[Санат:Рок-музыка жанрлары]] jw2rqi87ggfycczi6maiwkanz4plf0t 0 641286 3692421 3687649 2026-11-06T09:35:06Z Unknown Alash 96268 3692421 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зая-пандита |Шынайы есімі = Шара Хабаг |Сурет = Zaja2.jpg|thumb| |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = шамамен 1599 |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = |Ұлты = |Діні = тибеттік буддизм |Қайтыс болған күні = 1662 жылдың қыркүйегі |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зая Пандита''' ({{lang-xal|Зая Пандит Оһтрһун Дала}}; {{lang-mn|Зая Бандида Огторгуйн Далай (Намхайжамц)}}; шамамен 1599 – 1662 жылдың қыркүйегі) — [[ойраттар|ойрат (қалмақ)]] аудармашысы, ақыны, ұстазы, [[тодо бичиг|“тодо бичиг”]] жазуының құрастырушы. XVII ғасырдағы [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] көрнекті саяси қайраткері, [[буддизм|буддизмнің]] гелугпа мектебінің өкілі. == Өмірбаяны == Зая Пандита хошоуыт тайпасының билеушісі Байбағастың асыранды баласы болды. 17 жасында банди рухани антын қабылдап (жаңа есімі Намхайжамц болды), Кукунор арқылы [[Тибет|Тибетке]] жетті. Келесі 22 жыл ішінде буддизмнің теориясы және практикасымен танысты. =="Тодо бичигті" құрастыруы мен аудармашылық қызметі== 1648 жылы Абылай тайшы мен Эрдени батурдың ынтасымен ескі моңғол жазуының негізінде ойрат жазуын (тодо бичиг) құрастырды. Тибет тілінен ойрат тіліне, шамамен, 170 туындыны аударған (буддалық каноникалық кітаптар, философиялық және медициналық трактаттар, аңыздар жинақтары). Ерекше жетістіктері үшін “пандита” лауазымына ие болды. 1639 жылы Панчен-ламаның, Далай-ламаның және Ганденнің нұсқауымен [[Жоңғар хандығы|Жоңғарияға]] оралды. Ел аралап, буддизмнің таралуына өз үлесін қосты. Нойондардың иеліктерінде туындаған дау-дамайларда төреші ретінде қызмет атқарды. 1640 жылы Эрдени батур ұйымдастырған ойрат тайпаларының съезіне қатысты. Съезд барысында Дала заңдарының жинағы қабылданды. 1646 жылы Эрдэни батур, Очирт тайшы, Хундлэн убаши арасындағы дау-дамайларда төреші болды. 1647 жылы Еділдің төменгі ағысы мен мен [[Жайық|Жайықтың]] арасындағы Шукур-Дайчиннің торғауыт ұлыстарына барып қайтты. 1650 жылы Тибетке оралды. 1656 жылы Лувсан, Огжодов, Тугал, Мэргэн тайшыларының арсындағы алауыздықтарды тоқтатып, соғыстың алдын алды. 1655 жылы [[Еділ|Еділдің]] бойына екінші рет барып қайтты. 1662 жылы Тибетке қайтар жолда сал ауруынан қайтыс болды. == Естелік == * [[Элиста|Элиста қаласындағы]] ҚалмМУ оқу корпусының қасында Зая Пандитаның ескерткіші орнатылған. * Зая Пандита есімімен Улан-Хол орталық мектеп және қалмақ этномәдени гимназия аталған. == Галерея == == Әдебиет == * ''Раднабхадра''. Лунный свет: История рабджам Зая-пандиты. Серия: Памятники культуры Востока. Издательство: Санкт-Петербург, 1999 г. 176 стр. ISBN 5-85803-095-5. Тираж: 500 экз. * ''Бадмаев А. В.'' Зая-Пандита. — Элиста, 1968. * ''Голстунский, Константин Фёдорович|Голстунский К. Ф.'' [Биография Зая-Пандиты] // Монголо-ойратские законы 1640 г. — СПб, 1880. С. 121—130. * ''Ринчэн.'' Ойратские переводы с кит[айского] // Rocznik Orientalistyczny. — Warszawa, 1966. V. 30. Z. I. P. 59—73. * ''Ш. Норбо''. Зая-Пандита. Элиста 1999 г. [[Санат:Тибет тарихы]] [[Санат:Буддизм]] gpzw7jtr8z068r8hoidybpvsbgtrdvx 0 642834 3692030 3691652 2026-11-05T13:54:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3566671 wikitext text/x-wiki '''Атырау елінің''' өнер дәстүрлері ертеде қалыптаскан, ол уақыт өткен сайын шыңдалып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған. Мұнда арттарына өлместей сөз, әділдікке, адамгершілікке баулитын өнегелі өсиет қалдырған ақындар, әншілер, күйшілер, бишілер, дана билер, шешендер өмір сүрген. == Әдебиеті == Ұрпақтан-ұрпаққа әулие ретінде, аңызға айналған Асан Қайғы асқан ақындықпен қатар үлкен ойшыл, дарынды саяси қайраткер болды, сондықтан оны Керей, Жәнібек хандар азуы алты қарыс би етіп үнемі жанында ұстады. Еділ мен Жайықты барша қазақтың бір шетіндегі қос қанаты санайтын халқымыз сынды атыраулықтар Еділ топырағында жаралып, -Ұлытауда жерленген Асан Қайғыны бөліп-жармай өз бабасы, ақыны, өз алыбы санайды. [[Қазтуған Сүйінішұлы]] - Нарын құмында туған, 15 ғ-да өмір сүрген жырау. [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465-1560), Есет би, Махамбет, [[Шернияз Жарылғасұлы]], [[Қашқынбай Қожамбетұлы]] (1830-1870), [[Нұрым Шыршығұлұлы]] (1831—1908), [[Мұрат Мөңкеұлы]] (1843-1906) т. б. - Еділ мен Жайық, Ойыл мен Қиыл, Жем мен Сағыз атырабының ақындары. [[Ығылман Шөрекұлы]] 19 ғ-дағы Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісінің тарихынан «Исатай— Махамбет» атты дастан жазды. Бұл ақындардың дәстүрлерін жалғастырған [[Бала Ораз Өтебайұлы]] (1837-1937), Хиса Көбжанұлы, Сәттіғұл Жанғабылұлы (1876- 1966), Сұраубай Үттібайұлы (1887—1970), [[Құмар Жүсіпов]] (1905-1980) болды. Бұл ақындардың ерекшеліктері — бәрі де суырып салма, сөз тапқырлығы, бірқатарының (Бала Ораз, Хиса т. б.) ақындығы мен сазгерлігінің әншілігімен бірдей болуында. Олардың барлығы дерлік дәстүрлі өнер айтысына белсене қатысқан, шығармашылықтарының басым көпшілігін айтыс үстінде шығарған ақындар. Атыраудың түлектері Әбу Сәрсенбаевтың, Хамит Ерғалиевтың, Ғабдол Слановтың, Зейнолла Қабдоловтың туындыларын ерекше айтуға болады. Олардың ізін ала халық ілтипатына ие болған жазушылар[[Әбіш Кекілбаев]], [[Фариза Оңғарсынова]], [[Жұмекен Нәжімеденов]], [[Берқайыр Аманшин]], Қабиболла Сыдиықұлы, Зейнолла Серікқалиев, [[Мағзом Бижанұлы Сүндетов|Мағзом Сүндетов]], [[Есенжол Домбаев]], [[Әнес Сараев]], [[Нәбиден Әбуталиев]], Дүйсеңбек Қанатбаев, Марат Отарәлиев, [[Меңдекеш Сатыбалдиев]], [[Нұралы Әжіғалиев]]тар болды. Бұлармен қатар драматург-жазушы Берік Корқытов, ақындар Жәрдем Тоғашев, [[Аманқос Ершуов]], Қадыр Жүсіпов, Сансызбай Охасов, [[Өтепберген Әлімгереев]]ті атаған жөн. Айтыс өнерінің бел ортасында Жанаш Нұрмұханов, [[Сембай Бердімұратов]], Дүйсенғали Ғұмаров, Қисым Ғұмаров, Тұрар Құрманғалиев, Жәниба Қарасаева, Күләш Нәбиева, Қабижан Сағиев, Тементай Әділханов, Жолдығали Бақытов, Уәлидолла Ізекенов, Сансызбай Базарбаев, Ибраһим Жақиев, Мәжит Мұхтаров т. б. бар. Соңғы жылдары көптеген айтыс ақындары: К. Жолаев, Ж. Өтеуғалиев, М. Саркенжиев, Қ. Дәулетов, А. Есенғалиев, С. Исахаев, Ш. Қабиев, А. Отаралиев, Р. Ақниязова. Р. Бекқалиева көпшілікке белгілі бола бастады. Отан соғысы аяқталысымен майдангер ақын [[Әбу Сәрсенбаев]] «Ақша бұлттар» атты әйгілі өлең кітабын ұсынды. Ол 40-жылдар межесі үшін әдебиеттегі ерекше құбылыс болып бағаланды. Мұнымен бірге ақын «Ұлым туралы ой», «Аяқталмаған дастан» атты поэмаларын, 50-жылдары «Толқында туғаңдар» атты романын ұсынды. Ақын [[Хамит Ерғалиев]] бұл жылдары ерекше шығармашылық танытты. Ол «Әке сыры», «Жас ана», «Біздің ауылдың қызы», «Сенің өзенің», «Үлкен жолдың үстінде», «Құрманғазы» поэмалары сияқты туындыларын жазды. Жазушы [[Ғабдол Сланов]] Гурьев мұнайшыларының еңбегін суреттейтін «Жанартау» романын, соғыстан кейінгі ауыл өмірінің тыныс-тіршілігін көрсететін «Кең өріс» повесін қайтадан толықтырып, «Шалқар» романына айналдырды. Сонымен бірге «Домбыра күйі — Ақиық», «Қызбел» повестері жарық көрді. Кейінен [[Зейнолла Қабдолов]] қосылды. Ол университетте оқып жүріпақ алғашқы туындылары — өлендері мен очеркгерін жариялады. Оның «Серт» атты алғашқы әңгімесі 1947 ж. жарық көрген болатын. Қазір халық арасына кең тараған Әбілахат Еспаевтың «Жайық қызы» әйгілі әнінің өлеңін жазды. «Өмір ұшқыны» повесін жариялады. Қазір Зейнолла Қабдолов -«Жанр сыры», «Арна», «Жебе», «Көзқарас», «Сөз өнері» т. б. кітаптармен бірге «Жалын», «Менің Әуезовім» секілді күрделі романдардың авторы. 50-жылдары [[Берік Ыбырашұлы Қорқытов|Берік Қорқытов]], Түмен Балтасов, [[Есенғали Бөкенбаев]], Сәттіғұл Жанғабылов, [[Құмар Жүсіпов]], Сәду Қайырлапов, Диар Жолаев, Мұрат Өскенбаев, Сұраубай Үттібаев, [[Мақсұт Неталиев]], Уәйіс Қайырлапов, Жұмаш Нақбаев, Жәрдем Тоғашев, [[Сембай Бердімұратов]], Жанаш Нұрмұханов, [[Рахмет Иманғалиев]], Марат Ысқақов т. б. өздерінің шығармаларымен көріне бастады. Бұрынырақта «Қырымның қырық батырын» толғаған Сеңгірбекұлы Мұрын жырау үлгісімен көне жырларды өз орындауына енгізіп, халық арасында насихаттаған ақындардың қатарына Сүгір Бегендіков, Сәттіғұл Жанғабылов, Құмар Жүсіпов, Сәду Қайырлапов, Мұрат Өскенбаев, Сұраубай Үтгібаевтарды жатқызуға болады. Ел ақындарының ірі туындысы Уәйіс Қайырлаповтың «Ақбөбек» атты тарихи дастаны. Бұл дастан болған оқиға негізінде Қайып пен Ақбөбек атты ғашықтардың талайлы-тағдырын жырға арқау еткен. Кейіннен автор драматург Берік Қорқытовпен біріге отырып, «Ақбөбекті» пьесаға айналдырып, оған екінші өмір берді.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Өнері == Атырау өлкесі ежелден ән мен жырдың, күйдің өлкесі. Құрманғазының, Түркештің, Динаның, Дәулеткерейдің, Сейтектің күйлері атадан балаға мұра. 1937 жылдың қыркүйек айы күйші [[Дина Нұрпейісова]] Құрманғазының «Қайран шешем» күйімен есте қалды. Содан кейін «Әсем қоңыр», «Бұлбұл», «Төремұрат», «Ақжелең» күйлері орындалды. Сөйтіп, Құрманғазы шәкірті Дина 76-ға қараған жасында бүкіл қазақ халқына әйгілі болып, оның сүйіктісіне айналды. Ол халық аспаптарында орындаушылардың Мәскеуде өткен Бүкілодақтық I конкурсына қатысты. Д. Нұрпейісова қазақ халқының домбырашылық өнерін насихаттауда көп еңбек етті. 1938 ж. үкімет «Қазақ өнеріне еңбек сінірген қайраткер» деген атақ берді. Ол екі мәрте [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен, медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталды. Сазгер Қазақстанның 20 жылдығына арнап, «Той бастар», «Ана бұйрығы» туындыларын дүниеге келтірді. Өлке өнерінде ерекше орны бар адам — [[Смағұл Көшекбаев]] (1904-1945). Смағұл - Динаның сазгерлік және күйшілік өнерін танытудағы бірден-бір себепкер болған адам. Ол Ұлы Отан соғысына қатысып, 1945 ж. майданда қаза тапты. Аз өмірінде артына музыкалық елеулі мұра қалдырды. Оның «Ботагөз», «Жаз», «Май гүлі», «Біздің ән», «Жазғы кеш», «Партия туралы ән», «Дауыл», «Сағыныш», «Бригада жыры», «Біз келеміз» және тағы басқа ән-романстары бар. Сонымен бірге оның «Сейтек» атты [[либретто]]сы 30-жылдардың аяғында сахнаға шығарылды. 1934 ж. қазақтың ұлт-аспаптар оркестрі ұйымдасқаннан кейін халық арасындағы өнерпаздарды және халық күйлері мен әндерін жинау қолға алынды. Бұған Ерғали Ещанов, Мұрат Өскенбаев, [[Бақтияр Құбайжанов]] үлес қосты. Олар [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]], Дәулеткерейдің, Абылдың, Өскенбайдың, Сейтектің, Құлшардың, Түркештің және т. б. күйшілердің классикалық күйлерін насихаттады. Қазақстан Республикасының халық артистері, киноактер [[Нұрмұхан Жантөрин]], биші [[Гүлжан Ізімқызы Талпақова|Гүлжан Талпақова]], күйшілер [[Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина|Бақыт Қарабалина]], Қаршыға Ахмедяров, [[Әзидолла Есқалиев]], әнші [[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]], Құрманғазы оркестрінің бас дирижері [[Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов|Айтқали Жайымов]], күйші [[Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева|Айгүл Үлкенбаева]] — Атыраудан шыққан таланттар. === Мәдени клубтар === [[Сурет:Амангелді ауылдық клубы.jpg|thumb|right|200px|Атырау облысы [[Амангелді (Атырау қалалық әкімдігі)|Амангелді аулындағы]] селолық мәдениет үйі 1975 ж.]] 1920-30 ж. облыс өнері мен мәдениетінің тарихы клуб жұмысының жолға қойылуынан басталды. Бұл істің құлаш жаюы 20-жылдары қолға алынды. Атыраудағы клубтардың ең үлкені 1923 ж. 1 желтоқсанда құрылған балықшылардың «Ерік» атты клубы болды. Сонымен бірге мұнайшылар, кәсіподақ саяси, ағарту бөлімі жанынан да клубтар ұйымдасты. 1924 ж. клуб саны 8-ге, оған қатысушылар 589 адамға жетті. Клубтар жанында драмалық, саяси ғылыми-техникалық, музыкалық, спорттық, дауыстап газет оқу сияқты үйірмелер жұмыс істеді. Осылардың ішінде драма үйірмесінің жұмысы жақсы жолға қойылды. 1923 жылдың қараша айынан 1924 жылдың маусымына дейін мұнайшылар мен балықшылар клубы жанындағы үйірме 62 [[спектакль]], 9 [[концерт]] қойды. 1934 ж. драмалық үйірме саны қалада жетеуге жетті. Атырауда жылдан-жылға мәдениет орындары көбейе түсті. Олардың ішіндегі ең үлкені қаладағы Орджоникидзе атындағы мәдениет сарайы болды. Онда 1 музыкалық, 2 драмалық және басқа үйірмелер жұмыс істеді. 1936 ж. шілде, тамыз айларында мәдениет сарайында 50 спектакль, 22 кеш өткізілді. Сондай-ақ балық құты комбинаты жанындағы клуб жұмысы да жақсы жолға қойылды. Жергілікті драма үйірмесі мүшелерінің тәжірибе жинақтауы үшін, Қазақ КСР-інің халық артисі [[Жұмат Шанин]] бастаған Оралдың музыкалық драма театрын шақыртты. Өнерпаздар жергілікті көрермендерге «[[Айман-Шолпан]]», «Амангелді», «Платон Кречет» спектакльдерін көрсетті. === Театрлар === Қазіргі облысаралық [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]]ның өзіндік тарихы бар. Алғашқы драма үйірмесінің құрамы әр түрлі клубтардағы талантты деген үйірме мүшелерінен құрастырылды. Оның алғаш ұйымдастырушысы Қапар Қожахметов болды. Үйірменің ең бірінші белсенді мүшелері [[Қуат Төлеков]] пен [[Құрманғали Ысқақұлы Доғалақов|Құрманғали Доғалақов]]. Репертуары шағын пьесалар мен ән-күй орындаудан басталған топтың тұңғыш ірі еңбегі Бейімбет Майлиннің «Талтаңбайдың тәртібі» пьесасы болды. Үйірмеге қыздардан ең бірінші мүше болған Шаштықыз Жұмабаева. Ал 1937 ж. бір жылдық театр студиясы ашылды. Студияға басшылық ету Мәскеудегі театр институтының режиссерлік факультетінің студенті Шафхат Гатаулинге тапсырылды. Осы жылы Мәскеудің «Нефтяник» театры ұзақ мерзімге келуі студияның болашағына жол ашты. Театрдың режиссері Троцкий бастаған тәжірибелі актерлері студияға дәріс беріп, жас актерлер М. Әуезовтің «Түнгі сарын», Д. Фурмановтың «Бүліншілік» пьесаларын сахнаға шығарды. Студияны Қуат Төлеков, Шаштықыз Жұмабаева, Оңай Жақсыбаев, [[Құрманғали Ысқақұлы Доғалақов|Құрманғали Доғалақов]], Әбіл Қизатов, Айтжан Есенбаев, Балым Есенбаева, Марияш Төралиева, Қайыржан Имашев, Меңдеш Есенбаев, Ғабдолла Өтеулиев және басқалар, барлығы 20 адам бітіріп шығады. [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|thumb|right|200px|Махамбет Өтемісов атындағы Атырау облысаралық драма театры]] Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатының 1938 жылғы 5 наурыздағы қаулысы бойынша Гурьев қаласында қазақ драма театры ашылды. Сол қаулыға сәйкес Петропавл театрының ұжымы осы театрға келіп қосылды. Театрдың көркемдік жағын басқарған режиссер А. И. Сусанов-Саянский, суретшісі И. Непряхин, артистер Жәмила Ибрагимова, Хамит Болатов, Зәмзәм Нұрмағанбетова тағы басқалар келді. 1938 жылғы 9 мамырда М. Әуезовтің «Түнгі сарын» пьесасымен Гурьев театры өзінің тұңғыш сахнасын ашты. 30-жылдардың аяғына дейін Б. Майлин мен Ғ. Мүсіреповтің «Амангелді», Н. Гогольдің «Ревизор», К. Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметші» деген пьесаларын қойды. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі 1957 ж. республика өмірінде тұңғыш рет облыс театрларының байқауын өткізді. Байқау қорытындысында Гурьев театры республика бойынша бірінші жүлделі орынға ие болып, басты рөлдерде ойнаған актерлер Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі Зарифа Сүлейменова, [[Қуат Төлеков]], Күнипа Иманғалиева «театр көктемінің» лауреаты деген құрметті атқа ие болды. Атырау облыстық театр ұжымы Атырау, Маңғыстау, Орал, Ақтөбе облыстарының жұртшылығына қазақ жазушыларының, орыс және Батыс Еуропа классиктерінің шығармаларын сахнада көрсетті. Облыстық қазақ драма театрының ұжымы - республика театрларының ішінде өзіндік жақсы дәстүрлері бар ұжымдардың бірі. Қазақстан Республикасының халық артистері Қуат Төлеков, Зарифа Сүлейменова, [[Алма Ахметова]], [[Жұпар Манапова]], Қарақалпақстанның халық артисі Әдемі Ділханованың, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артистері Қайырбек Құсманов, Күнипа Иманғалиева, Оңай Жақсыбаев, Жәмила Ибрагимова, Зухра Дүйсеновалардың жасаған образдары қазақ сахна өнерінде көрнекті орын алады. Театр 1963 ж. өткізілген «Театр және замандас» фестивалінің лауреаты атағын жеңіп алды. 1980 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Ке ңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталды. 1984 ж. театр ұжымдарының республикалық байқауында екінші рет лауреат атанды. [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|thumb|right|200px|Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]] Қазіргі [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]] м 1966 ж. ұйымдастырылды. Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры және музыкалық лекторий жұмыс істейді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады. Филармония ұжымы облыс халқына мәдени қызмет көрсету ісіне белсене қатысады. Филармония КСРО Мәдениет министрлігінің, Ауыл шаруашылығы және мәдениет қызметкерлерінің кәсіподағы орталық комитетінің дипломымен марапатталған. Филармонияның «Атырау- Жайық» ансамблі 1968 ж. ұйымдастырылған. Кейін 1980 ж. «Нарын» ансамблі құрылды. Содан бергі уақыт ішінде ансамбль мүшелерінің құрамы толыға түсіп, концерттік репертуарынан ұлттық әндер мен билер де орын алды. Ансамбль республикамыздың түкпір-түпкірлерінде болып, жүздеген концерттер қойды. Сонымен бірге Өзбекстан, Түрікменстан, Қарақалпақстанда, Астрахан облысында болды. 1992 ж. «Нарын» Монғолияға барып қайтты. Олардың құрамы жылма-жыл эстрада студияларын бітірген жастармен толықтырылуда. Әншілер Мекес Төрешов, Асқар Харесов, Балжан Жүсіпбеков, Тельман Мұсағалиев, Ұлмекен Қарағұлова, биші Светлана Нысанова, акробат этюдші Нина Севостьянова, көркем сөз шебері Қайыржан Махмұдовтар кезінде ансамбль беделін көтеруге үлкен үлес қосқан өнерпаздар. Қазір филармонияның өз үйі мен залы бар. [[Сурет:Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі .jpg|thumb|right|200px|Дина Нұрпейісова атындағы Атырау облыстық Академиялық қазақ халық-аспаптар оркестрі Тәуелсіздік күніне арнап Парижде өнер көрсетуде]] [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] 1957 ж. ұйымдастырылған. 1959 ж. ұжымға халық оркестрі атағы берілді. Алғаш Қазакстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, сазгер С.Құсайынов ұйымдастырып, оған дирижерлік етті. Бұдан кейін оркестрдің көркемдік жағын әр жылдары дирижер Б. Рзаханов пен О. Жауыров, [[Рысбай Хисметұлы Ғабдиев|Р. Ғабдиев]] басқарды. 1970 ж. ол Қазақ КСР-і құрылуының 50 жылдығымен байланысты Мәскеуде Одақтар үйінің колонна залының сахнасында өнер көрсетті. Бүкілодақтық (1978) және республикалық (1960, 1967) көркемөнерпаздардың халық шығармашылығы байқауларының лауреаты. Оркестр 1990 жылдың желтоқсанынан бастап, кәсіби оркестр болып қайта ұйымдасты. Орджоникидзе атындағы мұнайщылар мәдениет үйінің драма және бишілер ұжымдарын, Теңіз ауданы орталығы Ганюшкин мәдениет үйінің драмашылары, Маңғыстау ауданының (ол кезде Атырау облысы құрамында) драма үйірмесі және басқа көптеген үйірмелер жемісті жұмыс істеді. Осылардың ішінде жемісті еңбек етудің нәтижесінде 50-жылдардың аяғына дейін мұнайшылар мәдениет үйінің драмашылары, Теңіз аудандық драма ұжымы «Халық театры» деген атаққа ие болды. === Халық театрлары, отбасылық ансамбльдер === 60—80-жылдарда халық арасынан шыққан өнерпаздар: [[Ембі халық театры]] (1960), Аққыстау халық театры (1967), Алға халық театры (1967), Маңғыстау халық театры (1967), [[Өрлік халық театры]] (1968), Данко халық театры (Ақтау, 1974), [[Аққала халық театры|Горы халық театры]] (1983), Қызылқоға халық театры (1983), Шайыр халық театры (1981), Амангелді халық театры, «Жайық қызы» (1970), «Жастар» (1975), «Атырау» фольклорлық (1980), «Маңғыстау маржандары» ансамбльдері - халық ансамбльдері.<ref>Қазақ театрының тарихы 1-2 т, А,. 1975-78;</ref> [[Сурет:Аққыстау халық театры.jpg|thumb|right|250px|Аққыстау халық театры]] Калинин халық аспаптар оркестрі, (Теңіз ауданы, 1972), Мақат халық аспаптар оркестрі (Мақат ауданы, 1974) халық оркестрі қатарына қосылды. Облыстық мұнайшылардың мәдениет үйі жанындағы жасөспірімдер театры (1971), Киров атындағы кеңшар театры (Теңіз ауданы, 1967), Ленин атындағы клубының халық аспаптар оркестрі (Қызылқоға ауданы, 1982), № 99 құрылыс басқармасының әйелдер хоры (1979), мұнайшылар мәдениет үйінің «Мұнайшы» ән-би ансамблі (1963) Халықтық атақтар алды. Облыстың жоғарыдағы көрсетілген көптеген өнерпаз ұжымдарының ішінде кемелденгендерінің бірі «[[Жайық қызы]]» ән-би ансамблі. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі -Кененбай Өтегенов, жетекшісі және балетмейстрі — Дмитрий Арсентьев, музыка жетекшісі — Вячеслав Тюрин. Ұжым облыста, республикада өткен фестивальдардың лауреаты атанды. 1971 ж. қазан айында «Жайық қызы» ансамблі Югославияда болып қайтты. 70-жылдары дүниеге келген өнер жаңалықтарының қатарына отбасылық ансамбльдерді жатқызуға болады. Облыста өнерпаз отбасылар көптеп саналады. Бұған шаңырақ иесінен бастап, үйдегі өнерпаздарға еліктеген кішкене сәбилерге дейін қатысты. Атырауда тұңғыш рет Түсекеновтер, Есенғалиевтер, Құлғалиевтердің отбасылық ансамбльдері ұйымдастырылды. Бұлардың ішінде Махамбет ауданынан құрылған Түсекеновтер ансамблін ерекше атау керек. Ансамбль талай республикалық жарыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды, лауреат атанды. Олар 1978 ж. республикалық теледидардан көрсетілсе, 1979 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесінде бірнеше рет концерт койып, лауреат атанды. Отызға тарта отбасылық ансамбльдер бар. === Әуесқой сазгерлер === 50-жылдарда күйші-әншілер және әуесқой сазгерлер жарыққа шыға бастады. Күйшілер: Фазыл Сұлтанов, [[Рысбай Хисметұлы Ғабдиев|Рысбай Ғабдиев]], [[Тоқсанбай Құлтумиев]], Шамшиден Шәріпов, Орын Құлсариев, Зәмзәм Ещанова, Серік Дәулетияров, Сеңбек Есенғалиев, әншілер: [[Қуанғали Жұмалиев]], Алдаберген Хамзин, Хаттар Дүйсемалиев, Ұлдай Аманғалиева, Зиға Қамалова, Нариман Үлкенбаев, музыканттар: Т. Мұсағалиев, Б. Маханов, Б. Рзаханов облыс өнеріне мол үлес қосты. Әуесқой сазгерлер: Сейілхан Құсайынов, Жәкулә Нұрғалиев, [[Тоқсанбай Құлтумиев]], Жалғас Назаров, Зәмзәм Ещанова, Абдолла Мұсағалиев, Рональд Топчевскийлер үлкен еңбек етті. Олардың туындыларының ішінде тіпті республика көлеміне әйгілі болып кеткендері бар. Мысалы, Сейілхан Құсайыновтың «Мереке», Тоқсанбай Құлтумиевтің «Комсомол», Жалғас Назаровтың «Бейбітшілік», Зәмзәм Ещанованың «Каспий толқыны», Абдолла Мұсағалиевтің «Есбол жастарының маршы» т. б. [[Сурет:Қызғалдық ансамбльі.jpg|thumb|right|150px|ВИА "Қызғалдақ" Балықшы ауданы 1970 жылдар]] Республикаға танымал күйші Зәмзәм Ещанованың «Ақ ілме», «Каспий толқыны», «Ақ Жайық», «Шашу», «Шаттық» атты күйлері халық арасына кең тарады. Музыка шебері — Абдолла Мұсағалиев. Абдолла ән де, күй де шығарды, оның «Көгершін», «Жігіт сыры», «Есбол жастарының маршы», «Ақ Жайық» әндерімен бірге «Салтанат» атты күйі бар. Кәсіби музыкант Р. Топчевскийдің әндері көптеп саналады. Мысалы: «Казахстан — Республика моя», «Уходили мальчики в тайгу», «Гурьевская лирическая», «Урал» т. б. Талантты әуесқой сазгер Самат Мәдениетұлының «Мұнайшылар маршы», «Балыкшы әні», «Қаһармандар» деген әндері, «Жарыс», «Бейбітшілік», «Жастар мерекесі» сияқты күйлері бар. 60-жылдардан кейінгі сазгерлер: Ж. Назаров, 3. Дәуітов, Ж. Нұрғалиев, Ш. Құспанов, Т. Абдуллаев, М. Ғаббасов және басқалар. [[Табылды Досымов]] - қазақтың тұңғыш бард ақыны. «Жайықтың толқындары», «Табылдының әні» атты өлеңдер мен ән мәтіндері жинақтарының авторы. Өлеңдері кітап болып басылып, оқырмандар арасында қолдан қолға өтті. Әндері кең байтақ елінің рухын көтерді.<ref>http://juldyz.kz/2017/04/07/tabyldy-dosymov/ Табылды Досымов (1965-2010)</ref> === Өнер туындылары === Суретшілер мен қолөнер шеберлерінің [[көрме]]лері әрдайым ұйымдастырылып отырады. Бұл көрмелердің экспонаттары, 60-жылдардан бастап, негізінен әуесқой өнерпаздардың туындыларынан кұралды (В. Фарберов , Петр Ли, И. Никель, Тосунов, Б. Кабанкин, Жұмағалиев және басқалар). Бірақ соған қарамастан олардың туындылары көрермендердің назарын аударады. Б. Кабанкиннің «Ескі көпір», «Ақ Жайық», «Су стансасы», «Гурьев құрылысы», И. Петрушевтің «Даладағы жол», «Тұзды көл», «Социалистік Еңбек Ері Б. Шағированың портреті», А. Губенконың «Маңғыстау бүгіні» тағы басқа Атырау елі еңбекшілерінің өмірін бейнелейді. 70-80- жылдарда қылқалам шеберлерінің туындылары қатары Қазақстан және Ресей өнер оқу орындарын бітірген мамандармен толықтырылды. Олардың қатарына Ж. Аралбаевты, Қ. Амановты, С. Шәриповты, А. Кувишновты, X. Мусинді, М. Шеруеновты, М. Ермекқалиевті жаткызуға болады. Атырау, жалпы Батыс Қазақстан өңірінің тынысына қылқалам құдіретімен айрықша үлес қосқан, осы топырақ түлегі профессор Мұхит Қалимовтың еңбегі зор. Оның «Кіші жүз шаруаларының көтерілісі», «Сырым», «Махамбет», «Мұрат ақын» полотнолары -тарихи ауқымы өте кең туындылар. === Шығармашылық және мәдени ұйымдар === Облыстық халық шығармашылығы үйі жанынан талантты жастардың басын біріктіретін «Жас дәурен» атты бірлестікті 1965 ж. марқұм ақын [[Меңдекеш Сатыбалдиев]] ұйымдастырған болатын. Бірлестік өз жұмысын жемісті атқарды. Облыста көркемөнерпаздарға басшылық беретін шығармашылық орталық бар. Соған қарамастан халық театрларына облыстық театр көмек береді. 1980 жылдан бері облыста халық шығармашылығы мен мәдени-ағарту жұмыстарының ғылыми әдістемелік орталығы құрылып, жұмыс істеуде. Жергілікті халық дарындары шеберлігінің өсуі үшін жарыстар, конкурстар, фестивальдар, көрмелер ұйымдастырған. Шығармашылық топтар қызметкерлерінің білімін жетілдіру мақсатында мерзімдік курстар мен семинарлар өткізілуде. 1978 жылдан бері облыстық көркемөнерпаздар үйі жұмыс істеп келді. Көркемөнерпаздық пен репертуарлық-библиографиялық бөлімдері халық өнерпаздары мен өнер әуесқойларына, мәдени-ағарту орындарына әдістемелік кеңестер беріп, жетекшілік жасауда. Көрмелер, байқаулар, конкурстар, фестивальдар т. б. ұйымдастырылуда. Қазір облыстық мәдениет мекемелері жанында 594 әр түрлі үйірме жұмыс істейді. Олар 8669 әр түрлі [[сазгер]], [[әнші]], [[биші]], қолөнер мен көркемөнер шеберлерінің, суретшілердің басын біріктіруде, сондай-ақ 95 халық аспаптар оркестрі, 70 хор ұжымы, 70 би және фольклорлық ансамбльдері бар, 30 өнер ұжымы халықтық атақ алған (1993). Мақат халық ұлт-аспаптар оркестрі (дир. С.Мұханбетов), Теңіз ауданы Калинин атындағы кеңшардын халық оркестрі (дир. Т.Ахметжанов), Еркінкала халық оркестрі (дир. С.Қабдешев) жүйелі жұмыс істейді. Балықшылық «Атырау», Исатайлық «Ауыл шаттығы» ансамбльдері республикаға танымал. Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт- аспаптар оркестрінің құрамы 40 адамнан тұратын сәндік шеберханасы ашылды. 1992 ж. қолөнері шеберлері мұражайы ашылды. 1992 ж. «Ақтабан аттың ізімен» телефильм түсірілді. 1991 ж. облыстық мәдениет басқармасы жанынан Мұхит мектебі, облыстық филармония жанында Т.Досымовтың «Желтоқсан жебесі» тобы жұмыс істейді. == Мәдениет ұйымдары == ; Атырау облыстық мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы * [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Облыстық Махамбет атындағы академиялық қазақ драма театры]] * [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н. Жантөрин атындағы облыстық филармония]] * Облыстық ғылыми-әдістемелік халық шығармашылығы мен мәдени демалыс қызметтерін ұйымдастыру орталығы * Д. Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі * Атырау жастар театры {| class="wikitable" |+ Атырау қаласы (17) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы» МКҚК || Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы Ақжар, Дамбы, Еркінқала, Жаңаталап, Жұмыскер, Құрманғазы, Томарлы мәдениет үйлері Ақсай, Атырау, Бесікті, Геолог, Кеңөзек, Ракуша, Талғайран ауылдық клубтары |- | «Алмалы» КМҚК || Алмалы, Береке мәдениет үйлері |} {| class="wikitable" |+ Жылыой ауданы (5) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Кең Жылыой» Жылыой аудандық мәдениет үйі» КМҚК || Аудандық «Кең Жылыой» мәдениет үйі |- | «Қосшағыл» мәдениет үйі» КМҚК || «Қосшағыл» мәдениет үйі |- | «Майкөмген мәдениет үйі» КМҚК || Майкөмген мәдениет үйі |- | colspan="2" | Тұрғызба мәдениет үйі |- | «Шоқпартоғай мәдениет үйі» КМҚК || Шоқпартоғай мәдениет үйі |} {| class="wikitable" |+ Индер ауданы (10) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Индер-Мәдениет» МКҚК || Аудандық мәдениет үйі |- | «Бөдене-Мәдениет» МКҚК|| Бөдене мәдениет үйі |- | «Елтай-Мәдениет» МКҚК|| Елтай, Аққала мәдениет үйлері |- | «Есбол-Мәдениет» МКҚК|| Есбол мәдениет үйі, Ынтымақ ауылдық клубы |- | «Жарсуат-Мәдениет» МКҚК|| Жарсуат, Құрылыс мәдениет үйлері |- | «Көктоғай-Мәдениет» МКҚК || Көктоғай мәдениет үйі |- | «Өрлік-Мәдениет» МКҚК || Өрлік мәдениет үйі |} {| class="wikitable" |+ Исатай ауданы (9) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Исатай аудандық «Жалын» мәдениет үйі» МКҚК || Аудандық «Жалын» мәдениет үйі, Томан ауылдық клубы |- | «Жанбай ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Жанбай мәдениет үйі |- | «Зинеден ауылдық клубы» МКҚК || Зинеден ауылдық клубы |- | «Исатай ауылдық клубы» МКҚК || Исатай ауылдық клубы |- | «Қамысқала ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Қамысқала мәдениет үйі |- | «Нариман Үлкенбайұлы атындағы мәдениет үйі» МКҚК || Н. Үлкенбайұлы атындағы мәдениет үйі, Қызылүй ауылдық клубы |- | «Нарын ауылдық клубы» МКҚК || Нарын ауылдық клубы |} {| class="wikitable" |+ Құрманғазы ауданы (20) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Смағұл Көшекбаев атындағы аудандық мәдениет үйі» МКҚК || С. Көшекбаев атындағы аудандық мәдениет үйі |- | «Ақкөл ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Ақкөл мәдениет үйі |- | «Асан ауылдық клубы» МКҚК || Асан ауылдық клубы |- | «Байда ауылдық клубы» МКҚК || Байда ауылдық клубы |- | «Балқұдық ауылдық клубы» МКҚК || Балқұдық ауылдық клубы |- | «Бірлік ауылдық клубы» МКҚК || Бірлік ауылдық клубы |- | «Дыңғызыл ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Дыңғызыл мәдениет үйі |- | «Еңбекші ауылдық клубы» МКҚК || Еңбекші ауылдық клубы |- | «Жаңаталап ауылдық клубы» МКҚК || Жаңаталап ауылдық клубы |- | «Көптоғай ауылдық клубы» КММ || Көптоғай ауылдық клубы |- | «Кудряшов ауылдық клубы» МКҚК || Кудряшов ауылдық клубы |- | «Қиғаш ауылдық клубы» МКҚК || Қиғаш ауылдық клубы |- | «Лабай ауылдық клубы» МКҚК || Лабай ауылдық клубы |- | «Нұржау ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Нұржау мәдениет үйі |- | «Өнерпаз ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Өнерпаз мәдениет үйі |- | «Приморье ауылдық клубы» МКҚК || Приморье ауылдық клубы |- | «Сафон ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Сафон мәдениет үйі |- | «Сүйіндік ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Сүйіндік мәдениет үйі |- | «Үштаған ауылдық клубы» МКҚК || Үштаған ауылдық клубы |- | «Шабыт ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Шабыт мәдениет үйі |- | «Шортанбай ауылдық мәдениет үйі» МКҚК || Шортанбай мәдениет үйі |} {| class="wikitable" |+ Қызылқоға ауданы (21) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Аудандық «Арман» мәдениет үйі» МҚКК || Аудандық «Арман» мәдениет үйі |- | «Еспай» мәдениет үйі» МҚКК || «Еспай» мәдениет үйі |- | «Жангелдин» мәдениет үйі» МҚКК || «Жангелдин» мәдениет үйі |- | «Қаракөл» мәдениет үйі» МҚКК || «Қаракөл» мәдениет үйі, Айдын ауылдық клубы |- | «Мұқыр ауылдық клубы» МҚКК || Мұқыр, Жантерек, Қайнар, Соркөл ауылдық клубтары |- | «Самал» мәдениет үйі» МҚКК || «Самал» мәдениет үйі, Бүйрек, Қосқұлақ ауылдық клубтары |- | «Тайсойған ауылдық клубы» МҚКК || Тайсойған ауылдық клубы |- | «Тасшағыл ауылдық клубы» МҚКК || Тасшағыл, Қоғам, Қоныстану ауылдық клубтары |- | «Шалқыма» мәдениет үйі» МҚКК || «Шалқыма» мәдениет үйі |- | «Шұғыла» мәдениет үйі» МҚКК || «Шұғыла» мәдениет үйі, Былқылдақты, Кенбай, Қоңыраулы ауылдық клубтары |} {| class="wikitable" |+ Мақат ауданы (2) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Мақат аудандық мәдениет үйі» КМҚК || Аудандық мәдениет үйі |- | «Доссор мәдениет үйі» КМҚК || Доссор мәдениет үйі |} {| class="wikitable" |+ Махамбет ауданы (12) ! Басқарушы мекеме !! Құрылымы |- | «Өнерпаз аудандық мәдениет үйі» КМҚК || Аудандық «Өнерпаз» мәдениет үйі |- | «Ақжайық» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Ақжайық» мәдениет үйі |- | «Ақтоғай» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Ақтоғай» мәдениет үйі |- | «Алға» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Алға» ауылдық мәдениет үйі |- | «Бақсай» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Бақсай» мәдениет үйі |- | «Бейбарыс ауылдық «Жас Дәурен» мәдениет үйі» КМҚК || «Жас Дәурен» мәдениет үйі |- | «Есбол» ауылдық клубы» КМҚК || «Есбол» ауылдық клубы |- | «Жалғансай ауылдық «Шалқыма» мәдениет үйі» КМҚК || «Шалқыма» мәдениет үйі |- | «Ортақшыл ауылдық «Самал» мәдениет үйі» КМҚК || «Самал» мәдениет үйі |- | «Сарайшық» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Сарайшық» мәдениет үйі |- | «Сарытоғай» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Сарытоғай» мәдениет үйі |- | «Талдыкөл» ауылдық мәдениет үйі» КМҚК || «Талдыкөл» мәдениет үйі |} == Кітапханалары == ; Атырау облыстық мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы * Ғ. Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана * Атырау облыстық балалар кітапханасы ; Атырау қалалық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі «Атырау қалалық орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» КММ * Қалалық орталық кітапхана * №2 қалалық кітапхана, №4 жылжымалы кітапхана, №5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 қалалық кітапханалар * Қалалық орталық балалар кітапханасы * №2, 3, 4, 5, 6 қалалық балалар кітапханалары * Ақжар, Алмалы, Береке, Бесікті, Дамбы, Еркінқала, Жаңаталап, Құрманғазы, Қызылбалық, Ракуша, Тасқала, Томарлы ауылдық кітапханалары ; Жылыой аудандық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі (11) «Жылыой аудандық орталық кітапхана» КММ * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * №1, 2, 3 қалалық кітапханалар, №4 кенттік кітапхана, №5, 6, 7, 8, 9 ауылдық кітапханалар ; Индер аудандық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі (13) «Индер аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» ММ * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * Арыс, Барлаушы, Бөдене, Жарсуат, Құрылыс, Аққала, Елтай, Ынтымақ, Есбол, Өрлік, Көктоғай, ауылдық кітапханалары ; Исатай аудандық мәдениет, дене шынықтыру және спорт бөлімі (18) * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * Айбас, Амангелді, Ақкөл, Аққыстау, Жанбай, Жасқайрат, Зинеден, Исатай, Қамысқала, Қызылүй, Мыңтөбе, Нарын, Новобогат, Өркен, Томан, Тұщықұдық ауылдық кітапханалары ; Құрманғазы аудандық ішкі саясат, мәдениет, тілдерді дамыту және спорт бөлімі (28) «Құрманғазы аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесі» ММ * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * Азғыр, Ақкөл, Асан, Байда, Балқұдық, Бірлік, Дыңғызыл, Еңбекші, Жасталап, Жаңаталап, Калинин, Кудряшов, Көптоғай, Қиғаш, Қошалақ, Қоңыртерек, Қызылоба, Лабай, Морской, Нұржау, Приморье, РТС, Сафон, Сүйіндік, Үштаған, Шортанбай ауылдық кітапханалары ; Қызылқоға аудандық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі «Қызылқоға аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесі» КММ * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * Сағыз балалар кітапханасы * Айдын, Аққора, Былқылдақты, Бүйрек, Жамбыл, Жангелдин, Жамансор, Жантерек, Кенбай, Көздіғара, Қайнар, Қарабау, Қаттыкөл, Қоныстану, Қосқұлақ, Қоңыраулы, Мұқыр, Ойыл, Сарықұмақ, Сағыз, Соркөл, Тайсойған, Тасқұдық ауылдық кітапханалары ; Мақат аудандық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі (9) «Мақат аудандық орталық кітапханасы» КММ * Аудандық орталық кітапхана * №2 аудандық балалар кітапханасы * №3 Доссор кітапханасы, №4, 5 Доссор балалар кітапханалары * №6 Мақат кітапханасы, №7 Бәйгетөбе кітапханасы, №8 Мақат балалар кітапханасы, №9 Мақат кітапханасы ; Махамбет аудандық мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі (12) «Махамбет аудандық орталық кітапханасы» ММ * Аудандық орталық кітапхана * Аудандық балалар кітапханасы * Алға, Ақжайық, Ақтоғай, Бейбарыс, Есбол, Жалғансай, Ортақшыл, Сарайшық, Сарытоғай, Таңдай ауылдық кітапханалары == Музейлер мен архивтер == ; Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті * «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы (Сарайшық а.) ; Атырау облыстық мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы * [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі]] ** Палеонтология музейі (Атырау қ.) ** Индер аудандық музейі (Индербор к.) ** Исатай аудандық музейі (Аққыстау а.) ** Құрманғазы аудандық музейі (Құрманғазы а.) ** Х. Ерғалиев атындағы музейі (Хамит Ерғалиев а.) ** Елтай ауылдық музейі (Елтай а.) ** Б. Нысанбаев атындағы «Әскери даңқ» музейі (Көктоғай а.) ** М. Өтемісұлы атындағы әдеби-мемориалдық музейі (Жарсуат а.) ** М. Өтемісұлы тарихи қорығы (Индер ауданы аумағы) * Атырау облыстық Ш. Сариев атындағы көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер музейі (Атырау қ.) * «Атамұра» тарихи-өлкетану музейі (Құлсары қ.) * Қызылқоға тарихи-өлкетану музейі (Миялы а.) * Мақат тарихи-өлкетану музейі (Доссор к.) * Махамбет тарихи-өлкетану музейі (Махамбет а.) ;Атырау облыстық цифрландыру және архивтер басқармасы * [[Атырау облыстық мемлекеттік архиві]] ** Жылыой, Индер, Исатай, Құрманғазы, Қызылқоға, Мақат, Махамбет аудандық филиалдары == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы]] irfsg5hba57le1e30a7rpvdgiwmqaie 0 651804 3692049 3581753 2026-11-05T14:51:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692049 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Катерина Фейк |Шынайы есімі=Caterina Fake |Сурет=Caterina fake.jpg |Сурет атауы=Катерина Фейк 2006 жылдың қазан айында |Туған күні=13.06.1969 |Туған жері=[[Питтсбург]], [[Пенсильвания]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{USA}} |Мансабы=[[Flickr]] және [[Hunch]] негізін қалаушы<Br>Директор [[Creative Commons]] |Жұбайы=Стюард Баттерфилд (2001–2007) |Сайты=http://caterina.net}} '''Катерина Фейк''' — американдық кәсіпкер және іскер әйел<ref name="crunchbaseprof">{{cite web | url=https://www.crunchbase.com/person/caterina-fake | title=Caterina Fake at CrunchBase | publisher=crunchbase.com | accessdate=2016-02-19}}</ref>. 2004 жылы [[Flickr]] және [[2007 жыл|2007 жылы]] [[Hunch]] сайттарының негізін қалаушы<ref name="forbes">{{cite news |url= https://www.forbes.com/sites/danschawbel/2012/09/11/caterina-fake-on-launching-her-third-startup-findery/ |title= Caterina Fake on Launching Her Third Startup "Findery" |last= Schawbel |first= Dan |work= [[Forbes]] |date= 2012-09-11|accessdate= 2016-01-27|lang=en}}</ref><ref name="lifehacker">{{cite web |url= http://lifehacker.com/5934812/im-caterina-fake-and-this-is-how-i-work |title= I’m Caterina Fake, and This Is How I Work |last= Miller |first= Tessa |publisher= LifeHacker |date= 2012-08-15|accessdate= 2016-01-27|lang=en}}</ref>. Фейк бірнеше коммерциялық емес ұйымдардың, соның ішінде [[Sundance]] институтының қамқоршысы және [[Etsy]] веб-сайтының төрағасы болды. [[Flickr]]-ді құрудағы рөлі үшін Фейк Time magazine's Time 100 тізіміне енгізілді және ол кремний алқабында періште - инвестор ретінде жұмыс істегені үшін танылды. == Ерте өмір және білім == Фейк [[Питтсбург|Питтсбургте]] ([[Пенсильвания]]) әкесі - американдық және анасы - филиппиндік отбасында дүниеге келді<ref>{{cite web |url= http://caterina.net/about.html |title= About |publisher= Caterina.net|accessdate= 2016-01-27|lang=en}}</ref><ref name="what you want">{{cite web |url= https://www.wired.com/magazine/2010/07/ff_caterina_fake/ |title= What You Want: Flickr Creator Spins Addictive New Web Service |last= Leonard |first= Devin |date= 2010-07-28 |work= [[Wired]] |accessdate= 2016-01-27|lang=en}}</ref>. Бала кезінде оған теледидар көруге рұқсат етілмеді, ал оның хоббиі өлең оқып, классикалық музыка ойнау болды<ref name="hacking education">{{cite web |title=The Techies Who Are Hacking Education by Homeschooling Their Kids |url=https://www.wired.com/2015/02/silicon-valley-home-schooling/ |work=Wired |first=Jason |last=Tanz |date=2015-02-04}}</ref>. Фейк [[Choate Rosemary Hall]] колледжін бітіріп, Смит колледжіне түсті. [[1991 жыл|1991 жылы]] Вассар колледжін өнер бакалавры дәрежесімен бітірді<ref name="RISD" /><ref>{{cite web |url= http://vq.vassar.edu/issues/2009/04/features/following-intuition.html |title= Following Intuition: Caterina Fake '91 |first= Bronwen |last= Pardes |work= Vassar, the Alumnae/i Quarterly |date=Fall 2009}}</ref>. == Мансап == Ол өзінің мансабын [[McDonald 's]], [[Colgate-Palmolive]] және [[Nike]] сияқты Fortune 500 ірі компанияларының веб-сайттарында жұмыс істейтін Organic Online-да жетекші конструктор ретінде бастады. Ол " [[Research Staff at Interval Research]]" зерттеу штабының мүшесі болды<ref>{{Cite news| url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=29202831&privcapId=54081498|title=Executive Profile Caterina Fake|publisher=[[Bloomberg Businessweek]] |date =2014-10-29}}</ref>. [[1990 жыл|1990 жылдары]] Фейк Salon.com сайтының өнер директоры болды, сондай-ақ интернет-қоғамдастықтың дамуына және бағдарламалық қамтамасыз ету баспа қызметіне белсенді қатысты<ref name="Ludicorp 2003">{{cite web |title= The Team: Creative Director: Caterina Fake |url= http://www.ludicorp.com/team_member.php?id=4 |work= Ludicorp |publisher= Ludicorp Research & Development Ltd |archiveurl= https://web.archive.org/web/20031026121434/http://www.ludicorp.com/team_member.php?id=4 |archivedate = 2003-10-26}}</ref>. 1997 жылы Netscape қоғамдық форумдар басқармасына жұмысқа орналасады.<ref name="what you want" />. [[2002 жыл|2002 жылдың]] жазында ол Стюарт Баттерфилд және Джейсон Клэссонмен бірге Ванкуверде Ludicorp компаниясының негізін қалады<ref>{{кітап |тақырыбы=Founders at Work: Stories of Startups' Early Days |год=2008 |издательство=[[Apress]] |страницы=257 |ссылка=https://books.google.com/books?id=ktm885vGIXEC&pg=PT264 |язык=en |автор=Livingston, Jessica}}</ref><ref>{{cite web |title= The Ludicorp Team |url= http://www.ludicorp.com/the_team.php |work= Ludicorp |publisher= Ludicorp Research & Development Ltd |archiveurl= https://web.archive.org/web/20031026002614/http://www.ludicorp.com/the_team.php |archivedate = 2003-10-26}}</ref>. Компания "шексіз ойын" (Game Neverending) деп аталатын онлайн-мультипликативті рөлдік ойын ойлап тапты. Ойын басталмай тұрып-ақ әлемдегі ең танымал фотосуреттермен алмасу сайттарының біріне айналған Flickr деп аталатын жаңа өнімді Фейк пен Баттерфилд жасай бастады. Flickr-ді [[2005 жыл|2005 жылы]] Yahoo сатып алды!. Flickr 2.0 веб-сайттары деп аталатын авангардтың бөлігі болды, әлеуметтік желілер, ашық API қауымдастықтары, ең танымал мазмұнды таңдаған белгілер мен алгоритмдер сияқты функциялардың интеграторы болды. Жұтылғаннан кейін Фейк Yahoo-ға жұмысқа орналасты!, ол өзінің Hack Yahoo! және Brickhouse бағдарламаларымен танымал техникалық даму тобына кірді. Фейк [[2008 жыл|2008 жылдың]] 13 маусымында Yahoo-дан кетті<ref>{{cite web |url= https://techcrunch.com/2008/06/17/flickr-co-founders-join-mass-exodus-from-yahoo/ |title= Flickr Co-founders Join Mass Exodus From Yahoo |last= Arrington |first= Michael |publisher= [[TechCrunch]] |date= 2008-06-17 |accessdate= 2012-03-13}}</ref>. [[2009 жыл|2009 жылдың]] маусымында<ref>{{cite web |url= http://vator.tv/news/show/2009-06-15-hunch-launches-today |title= Hunch launches today |publisher= [[Vator]] |last= Caceres |first= Chris |date= 2009-06-15 |accessdate= 2010-07-31}}</ref>Фейк кәсіпкер Крис Диксонмен бірге Hunch сайтының негізін қалады. Сайт пайдаланушыларға олардың талғамы мен пікіріне негізделген ұсыныстар жасады. Hunch-ты eBay [[2011 жыл|2011 жылдың]] қараша айында $ 80 млн сатып алды<ref>{{cite web |url= http://www.businessinsider.com/ebay-buys-hunch-for-80-million-2011-11 |title= eBay Buys Chris Dixon's Startup Hunch For $80 Million |work= [[Business Insider]] |last= Yarrow |first= Jay |date= 2011-11-21}}</ref>. eBay оны [[2014 жыл|2014 жылдың]] наурыз айында жауып тастады. Фейк-тің соңғы жобасы бастапқыда Pinwheel деп аталған Findery сайты болып табылады және [[2012 жыл|2012 жылдың]] ақпан айында шектеулі бета-тестілеуде іске қосылды<ref name="what you want" /><ref>{{cite web |url= http://caterina.net/wp-archives/126 |title= Pinwheel! In Private Beta |publisher= Caterina.net |accessdate= 2012-03-06 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120507021609/http://caterina.net/wp-archives/126 |archivedate= 2012-05-07 |deadlink= yes }}</ref>. Ол 2012 жылдың шілдесінде Findery болып өзгертілді<ref>{{cite web |url= http://marketingland.com/pinwheel-has-a-new-name-findery-17488 |title= Pinwheel Has A New Name: Findery |first=Matt |last=McGee |work=Marketing Land |publisher= Third Door Media |date= 2012-07-27 |accessdate= 2012-08-02}}</ref>. Компанияның бас кеңсесі Сан-Францискода орналасқан<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2014/05/25/business/home-sweet-headquarters-for-an-app-start-up.html |title=Home Sweet Headquarters for an App Start-Up |work=The New York Times |first=Edward |last=Lewine |date=2014-05-24}}</ref>. == Мүшелік == Фейк Creative Commons директорлар кеңесіне [[2008 жыл|2008 жылдың]] тамыз айында кірді<ref>{{cite web |url= http://creativecommons.org/weblog/entry/8953|title=Flickr Cofounder Caterina Fake Joins Creative Commons Board |last=Steuer |first=Eric |date= 2008-08-25 |publisher= Creative Commons |accessdate= 2008-09-08}}</ref> және Etsy кеңесінің төрағасы болып табылады. == Марапаттар == Фейк көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде 2005 жылы BusinessWeek журналының нұсқасы бойынша үздік басшыға<ref>{{cite web |url= http://images.businessweek.com/ss/05/12/bestleaders/source/19.htm |title= Best Leaders: Entrepreneurs - Stewart Butterfield & Caterina Fake - Flickr |work= [[BusinessWeek]] |accessdate= 2010-07-31}}</ref>, Forbes 2005 eGang, Fast Company нұсқасы бойынша топ-50 "Fast 50" қатарына және Red Herring журналының нұсқасы бойынша 35 жасқа дейінгі кәсіпкерлердің топ-20 қатарына кірді. [[2006 жыл|2006 жылы]] ол Time 100 тізіміне, Time журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адамның тізіміне кірді және сол жылы Newsweek мұқабасында пайда болды. [[2009 жыл|2009 жылдың]] мамыр айында ол Род-Айленд дизайн мектебінен Құрметті доктор дәрежесін алды<ref name="RISD">{{cite web |url= http://www.risd.edu/commencement_hondegrees.cfm |title= Commencement: Honorary degrees |publisher= [[Rhode Island School of Design]] |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090418204442/http://www.risd.edu/commencement_hondegrees.cfm |archivedate= 2009-04-18}}</ref>. == Жеке өмірі == Фейк [[2001 жыл|2001 жылдан]]<ref>{{cite web |url= http://money.cnn.com/2007/09/11/news/companies/startup_couples.biz2/ |title= Love, e-company style |last= Chatterjee |first= Pia |work= Business 2.0 Magazine |publisher= [[CNN Money]] |date= 2007-09-12}}</ref> - [[2007 жыл|2007 жылға]] дейін Flickr компаниясының негізін қалаушы (онымен бірге) Стюарт Баттерфилдке үйленді.<ref name="what you want" />.2007 жылы олардың қызы дүниеге келді <ref>{{cite web |url= http://gawker.com/277694/silicon-valleys-baby-boom |title= Silicon Valley’s baby boom |last= Thomas |first= Owen |work= [[Gawker]] |date= 2007-07-12}}</ref>. [[2015 жыл|2015 жылы]] Jaiku- дің негізін қалаушы Юри Энгестреммен қарым-қатынаста және ерлі-зайыптылардың үш баласы бар.<ref name="hacking education" />. == Ескертпелер == {{Reflist|30em}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110716222348/http://www.wired.com/magazine/2010/07/ff_caterina_fake/all/1 Wired Profile] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:13 маусымда туғандар]] [[Санат:1969 жылы туғандар]] [[Санат:Питтсбургте туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Өнер тұлғалары]] [[Санат:Кәсіпкерлер]] [[Санат:Интернет-кәсіпкерлер]] [[Санат:АҚШ өнер қайраткерлері]] [[Санат:Марапаттар]] [[Санат:Пенсильвания тұлғалары]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:Компаниялар тізімі]] 7gbuhttg9c4s29vjnklufp735u2alrl 0 664635 3692027 3691656 2026-11-05T13:54:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3357696 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген_мақала}} Жаздың аптап ыстығының беті қайтып, кеші қоңырсалқын бола бастайтын, шөптің бетіне алғашқы шық түскен өліара уақытты, қыркүйек айының соңғы күндері мен қазан айының ортасына дейін болатын шуақты күндерді, қазақтар '''«Мизам шуақ» (Бабье лето)''' деп атайды. Далада өрмекшінің өрмегі ұзын болып (мизам болып) шұбатылып жататын кез. Ауылда ақсақалдардың аузынан талай естіп өскен сөзіміз ғой. Ата-бабаларымыз ертеректе, айналадағы болып жатқан табиғаттың құбылысына қарап ауа райын болжап отырған. Соның бірі, күн ауып, кеш батқан сәттен бастап күн қатты суытып, жаңбыр жауып немесе түнде шөп басына шық түскен сәтті мизам шуақ уақыты келді деп түсінген екен. Халық сенімі бойынша, бұл табиғаттың барша адамзатқа қытымыр қысқа дайындалыңдар деп ескертуі деп есептеген. Онымен қоса, түнгі уақытта болған суықтың ызғары, күн шыға салысымен бірден басылып, айнала күннің сәулесіне оранып, далада өрмекшінің торы секілді мамық ауада ұшып жүретін нәрселер қаптап кетеді екен. Сол мамық ұшпалы нәрсені қазақта мизам деп атайды. Мизам шуақ деп аталуының себебі де осыда. Мизам шуақ уақыты кіргеннен бастап әйел адамдар тездете қыстық азықтарын дайындауға кіріссе, ер адамдар жинаусыз қалған егістіктерін жинап, отын-жалпылдақтарын теріп, қысқа қамдану осы уақыттан басталады екен. Ақсақалдардың айтуы бойынша, мизам шуақта ауа райы жақсы болса, күз суық болады, ал егер керісінше суық болса, қазанның соңғы күндері және қараша айлары құрғақ болады деп болжам жасап, ырымдайды екен. '''Мизам''' сөзінің төркіні араб-парсы тілдерінде «таразы» мағынасын білдіретін мизан сөзінен келген. Араб-парсы тілдерінде мизан сөзі «өлшеуіш, таразы» мағыналарын білдіріп, таразы затының негізгі атауы, Иран күнтізбесіндегі жетінші айдың және Таразы шоқжұлдызының атауы болып табылады. Сонымен қатар араб тілінде «қиямет күні пенделердің осы дүниеде істеген жақсы, жаман әрекеттері үшін тартылатын таразыны» мизан деп те атайды екен (Махшар мизаны). Ал тілімізде мизам сөзі «қыркүйек айының ескі атауы», «Таразы шоқжұлдызы (зодиак)», «күз айларының ішінде өсімдіктің ұлпаларынан пайда болатын, өрмекшінің торы сияқты, ұшпалы ақ сілбі», «заң, ереже, үкім» деген мағыналарды білдіреді. Соңғы мағына араб тілінде «заң, үкім» мағынасын беретін низан сөзінен ауысқан. Сонымен тілімізде мизамдай/мизандай (мизам, тор, сілбі сияқты), мизамдату (жайма-шуақтандыру, мамыра-жайландыру), мизамды (мизамы, ұшпалы сілбісі көп), мизамкөк (қар астынан көк шығып тұрған кезең, амал), мизамшуақ (күздің мамыра-жай кезеңі, амал) және т.б. туынды сөздер қалыптасқан. Ал қазақтың ақыны Махамбет Өтемісұлы мизам айы туралы: {{Дәйексөз| Қауыста туып күз болды,<br /> Мизан мен өтіп ақырап,<br /> Даярланды соғысқа<br /> Хан қабарын бақылап}}, – деп жырлаған. == Тағы қараңыз == * [[Мизан]] * [[Таразы (шоқжұлдыз)]] * [[Мизам (аспап)]] [[Санат:Айлар]] tnmq1g1t0s84oyct5jlyr5b04z0pex2 0 670996 3692059 3511523 2026-11-05T15:05:06Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: туған жер мекен септігінде берілуі керек. 3692059 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — англиялық футболшы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында "Портсмутпен" өткен матчында негізгі команда үшін дебют жасады, Бирмингем клубы тарихындағы ең жас дебютант болды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубы үшін 44 матч ойнады, онда ол 4 рет ерекшеленді. Клуб басшылығы жас жартылай қорғаушының ойынына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] dcycb2ko670f1ljhw47ja6v04quk0jx 3692060 3692059 2026-11-05T15:06:08Z Кабылбек Алихан 188060 Сөз қолданысы: қазақ тілінде адамға қатысты «ағылшын» сөзі қолданылады. 3692060 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында "Портсмутпен" өткен матчында негізгі команда үшін дебют жасады, Бирмингем клубы тарихындағы ең жас дебютант болды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубы үшін 44 матч ойнады, онда ол 4 рет ерекшеленді. Клуб басшылығы жас жартылай қорғаушының ойынына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] gqcuzy25s1b8h6ilet8w7bzaozmhisr 3692061 3692060 2026-11-05T15:07:40Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «матчында» емес, «матчта» болуы керек; қарсылас «қарсы» сөзімен беріледі. 3692061 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында «Портсмутқа» қарсы өткен матчта негізгі команда үшін дебют жасады, Бирмингем клубы тарихындағы ең жас дебютант болды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубы үшін 44 матч ойнады, онда ол 4 рет ерекшеленді. Клуб басшылығы жас жартылай қорғаушының ойынына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] 05jd5s9jl9s5uhjv6e0qk862514f924 3692063 3692061 2026-11-05T15:08:51Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: әрекеттер көсемше арқылы байланыстырылуы керек. 3692063 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында «Портсмутқа» қарсы өткен матчта негізгі команда үшін дебют жасап, «Бирмингем» клубының тарихындағы ең жас дебютант атанды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубы үшін 44 матч ойнады, онда ол 4 рет ерекшеленді. Клуб басшылығы жас жартылай қорғаушының ойынына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] kecjja6gai9tjcicelvzncd7tpq47we 3692065 3692063 2026-11-05T15:13:42Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: «клубы үшін» тіркесінің орнына «клубының сапында» қолданылады. 3692065 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында «Портсмутқа» қарсы өткен матчта негізгі команда үшін дебют жасап, «Бирмингем» клубының тарихындағы ең жас дебютант атанды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубының сапында 44 матч өткізді, онда ол 4 рет ерекшеленді. Клуб басшылығы жас жартылай қорғаушының ойынына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] 0jppxihjj2bncjyq5gotptf0otdxlhv 3692067 3692065 2026-11-05T15:16:13Z Кабылбек Алихан 188060 Грамматикалық қате: сөйлемдегі бастауыш пен толықтауыштың орны ауысып кеткен. 3692067 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джуд Беллингем |толық аты = Джуд Виктор Уильям Беллингем |лақап аты =Белигол |сурет = 25th Laureus World Sports Awards - 240422 205212 (cropped).jpg |сурет ені = 230px |туған күні = 29.06.2003 |туған жері =[[Стаурбридж]], [[Англия]] |азаматтығы = |бойы = 186 [[сантиметр|см]] |салмағы = 75 [[килограмм|кг]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2010—2019|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2019—2020|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|41 (4) |2020—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|92 (12) |2023—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|64 (28) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Англия}} Англия U15|8 (1) |2018—2019|{{ту|Англия}} Англия U16|11 (4) |2019|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2020|{{ту|Англия}} Англия U21|4 (1) |2020—|{{футбол|Англия}}|43 (6)}} }} '''Джуд Виктор Уильям Беллингем''' ({{lang-en|Jude Victor William Bellingham}}; 2003 жылғы 29 маусымда Англияның Стаурбридж қаласында туған) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасы]]ның жартылай қорғаушысы. == Клубтық мансап == === Бирмингем Сити === Беллингем Бирмингем Сити академиясына 8 жасында келді. 2019 жылдың 6 тамызында ағылшын лигасы кубогында 16 жасында «Портсмутқа» қарсы өткен матчта негізгі команда үшін дебют жасап, «Бирмингем» клубының тарихындағы ең жас дебютант атанды<ref>{{cite web |url=https://www.bcfc.com/news/articles/2019/bellingham-creates-blues-history/ |title=BELLINGHAM CREATES BLUES HISTORY |publisher=BCFC.com |lang=en}}</ref>, ал 25 тамызда Чемпионшипте алғашқы матчын өткізді. Беллингем 31 тамызда "Сток Ситимен" өткен матчта өз голдарына есеп ашты, сонымен қатар клуб тарихындағы ең жас гол авторы болды. Бірте-бірте футболшы бастапқы құрамның ойыншысы болды және өзінің ойынымен Бирмингемге Чемпионшипте өз орнын сақтауға көмектесті. Жалпы, Беллингем ағылшын клубының сапында 44 матч өткізді, онда ол 4 рет ерекшеленді. Жас жартылай қорғаушының ойыны клуб басшылығына қатты әсер еткені соншалық, Беллингемнің маусым аяқталғаннан кейін "Бирмингемнен" кететіні белгілі болғаннан кейін, ойыншыға 22 нөмірді бекітті<ref>{{cite web | url = https://www.bcfc.com/news/articles/2020/bellingham-expresses-his-gratitude/ | title = BELLINGHAM EXPRESSES HIS GRATITUDE | lang = en | description = bcfc.com }}</ref>. === Боруссия Дортмунд === ==== 2020/21 ==== 2019/20 маусымының ортасында [[Боруссия Дортмунд|Дортмундтық "Боруссия"]], сондай-ақ ағылшындық "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" және "[[Манчестер Юнайтед]]" клубтары ойыншыға қызығушылық танытты. "[[Манчестер Юнайтед|МЮ]]"-дің бұрынғы жаттықтырушысы [[Алекс Фергюсон]] тіпті Беллингемге Каррингтондағы клубтың жаттығу базасына экскурсия жасады. Алайда, 20 шілдеде футболшы Дортмунд клубына 23 миллион еуроға ауысып, футбол тарихындағы ең қымбат 17 жастағы ойыншы болды. Беллингем "Бирмингемде" өнер көрсеткен 22 нөмірді алды<ref>{{cite web | url = https://www.bvb.de/ger/News/Uebersicht/Der-juengste-Torschuetze-und-das-schnellste-Jokertor | title = Der jüngste Torschütze und das schnellste Jokertor | lang = de | description = bvb.de }}</ref>. Дортмунд клубы үшін дебютін 2020 жылдың 14 қыркүйегінде Германия кубогының "[[Дуйсбург (футбол клубы)|Дуйсбургке]]" қарсы матчында өткізді және сол матчта өзінің "Боруссия" үшін голына есеп ашты, өзі 17 жасында клуб тарихындағы голдың жас авторы болды. 5 күннен кейін, 19 қыркүйекте, Бундеслигада дебют жасап, [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|менхенгладбахтық "Боруссияға"]] қарсы бастапқы құрамда шығып, голдық пас берді<ref>{{cite web | url = https://www.france24.com/en/20200919-haaland-and-reyna-shine-as-dortmund-youngsters-down-gladbach | title = Haaland and Reyna shine as Dortmund youngsters down Gladbach | lang = en | description = france24.com }}</ref>. Қыркүйек айында Бундеслигада "айдың жаңа ойыншысы" атанды. 20 қазанда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]нда дебют жасады, турнир тарихындағы 17 жастағы ең жас ағылшын болды. 2021 жылдың 14 сәуірінде "[[Манчестер Сити|Манчестер Ситимен]]" бірінші ширек финалдық матчта есеп ашып, осы турнирдегі алғашқы голын соқты. 13 мамырда өзінің "[[РБ Лейпциг]]" командасымен финалда 4-1 есебімен жеңіске жетіп, Германия кубогының иегері атанды (Беллингемнің өзі бастапқы құрамда шығып, 25 минутта сары қағаз алды және үзілісте ауыстырылды), өзінің ересек мансабындағы алғашқы олжасын жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/en/borussia-dortmund-teach-rb-leipzigs-nagelsmann-a-lesson-in-german-cup-triumph/a-57514286-0 | title = Borussia Dortmund teach RB Leipzig's Nagelsmann a lesson in German Cup triumph | lang = en | description = www.dw.com }}</ref>. Бірінші маусымда футболшы барлық турнирлерде 46 матчта ойнап, 4 гол соғып, Дортмунд клубының негізгі құрамына кірді. ==== 2021/22 ==== 2021/22 маусымы басталар алдында Беллингем клубпен 2026 жылға дейін жаңа келісімшартқа қол қойды. 2021 жылдың 17 тамызында Германия Суперкубогы үшін "[[Бавария (футбол клубы)|Бавариямен]]" матчта бастапқы құрамда шығып, [[Марко Ройс]]қа голдық пас берді, бірақ бұл "Боруссияға" титулдың иегері болуға көмектеспеді, матч Мюнхен клубының жеңісімен 3-1 есебімен аяқталды. 2021 жылы 27 тамызда Германия чемпионатының "[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхаймға]]" қарсы матчында өзінің алғашқы голын соқты және Джованни Рейнге гол соқты, матч "Боруссияның" пайдасына 3-2 есебімен аяқталды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]ның топтық кезеңінің бірінші турынан бастап "[[Бешикташ|Бешикташқа]]" қарсы ойында да гол соғып, [[Эрлинг Холанд]]қа (Дортмунд клубының пайдасына 2-1) көмек көрсетті. === Реал Мадрид === 2023 жылдың 14 маусымы "[[Реал Мадрид]]" оның трансферы туралы мәлімдеді, клуб мәліміне сенсек, 6 жылдық контрактқа қол қойылды<ref>{{Cite web|lang=en|date=14.2023.06|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2023/06/14/bellingham-is-a-new-real-madrid-player|title=Bellingham is a new Real Madrid player|website=Real Madrid C.F. - Web Oficial}}</ref>. Трансфердың бастапқы соммасы 103 млн евро, ал бонустарды санаса 133,9 млн евроға дейін жетеді<ref>{{Cite web|lang=en|date=2023-06-15|website=BBC Sport|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year deal|url=https://www.bbc.com/sport/football/65901078}}</ref>. Беллингем Реал Мадрид 100 млн-нан көбірек ақшаға алған 3-інші футболшы атанды; одан бұрын тек [[Гарет Бейл]] мен [[Эден Азар]] болған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37851149/real-madrid-confirm-signing-jude-bellingham-dortmund|title=Real Madrid sign Bellingham on six-year contract|website=ESPN|date=2023-06-14}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Англияның жасөспірімдер құрамасында ойнаған, 15, 16 және 17 жасқа дейінгі құрамалардың капитаны болған. 2019 жылы 17 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында Syrenka Cup жолдастық турниріне қатысып, оны жеңіп алды, ал Беллингемнің өзі турнирдің үздік ойыншысы атанды<ref>{{cite web | url = https://junior.weszlo.com/2019/09/10/puchar-syrenki-u-17-przegrywamy-po-karnych-z-anglia/ | title = Puchar Syrenki U-17: Przegrywamy po karnych z Anglią | lang = pl | description = junior.weszlo.com }}</ref>. 2020 жылы 10 қарашада алғаш рет Англияның негізгі құрамасына шақырылып, 13 қарашада Ирландияға қарсы ойында команда үшін дебютін жасап, 73-минутта Мейсон Маунтты алмастырды<ref>{{cite web | url = https://www.skysports.com/football/england-vs-rep-ire/report/439477 | title = England 3-0 Republic of Ireland: Jack Grealish shines in Wembley friendly win | lang = en | description = skysports.com }}</ref>. 2021 жылы Англия құрамасының Еуропа чемпионаты турнирінде Беллингем барлығы 3 матч өткізді, нәтижелі әрекеттерімен ерекшеленбеді және командамен күміс медаль жеңіп алды<ref>{{cite web | url = https://www.bbc.com/sport/football/57321188 | title = Euro 2020: Trent Alexander-Arnold named in England's 26-man squad | lang = en | description = bbc.com. }}</ref>. Еуро-2024 Джуд үшін сәтті басталды. "C" тобының 1-ші турында Сербия құрамасына қарсы кездесуде футболшы ойындағы жалғыз гол иегері атанып, Англия құрамасына жеңіс әкелді. Онымен қоса өткен матчтің үздік ойыншысы атанды<ref>https://football.kulichki.net/euro/2024/matches/80857.htm</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === '''Боруссия Дортмунд''' * Германия Кубогының иегері: 2020/21 '''Англия құрамасы''' * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2020 === Жеке === * Бундеслига айының жаңа ойыншысы: қыркүйек 2020 * Бундеслигадағы ең жақсы бастаушы: 2020-21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.bvb.de/Mannschaften/Profis/Jude-Bellingham Футболшы профилі] «Боруссия Дортмунд» ФК ресми сайтында{{ref-de}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Реал Мадрид ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] 6v7ooo8aptw8ribsxwy25id8s40xzs1 4 675070 3692377 3691608 2026-11-06T07:01:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3692377 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87992||2859||390||23664||189||54||4349||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97419||77635||11104||229||3391||234||110||5830||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90492||85185||999||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86610||81007||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49987||41159||1782||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||43531||39787||223||9||1902||76||0||1777||160 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38479||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23957||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26133||24185||896||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24137||22691||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21333||11327||1499||41||7449||115||8||442||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17294||12310||224||7||135||162||8||2491||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16090||14061||419||16||1018||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11766||7234||518||0||125||519||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8268||5837||28||5||1868||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6246||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5032||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5226||4202||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3914||3857||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3831||2980||514||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3388||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4 |- |67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||68||{{u|Unknown Alash}}||2650||2593||1||0||0||0||0||1||0 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||110||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||137||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||85||{{u|RaiymbekZh}}||2185||1866||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||104||{{u|Wikuiser}}||1821||1358||221||0||117||0||51||25||12 |- |100||135||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |101||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |102||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1632||1349||1||0||117||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||94||{{u|Gliwi}}||1583||1577||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||102||{{u|Marksscheider}}||1564||1390||50||0||119||0||0||9||0 |- |110||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |111||107||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |112||109||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |114||138||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||105||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||108||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||133||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0 |- |139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |140||140||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||131||{{u|Aldogarov}}||1040||918||0||0||2||0||0||93||0 |- |143||132||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||136||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |145||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |146||134||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||139||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||145||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||144||{{u|Mheidegger}}||750||776||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||731||722||0||1||0||0||0||6||1 |- |173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||637||637||0||0||0||0||0||5||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||466||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 8s1pw7mabolemzt4k4t3hbqg6vj6w1l 4 675089 3692508 3691752 2026-11-06T11:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3692508 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145905||131267||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133434||127377||957||15||62||17||10||2859||2112 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114765||1||0||0||0||0||0||114764||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99349||99349||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79281||79266||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50432||50139||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26636||22849||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14849||13820||473||1||0||85||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||188||186||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] a8vbuu6o5emmkinrudf9uw4vp6c91n1 4 675116 3691977 3691307 2026-11-05T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3691977 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7393||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2790||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2663||106||14||205||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1425||330||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||626||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|1nter pares}}||760||391||1||10||1597||3||0||0||4 |- |39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |40||{{u|Merey}}||735||52||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||593||573||3||679||5157||32||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||562||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||277||31||0||71||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Нақып Нұрғали}}||271||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Marksscheider}}||193||255||1||5||96||0||0||0||0 |- |121||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49 |- |123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||182||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|PushkinVko}}||36||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Unknown Alash}}||33||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |437||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Muzeologist}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |534||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |535||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Амина Жанаковна}}||19||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Akmaral090}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |549||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |552||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |553||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |554||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |559||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |566||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |569||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |572||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |580||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |586||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |587||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |594||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |596||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Aldogarov}}||14||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |603||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |605||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |611||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |614||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Зилола Садирханова}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |619||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Жанар Чушекова}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |692||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |698||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |699||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |701||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |720||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |726||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |729||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |734||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |755||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |756||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |758||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |760||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |763||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |768||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |780||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |789||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |793||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |795||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |802||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |805||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |812||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |825||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |838||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |842||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |845||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |846||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |847||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |848||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |856||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |860||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |865||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |868||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |869||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |875||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |889||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |893||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |898||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |908||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |916||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |923||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |925||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |927||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |942||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |946||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |953||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |956||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |957||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |968||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |978||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |979||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1018||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1020||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1032||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1040||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1048||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1061||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1068||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1076||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Василь Дулатов}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1105||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1113||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1123||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1152||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1158||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1193||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1198||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1200||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1215||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1219||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1226||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1281||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1309||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1320||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Arris17}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1451||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1453||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1454||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1465||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1466||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1482||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1485||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1511||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1542||{{u|NaziraBimakova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1560||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1578||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1579||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1586||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Сейлова Гүлжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1711||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1724||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Шардара 2026}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1731||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1736||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1747||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1748||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||389||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] ns0coyq7jwsfac72bgcbrqija8j3f5t 0 677663 3692024 3691687 2026-11-05T13:54:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3577507 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 2025-жылы Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) 1997– 2026 жылдар аралығы, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. 2025 жылы Президенттің жарлығымен Парасат орденін алды. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). * Президенттің жарлығымен [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]]н иегері атанды (2025). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] 080idtbxxd451ur8z7og17av5ulnupz 0 679838 3692015 3691797 2026-11-05T13:53:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3615119 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} {{Ғалым |Есімі=Лиза Қожаққызы Есбосынова |Суреті= |Туған күні=03.06.1978 |Туған жері=Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би |Ғылыми дәрежесі=Педагогика ғылымдарының магистрі |Жұмыс орны=Ш.Шаяхметов атындағы «[[Тіл-Қазына]]» ҰҒПО }}'''Лиза Қожаққызы Есбосынова''' — 1978 жылы 3 маусымда Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кентінде туған. Педагогика ғылымдарының магистрі. == Білімі == * 1995–1998 жж. М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық  колледжін бітірген. * 2004–2006 жж. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген. * 2012 жылы РФ-ның тестолог-ғалымы В.С.Аванесовтың авторлық курсынан өткен. * 2012 жылы «ТОМЕР» орталығының оқыту әдістемелері мен тілдік білімді бағалау ерекшеліктері тақырыбындағы арнайы  курсынан өткен. * 2017 жылы ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында  ағылшын тілінде оқу мен жазу дағдылары  курсынан өткен. * 2017 жылы Мәскеу қаласындағы «MY ACADEMY» мектебінде ''Веб-аналитика бағыты'' бойынша білімін жетілдірген. * 2019–2020  жж. Магистратура, «Болашақ» академиясы (Қарағанды қаласы). == Еңбек жолы == * 1998–2004 ''жылдары'' Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы №170 қазақ орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі'';'' * 2005–2009 ''жылдары'' Б.К.Мергенбаев атындағы №226 гимназия директорының орынбасары, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі; * 2009–2010 ''жылдары'' Қорқыт Ата атындағы  Қызылорда мемлекеттік университеті жанындағы «Қабілет» мектеп-гимназиясының оқытушысы; * 2010–2014 ''жылдары'' Қызылорда облыстық тілдерді оқытудың өңірлік орталығының оқытушысы; оқу-әдістемелік, ғылыми-әдістемелік бөлім  меңгерушісі; * 2014–2017 ''жылдары''   ҚР Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комиеті Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының  оқу-әдістемелік бөлім басшысы * 2017–2018 ''жылдары'' Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы директорының орынбасары; * 2018 жылдың шілдесінен «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы» КеАҚ атқарушы директорының орынбасары == Қызметі == * Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттарына сәйкес қазақ тілін оқытуға арналған типтік бағдарламасының, «Қазтест» жүйесі бойынша жазылым бөлігінің құрастырушысы, * «Асыл сөз» кешенінің, «Қазақ сөзі» (137, 500, 900, 1200, 1500 сөз) оқу құралдарының телавторы, * «Әліпби» энциклопедиясының, Қазақстандағы этнос тілдерін оқытуға арналған «Мәтіндер жинағы» (А1, А2, В1,В2 деңгейлері) оқу-әдістемелік құралдарының құрастырушысы, * бірнеше жинақтың редакциялық алқа мүшесі == Жетістігі == * Облыстық «Қазақ тілінің үздік оқытушысы-2011» байқауының бас жүлдегері; * Қазақстан Республикасының Мәдениет және (ақпарат-2011ж.) спорт (2017ж.) министрлігі Тіл комитеті төрағасының Құрмет грамотасы (2011,2017,2018 ж.ж.); * Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің Құрмет грамотасы (2016, 2017, 2018, 2019 ж.ж.) * «Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы Бас қолбасшысының «Қазақстан Республикасы құқық қорғау әскеріне 25 жыл» кеуде белгісі (2019 жыл); * «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалі (2020 жыл) {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] piq7oj393cy7szuba0ujpxgsh0atnsh 0 681493 3692302 3596680 2026-11-05T23:25:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692302 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Косово ұлттық театры |Орналасуы = [[Приштина]], [[Косово]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Бұрынғы атаулары = Губерниялық халық театры |Сыйымдылығы = |Негізделгені = |Директоры = Кумрие Ходжа |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = National Theatre, Pristina 2012.JPG |өлшемі = |сурет атауы = |Commons = }} '''Косово ұлттық театры ''' — Косоводағы опера театры, [[Косово]] Республикасының ішінара мойындалған мемлекетінің астанасы [[Приштина]] қаласында орналасқан. Косово ұлттық театры Косоводағы жалғыз мемлекеттік [[театр]] болып табылады. Оны Косовоның мәдениет, жастар және спорт министрлігі қаржыландырады. 1989 жылға дейін театрда 400-ге жуық премьера мен 10 мың қайталау қойылды, оған 3 миллионнан астам көрермен қатысты.<ref>Косово ұлттық театры https://vymaps.com/XK/3220564901304163/ </ref> == Тарихы == Косово ұлттық театры 1945 жылы Призрен қаласында құрылды және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін Косоводағы алғашқы кәсіби театр болды. Бастапқыда ол губерниялық халық театры деп аталды және партизан спорт орталығында орналасты. Бұл нысанның сахнасы өте шағын болды және театрға арналған орынның талабына сай келмеді. Косоводағы алғашқы кәсіби театрдың негізін салушылар Павле Вугринак, Милан және Кика Петровичтер театрда жұмыс істеуге дайын жас талантты актерлерді жинап, Шефкет Муслиуды театр директоры етіп сайлады. Театр 14 адамнан тұратын [[труппа]]ны жинап, 2 [[премьера]] қойғаннан кейін оның ресми құрылған күні – 1945 жылдың 7 қазанында жарияланды. Театрдың алғашқы ресми премьерасы «Қант тостаған» (shqip. Topi i sheqerit) болды, одан кейін тағы 16 сәтті премьерасы және Косовоға гастрольдік сапары өтті. 1946 жылы театр Приштинаға ауыстырылды, онда ол жаңа театр нысанының құрылысына байланысты өз қызметін тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл кезде жас актерлер басқа театрларға көшті. Екі жылдан кейін, 1949 жылы 1 мамырда Сербияның Білім және мәдениет министрлігі театрдың қайта жанданғанын ресми түрде жариялады. Милютин Янсич театрдың жаңа директоры болып тағайындалды. Театрға жаңадан келген әртістер көп болды, бірақ кәсіби режиссерлер болмағандықтан, олардың екеуі (Абдуррахман Шала мен Мухаррем Кена) Добрица Раденковичтің қолынан тәлім алып, табысты әрі атақты театр режиссерлеріне айналды. Кейінгі жылдары театрда Косоводағы театр қызметін дамытып, театрды өте маңызды өнер институтына айналдырған Азем Шкрели және Рамиз Келменди сияқты өте қабілетті бас режиссерлер болды. 90-шы жылдардан кейін Косовода қатыгез серб оккупация шаралары болды, бұл театр қызметіне де әсер етті. Соғыстан кейін бұл театрдың атауы бірден Халықтық провинциялық театрдан Косово ұлттық театры болып өзгертілді. [[Сурет:Ballet troupe.jpg||оңға|200px|]] 1981 жылдан бастап Косово соғысы аяқталғанға дейін театр сербтердің саяси қысымының басшылығымен жұмыс істеді. Жұмыстан шығарылған әртістердің көпшілігі еңбек жолын қатарлас театрларда жалғастырса, кейбіреулері бүгінде Ұлттық театрдың кәсіби ұжымының қатарында. Соғыстан кейінгі 10 жыл ішінде театр көптеген халықаралық және республикалық көрмелер мен фестивальдердің отаны болды. Әлеуметтік толқулар мен саяси қысымдарға қарамастан, Косово Ұлттық театры [[Нови Сад]]тағы «Стержа фестивалі», [[Сараево]]дағы «Кіші эксперимент кезеңі» және басқа да фестивальдерде көптеген шығармашылық сыйлықтарға қол жеткізді. Ұлттық театр халықаралық шоуларды Приштина сахнасына шығаруға мүмкіндік беретін көптеген іс-шараларды ұйымдастырады.<ref>Косово ұлттық театры https://ru.advisor.travel/poi/Nacionalnyy-teatr-Kosova-22761</ref> == Қойылымдары == Ұлттық сахнадағы қойылымдардың ішінде албан авторларының драмалары мен әлем классиктерінің шығармалары басым болды. Приштинада қойылған ең танымал пьесалардың тізіміне [[Шекспир]] пьесалары (« Король Эдип»), Хенрик Ибсеннің (Пер Гюнт) шығармалары, сондай-ақ қазіргі заманғы авторлардың (Патрик Барлоу, Том Стоппард) пьесалары кіреді. 2020 жылдың 3 сәуірінде [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 індетіне]] байланысты Косово Ұлттық театры тікелей эфир жүйесінде өз қойылымдарын көрсете бастады. Интернетте көпшілік назарына ұсынылған алғашқы спектакль - режиссер Алтин Башидің режиссері Гьерджи Фиштидің «I ligu për mend» комедиясы болды.<ref>Косово ұлттық театры https://ruwiki.press/pl/Narodowy_Teatr_Kosowa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130073905/https://ruwiki.press/pl/Narodowy_Teatr_Kosowa |date=2024-11-30 }}</ref> == Көрнекті театр қайраткерлері == *'''Актерлер''': Истреф Беголли, Мухаррем Кена, Силё Кучи, Дрита Красники, Селман Жусуфи, Игбалле Кена, Фатиме Лайчи, Лезе Кена, Фатиме Лугичи, Ширин Морина, Бислим Мучай, Хисниже Мучай, Кумриже Ходжа, Мехмет Брезница, Исмет Брезница Лумниже Мучай-Сопи, Хейлане Годанчи, Адхурим Деми, Басри Луштаку, Наим Бериша, Фатмир Спахиу, Ххеват Цена, Нентор Фетиу, Дибран Тахири, Адем Микуловчи, Луан Джаха, Лирак Челаж. *'''Режиссерлер''': Фетах Мехмети, Кристе Бериша, Фадил Хисаж, Иса Косджа, Бесим Сахатчиу, Агим Сопи, Селами Тараку, Джетон Будима, Илир Бокши, Эсат Бражшори, Атдхе Гаши. *'''Суретшілер''': Линда Поллошка, Виолета Хафери, Илириана Локша, Лумтуриже Гаши. == Марапаттары 1950-1979 жж. == *Театр өзінің алғашқы кәсіби сыйлығын 1950 жылы алды. Бұл [[Белград]]та өткен Серб кәсіби театр фестивалінде Нушиктің «Personi i dyshimtë» («Күдікті тұлғалар») қойылымы үшін берілген Шани Палласка сыйлығы болды. *1963 жылдың желтоқсанында театр "Shpërblimi i Vukut" ("Вуку марапаты") және "Shpërblimi i publikut "("Көрермендер көзайымы") сыйлықтарымен марапатталды. *1979 жылы театр AVNOJ сыйлығымен марапатталды.<ref>Косово ұлттық театры http://yavix.ru/%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B5{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Приштина]] [[Санат:Косово мәдениеті]] hree1kit053be83gghz6aggyhu5b01h 0 685256 3692029 3691653 2026-11-05T13:54:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641493 wikitext text/x-wiki '''Сагалассос''' ({{lang-el|Σαγαλασσός}}) — Оңтүстік-Батыс Анадолыдағы (қазіргі [[Түркия]]) ежелгі қала және маңызды археологиялық ескерткіш. Қазіргі Анталиядан Сагалассосқа дейін 100 шақырым, Бурдур және Ыспарта қалаларынан-30 шақырым.<ref>Сагалассос — забытый город https://www.bagira.guru/antiquity/sagalassos-zabytyj-gorod.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716181507/https://www.bagira.guru/antiquity/sagalassos-zabytyj-gorod.html |date=2022-07-16 }}</ref> Сагалассос Ақдаг тауында, 1450-1700 метр биіктікте орналасқан. Ежелгі римдіктер кезінде бұл елді мекен «[[Писидия]]ның бірінші қаласы» ретінде белгілі болды.<ref>Яна Лисецкая. Древний город Турции — Сагалассос https://www.tourister.ru/responses/id_10454 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206070241/https://www.tourister.ru/responses/id_10454 |date=2022-12-06 }}</ref> == Сагалассостың ашылу тарихы == 1706 жылы француз саяхатшысы Пол Лукас кездейсоқ ежелгі қаланың қирандыларын тапты. Лукас жазушы ретінде Сагалассосты поэтикалық түрде суреттеп, оны "тастап кеткен қала, нимфалардың мекені"деп атады. [[Сурет:Sagalassos aşağı taraf.jpg |нобай|оңға|200px|Сагалассос, төменгі жағы]] Кейін ағылшын Фрэнсис Эранделл болды. Ол өзінің деректі әсерімен Пол Лукастан 100 жыл өткен соң бөлісті. Одан әрі Сагалассосқа поляк -граф Ланкоронский қызығушылық танытты. Поляктан кейін ағылшын ғалымы Уильям Роуэн Гамильтон ежелгі Сагалассостың өзі көрген ең жақсы сақталған ежелгі қала екенін атап өтті. Гамильтоннан кейін ежелгі астана тағы да 100 жыл бойы ұмытылды. ХХ ғасырдың 80-ші жылдары қалаға ағылшындар мен бельгиялықтардан тұратын халықаралық топтан құралған ғалымдар келді. Қазіргі уақытта қала мыңдаған бөлшектерден жиналған және ерекше көрік беруде.<ref>Город, который 300 лет ждал "своих" археологов. Сагалассос. Неизвестная Турция https://zen.yandex.ru/media/id/5ffdeb6429fd947aa6b821bf/gorod-kotoryi-300-let-jdal-svoih-arheologov-sagalassos-neizvestnaia-turciia-6066569ca773600090419c9a</ref> == Қала тарихы == [[Сурет:Sagalassos kemerli kapı.jpg |нобай|оңға|200px|Сагалассос, аркалы есік]] [[Сурет:Sagalassos - Theatre.jpg |нобай|оңға|200px|Театр]] [[Сурет:Sagalassos - Heroon.jpg |нобай|оңға|200px|Солтүстік-батыс Героон ]] Қаланың нақты пайда болған уақыты белгісіз, бірақ қазба жұмыстары бұл аймақта көптеген мыңдаған жылдар бойы адамдар өмір сүргенін және бұл аймақтағы қалаларды хеттер де, ежелгі парсылар да атап өткен. Бірақ біздің заманымызға дейінгі 333 жылы қаланы Александр Македонский жаулап алғаны белгілі. Осыдан кейін қаланы осы аумақты алған әртүрлі Македония билеушілері [[Эллинизм|эллинизациялады]]. Содан б.з.б. 1 ғасырда римдіктер осында келіп, Сагалассты өздерінің Галатия провинциясының астанасы етті. Осыдан кейін қала белсенді түрде дами бастады.<ref>Древний город Сагалассос в горах близ Антальи https://think-head.livejournal.com/689036.html</ref> Сагаласостың гүлденуінің соңы 518 жылы күшті жер сілкінісімен аяқталды. Қала бұрынғы деңгейіне дейін қалпына келмей тұрып, 541 жылы оба індеті пайда болды, ол үш жыл ішінде оның халқының кем дегенде жартысын жойды. Сагаласос ақыры 7 ғасырдың ортасында, Византия империясының шекарасына келесі арабтардың жорықтары басталған кезінде ыдырап кетті.<ref>Сагалассос – затерянный в горах античный город https://alantatour.com/sagalassos.html</ref> Түріктердің келуімен және олардың жергілікті грек-христиан қауымымен қақтығысуы нәтижесінде қала бірте-бірте толығымен қаңырап бос қалды. 7 ғасырдың ортасына қарай тұрғындары қаланы толығымен тастап кетті.<ref>Забытый город Сагалассос. Часть 1 https://7dach.ru/Yorik/zabytyy-gorod-sagalassos-chast-1-87581.html</ref> == Театр == Театр 2 ғасырдың басында император Адрианның тұсында салынған және 9000 көрерменді сыйдыра алатын, бұл қаланың көлемін көрсетеді. Ол жақсы сақталған, қалпына келтіру жұмыстары әлі жүргізілмеген. Театрға барар жолда кітапханасы мен мозаикасы бар жергілікті меценант Неонның үйі бар. Үйдің астында су қоймасы бар фонтан болды, жергілікті тұрғындар одан су алатын.<ref name="Reference1">Сагалассос, великолепные руины высоко в горах https://putevye-istorii.ru/sagalassos/#i-3</ref> == Жоғарғы терраса және Героон == Қала бірнеше деңгейде орналасқан, олар баспалдақтар арқылы біріктірілген. Жоғарғы және төменгі террассалар арасындағы биіктік айырмашылығы шамамен 350 метрді құрайды. Сагаласостың жоғарғы бөлігінде аты белгісіз белгілі бір батырға арналған Героон ғибадатханасы бар. Ғибадатхана біздің дәуіріміздің тоғысында салынған. Шын мәнінде, оны қазіргі заманғы реставраторлар қирандылардан қалпына келтірген. Ғимараттың төменгі бөлігіндегі [[барельеф]]тер жақсы сақталған. Қасында Зевстің ғибадатханасының аздаған қалдықтары бар. Ғибадатхана орнындағы қара қабырғалар 5 ғасырда тұрғызылған қала қабырғасының бөлігі болып табылады деп есептеледі.<ref name="Reference1"/> == Монументалды субұрқақ == Мұнда табылған 4000 фрагменттің ішінде реставраторлар бас алаңдағы Энтони субұрқағын бірте-бірте қалпына келтірді. Субұрқақтың ұзындығы 28 метр, ені 4 метр, биіктігі 9 метр. Бұл монументалды ғимарат біздің заманымыздың 160-180 жылдар аралығында салынған.<ref>Сагалассос — затерянный мир центральной Турции https://gidzilla.com/czentralnaya-turcziya/sagallasos/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520014930/https://gidzilla.com/czentralnaya-turcziya/sagallasos/ |date=2022-05-20 }}</ref> Субұрқақ жеті түрлі материал (тас) арқылы салынған. Құрылымның ортасына 4,5 метр биіктіктен су құлаған. Бассейнде 81 текше метр су болды. Фонтанның екі жағында тұрған екі түпнұсқа Дионис мүсінінен басқа, кейінірек басқа да әдемі мүсіндер қосылды.<ref>Сагалассос - затерянный город https://life-in-turkey.livejournal.com/366686.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия қалалары]] [[Санат:Көне қалалар]] o6bgi4h8o6e1ongfho1ctzq4k0lwqsx 0 685453 3692285 3685551 2026-11-05T21:06:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692285 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Комрат |шынайы атауы = {{lang-gag|Komrat}} |сурет = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1789 |алғашқы дерек = 1750 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23 327 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3801, 3802, 3805 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Комрат |сайты = |сайт тілі = }} '''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.<ref>Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397</ref><ref>Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054521/https://tm.maptons.com/78050 |date=2022-07-23 }}</ref><ref>КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova</ref><ref>Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}</ref><ref>https://comrat.md/karta.html</ref> == Сипаттама == Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинёв]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.<ref>Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: *72,85% - [[ғағауыздар]], *8,92% - [[молдовандар]], *7,33% - [[орыстар]], *4,80% - [[украиндар]], *4,56% - [[бұлғарлар]], *0,06% - [[поляктар]], *0,46% - [[сығандар]], *0,03% - [[еврейлер]], *0,7% - басқа ұлт өкілдері.<ref name="Reference1">Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader</ref> == Тарихы == Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.<ref>Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}</ref> Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.<ref>КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html</ref> 1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады. Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды. 1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді. 1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.<ref>г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html</ref> == Экономикасы == Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б. Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк<ref>Банки в Комрат (Молдова) Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/</ref> пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.<ref name="Reference1"/> == Әлеуметтік сала == Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]<ref>Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya</ref>, 8 [[орта мектеп]],<ref>БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 [[лицей]],<ref>Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat</ref><ref>Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723105406/https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku |date=2022-07-23 }}</ref><ref>Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html</ref> педагогикалық [[колледж]]<ref>Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/</ref> және Комрат мемлекеттік [[университет]]і<ref>КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/</ref> кіреді. Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],<ref>Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html</ref> түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,<ref>ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817</ref> [[мұражай]],<ref>Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html</ref> көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],<ref>Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr</ref> екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»<ref>Ansamblul "Diuz-Ava" a primit titlul de "Colectiv artistic emerit" al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova</ref> кәсіби ғағауыз ансамблі бар. Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],<ref>Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}</ref> отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.<ref name="Reference1"/> == Қаланың назар аударарлық орындары == *Православие соборы,<ref>Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/</ref><ref>Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html</ref> *Өлкетану мұражайы,<ref>ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/</ref> *Ғағауыз өнер галереясы,<ref>Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,<ref>Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100651/https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka |date=2022-07-23 }}</ref> *Ғағауыз халқының Даңқ аллеясы,<ref>«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Азат етушілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}</ref> *Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,<ref>Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/</ref> *Танкшілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213032112/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/ |date=2025-02-13 }}</ref> *Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.<ref>МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=1871</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң Altin palas.jpg|"Алтын палас" қонақ үйі Дом культуры в Комрате.jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] 9ba2g2f913kakyw3i6tripsd44icwdz 0 685522 3692224 3684756 2026-11-05T17:22:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692224 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Кирсово |шынайы атауы = {{lang-gag|Başküü, Башкүү}} |сурет = Wjazd do Kirsowa.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =14 |lat_sec =02 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =38 |lon_sec =53 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = 1791 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 102,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 861 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 48,48% - [[бұлғарлар]], 45,59% - [[ғағауыздар]], 2,29% - [[молдовандар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3813 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE XX yyy |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кирсово''' ({{lang-bg|Кирсово}}, {{lang-gag|Başküü, Башкүү}}) — [[Молдова]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] құрамындағы ауыл.<ref>Кирсово http://travellers.ru/city-kirsovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724185749/http://travellers.ru/city-kirsovo |date=2022-07-24 }}</ref><ref>Где находится Кирсова, Молдова (Гагаузия), расположение на карте https://ru.needcalc.com/place/420174</ref><ref>Chirsova https://www.keeptravel.com/ru/moldova/chirsova {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724190105/https://www.keeptravel.com/ru/moldova/chirsova |date=2022-07-24 }}</ref><ref>Кирсова на карте, Молдова https://ru.2markers.com/363454</ref> == Сипаттама == Кирсово ауылы солтүстік ендіктің 36° 40′ 80″ және батыс бойлығының 46° 10′ 20″ қиылысында, Буджак даласының орталық бөлігіндегі Ялпуг өзенінің аңғарында орналасқан. Кирсово ауылынан Молдова Республикасының астанасы [[Кишинёв]]ке дейінгі қашықтық 113 км, [[Ғағауызстан]] астанасы [[Комрат]]қа дейін – 8 км.<ref>Кирсово https://chirsovo.md/istoria/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724191604/https://chirsovo.md/istoria/ |date=2022-07-24 }}</ref> Жер бедері тегіс. [[Қара теңіз]] деңгейінен ең жоғары биіктігі - 240 метр. Топырағы сазды. Кирсово жері қара топырағымен әйгілі. Климаты континенттік. Қаңтардың температурасы -10°, ал шілдеде +25°. Ауылдан солтүстік-батысқа қарай бес шақырым жерде Кирсов өзенінің құрғақ арнасы бар, оның жайылмасында екі жасанды көл қалыптасқан. Олардың су беті 800 гектарды құрайды. Суды суару үшін пайдаланады. == Халқы == [[Сурет:Dom kultury, symboliczna granica pomiędzy bułgarską a gagauską częścią tej miejscowości.jpg|нобай|солға|200px|Мәдениет үйі]] 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 6861 адам тұрса, оның 49,05%-ы ерлер, 50,95%-ы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *48,48% - [[бұлғарлар]], *45,59% - [[ғағауыздар]], *2,29% - [[молдовандар]], *1,73% - [[орыстар]], *1,43% - [[украиндар]], *0,13% - [[сығандар]], *0,35% - басқа ұлттар.<ref>Кирсова, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1658</ref> == Тарихы == Кирсовоның құрылуы деректерде әр түрлі мерзімдермен беріледі: 1791, 1811, 1812.<ref>КИРСОВО https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16701-Kirsovo.html</ref> 1787-1792 жылдардағы орыс-түрік соғысының аяғында бұл аймақ [[ноғайлар]]дың қолында болды. Молдавиялық зерттеуші Ион Дрон ауылдың негізі 1791 жылы қаланған деп есептеген. 1806 жылға дейін 37 қоныстанушы отбасы болды. Бірақ олар басқа ауылдардағы помещиктердің жерлеріне қоныстанды. Кейбір зерттеушілер 1811 жылды дұрыс құрылған жыл деп есептесе, орыс авторы А.Скалковский 1830 жылды айтады. Расында, А.Скалковский орыс болгарлары туралы көлемді де құнды статистикалық және тарихи материал жинап, жариялаған алғашқы зерттеуші болды. «Бессарабия және Новороссийск аймағындағы болгар колониялары» кітабын жазды (I және II бөлімдер. Одесса, 1850 - 1853). Бұл кітапта ол болгарлардың қоныс аударуы, әрбір болгар ауылының іргетасы қаланған уақыты туралы жинақталған мәліметтерді жариялап, болгар отарларының жағдайының статистикалық нобайын келтірді. Өкінішке орай, бұл кітапта көптеген қателер бар (негізінен болгар ауылдарының негізін салу кезінде). Осылайша, Кирсово Скалковский атап өткендей 1830 жылы емес, Бухарест бітім шарты жасалғаннан кейін көп ұзамай құрылды. Александр I-нің 1819 жылғы 29 желтоқсандағы «болгарлар және басқа да қоныстанушылар» мәртебесін реттейтін жарлығында Кирсово Буджак ауданындағы ауыл ретінде көрсетілген. Мұрағат деректерінің арқасында 1810 жылы Кирсовоға 10 қоныстанушы отбасы қоныстанғаны, оның 24-і ер, 29-ы әйел жандар екені белгілі. Бұл мерзімді «1816 жылғы Кирсов селосына қоныстанған болгарлар тізімі» растайды, онда жоғарыда аталған адамдар тобының 1810 жылы қоныстанғаны анық көрсетілген. 1817 жылы 11 Наурызда 18 отбасы Капаклиядан Кирсовоға қоныс аударды. Сол жылдың 11 мамырында Томай, Инжир және Капаклия ауылдарынан шыққан отбасылар тобы Кирсовода да қоныстанды. Нәтижесінде Кирсовоға тағы 37 отбасы қоныс аударды, олардың 103 - і ер адамдар, 97-і әйелдер. 1817-1819 жылдары Буджакты зерттеген орыс шенеунігі Корнилович «Кирсов колониясы алдымен Кирсов өзеніне қоныстанды, кейін 1821 жылы осы өзеннің оң жағалауында екі қатарда орналасқан Ялпуг өзеніне көшті. 1827-1829 жж. Кирсовоға 28 ер адам және 26 әйел жаннан тұратын тағы 15 отбасы қоныстанды. 1830 жылы болгарлар мен ғағауыздар Кирсового Болгарияның Котель қаласынан және Сливен ауданындағы Башкиой (Жеравна) ауылынан келген.<ref>Материалы по истории с. Кирсово http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-57-06/1449-2014-02-06-21-50-45 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725101448/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-57-06/1449-2014-02-06-21-50-45 |date=2022-07-25 }}</ref> 1857 жылы Кирсово шекаралық елді мекен болды. Бессарабия губерниясының Бендери уезінің Комрат болысының құрамында болды. Кейіннен - [[Румыния]]ның (1918/40) және [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдавия КСР-нің]] (1944/91) бір бөлігі болды. == Инфрақұрылымы == Ауылда 249 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: [[Сурет:Centrum handlowe Baş Küü (gagauska nazwa tej miejscowości).jpg |нобай|оңға|200px|Сауда орталығы]] *175 ауылшаруашылық кәсіпорны, *7 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, *1 [[диірмен]], *1 шағын наубайхана, *45 сауда кәсіпорны, 2 *8 азық-түлік дүкені, *1 жанармай құю бекеті, т.б. Кирсово кентінің аумағында әлеуметтік нысандар: 2 мектепке дейінгі мекеме<ref>Дошкольные Учреждения И Детские Сады в Кирсово https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120134518/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B/ |date=2025-01-20 }}</ref>, 1 лицей<ref>Теоретический лицей им. М. Тузлова с. Кирсово https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-m-tuzlova-s-kirsovo</ref>, 1 гимназия,<ref>Гимназия имени Михаила Танасогло с.Кирсово http://gagauzschool.ucoz.ru/</ref> мәдениет үйі,<ref>Дом культуры https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_6I {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725112304/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_6I |date=2022-07-25 }}</ref> тарихи-өлкетану мұражайы,<ref>Историко-этнографический музей истории села Кирсово им. Иона Басс https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203094623/https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-1/ |date=2022-12-03 }}</ref> 4 кітапхана,<ref>Библиотеки в Кирсово https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725114702/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ |date=2022-07-25 }}</ref> сауықтыру пункті, православие шіркеуі<ref>Свято – Успенский православный храм, с.Кирсово https://econutag.md/svyato-uspenskij-pravoslavnyj-hram-s-kirsovo/</ref> орналасқан.<ref>Географическая справка с. Кирсово https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-kirsovo.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] 5gf277pc0h2m1yvqlatwcx2hiww92ph 0 696850 3691974 3688719 2026-11-05T12:37:25Z Аркалык тилдер орталыгы 187998 3691974 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Төлеутай Еламан |Шынайы есімі = Төлеутай Еламан Талғатұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 20.07.1998 |Туған жері = Қарағанды облысы, Шет ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Төлеутай Еламан Талғатұлы''' — 1998 жылы 20 шілде күні Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Халықаралық Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің]] грантын жеңіп алған. ==Қызмет жолы== *2020-2021 жылдары Түркістан облыстық «Жастар ресурстық орталығының» маманы; *2022 жылы Сауран ауданы әкімдігінің баспасөз хатшысы; *2023 жылдан "Түркістан" телеарнасында редактор, жүргізуші. ==Шығармашылығы== *"Көбелек қанат қаққанша..." (2014 ж.) *"Аспан - Əке ..!" (2015 ж.) *"Ол қайтып келеді бүгін .." (2016 ж.) *«Құдай жайлы ойланатын қала» жыр антологиясында жинақтары енген. [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан ақындары]] [[Санат:поэзия]] [[Санат:Шет ауданында туғандар]] mhg8i7fuab6yg2mvz07oiyimfctlaib 3692033 3691974 2026-11-05T14:00:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] ([[User talk:Аркалык тилдер орталыгы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681480 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Төлеутай Еламан |Шынайы есімі = Төлеутай Еламан Талғатұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 20.07.1998 |Туған жері = Қарағанды облысы, Шет ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Төлеутай Еламан Талғатұлы''' — 1998 жылы 20 шілде күні Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, [[Халықаралық Қожа Ахмет Ясауи атындағы қазақ-түрік университетіің| Халықаралық Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің]] грантын жеңіп алған. ==Қызмет жолы== *2020-2021 жылдары Түркістан облыстық «Жастар ресурстық орталығының» маманы; *2022 жылы Сауран ауданы әкімдігінің баспасөз хатшысы; *2023 жылдан "Түркістан" телеарнасында редактор, жүргізуші. ==Шығармашылығы== *"Көбелек қанат қаққанша..." (2014 ж.) *"Аспан - Əке ..!" (2015 ж.) *"Ол қайтып келеді бүгін .." (2016 ж.) *«Құдай жайлы ойланатын қала» жыр антологиясында жинақтары енген. [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан ақындары]] [[Санат:поэзия]] [[Санат:Шет ауданында туғандар]] tvs29ods0xq7u7e7f0otk2mphd57xkp 0 698170 3692253 3679202 2026-11-05T17:52:44Z Василь Дулатов 130809 Категория қостым 3692253 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс |бөлім = |сурет =Rev collage.png |сурет атауы = |дата = 1775 жылдың 19 сәуірі — 1783 жылдың 3&nbsp;қыркүйегі |орын = [[Солтүстік Америка]], [[Атлант мұхиты]] |себеп = метрополияның салықтық саясаты |нәтиже = АҚШ жеңісі; тәуелсіздік жариялау |өзгерістер = |қарсылас1 = {{flagicon image|Flag of the United States (1776-1777).svg}} 13 отар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])<br>{{flagicon image|Royal Standard of France (early 17th-century–1789, 1814–1830).svg}} Франция (1778 жылдан)<br>{{flagicon image|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Испания (1779 жылдан)<br>{{flagicon image|Statenvlag.svg}} Голландия (1780-84)<br>[[Үндістер]] |қарсылас2 = {{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Британ империясы]]<br>{{flagicon image|Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg}} [[Лоялистер]]<br>[[Үндістер]] |командир1 = {{flagicon image|Flag of the United States (1776-1777).svg}}{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Пейтон Рэндолф|П. Рэндолф]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1776-1777).svg}}{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Джон Хэнкок]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1776-1777).svg}}{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Бенджамин Франклин|Б. Франклин]]<br>{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Джордж Уошингтон]]<br>{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Горацио Гейтс]]<br>{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Натаниел Грин]]<br>{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Генри Нокс]]<br>{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Джон Салливан]]<br>{{flagicon image|Royal Standard of France (early 17th-century–1789, 1814–1830).svg}}{{flagicon image|Betsy_Ross_flag.svg}} [[Жильбер Лафайет|Лафайет]]<br>{{flagicon image|Royal Standard of France (early 17th-century–1789, 1814–1830).svg}} [[Жан-Батист Донасьен де Рошамбо|Рошамбо]]<br>{{flagicon image|Flag of Spain (1760–1785).svg}} [[Бернардо де Гальвез|де Гальвез]]<br>''т.б.'' |командир2 = {{flagicon image|Royal standard of Great Britain (1714–1801).svg}} [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Фредерик Норт|Лорд Норт]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} Лорд Шелберн<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Джордж Джермейн]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Томас Гейдж]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Уильям Хау]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Генри Клинтон]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Джон Бергойн]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Чарльз Корнуоллис]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Банастр Тарлетон]]<br>''т.б.'' |күштер1 = |күштер2 = |шығындар1 = АҚШ: ~7000 адам<br>Франция: 10 мыңға жуық<br>Испания: 5000 адам<br>Голландия: 500 адам |шығындар2 = Британ Империясы: ~15&nbsp;000 адам |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс''' — [[Солтүстік Америка]]дағы 13 ағылшын отарының [[Британ империясы|Британ Империясы]] үстемдігіне қарсы азаттық соғысы, оның барысында [[Америка Құрама Штаттары]] деген тәуелсіз мемлекет пайда болды. Соғыс әрекеттері [[1775 жыл|1775]]–[[1783 жыл|1783]] жылдарды қамтиды. == Алғышарттары == Солтүстік Америка отарларының тәуелсіздік үшін соғысы [[Англия]]дағы үдерістердің заңды жалғасы болды. XVII ғасырдың екінші жартысы мен XVIII ғасырдың алғашқы онжылдықтарында бірнеше парламент актілері жарық көрді. Оларда басқа теңіз державаларымен еркін [[сауда]] жасауға, отарларда өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға тыйым салынды. 1763 жылғы заң өз еркімен батысқа қоныс аударуға тыйым салды. Отарлық империяның басқару аппаратын қаржыландыру үшін 1764 жылы бірқатар тауарларға жаңа [[кедендік алымдар]] енгізілді. 1765 жылы тұрақты әскер ұстау үшін 10 мың солдатты Америкада пәтерге орналастыру қарастырылды. Ал шығындарды жабу мақсатында осы жылы гербтік салық туралы акт қабылданды. Бұл актінің парламентте қабылдануы отарларда наразылық тудырды. 1770-жылдардың басында партизан соғысы өріс алды. Тәуелсіздік үшін күрескерлердің негізгі бөлігі фермерлер мен ауыл тұрғындары болды. Гербтік салық жаңа кедендік салықтармен ауыстырылды, бірақ бұл отарларға тыныштық әкелген жоқ. 1773 жылы 5 наурызда [[Бостон]]да қала тұрғындары британ солдаттарымен қақтығысып қалды. Ағылшын тауарларына [[бойкот]] тактикасы қолданыла бастады. Белсенді күрескерлердің бірі Сэмюэл Адамс үндістерше киінген отар тұрғындары тобын басқарып, 1773 жылы ағылшын шайы тиелген кеме жүгін теңізге лақтырды. Бұл оқиға [[Бостондағы шай ішу]] деген атпен тарихта қалды. Англия әкімшілік шаралар арқылы қысымды күшейте түсті. Бостон портын жауып, америкалық солтүстік-батысты өзінің [[Квебек]] провинциясына қосып алды. Бұған қарсы бой көтерулер күшейе түсті. 1774 жылы [[Филадельфия]]да тұңғыш [[Құрлықтық конгресс]] жиналды. Қабылданған «Құқықтар декларациясында» отарлардың өзін-өзі басқару құқығы туралы айтылды. Бұл әлі де тәуелсіздіктің жариялануы емес еді, ел оның табалдырығында тұрды. == Барысы == 1774-1775 жылдар аралығындағы қыста стихиялық жағдайда отарлардың алғашқы қарулы жасақтары құрылды.<ref name="encyclo">Қазақ совет энциклопедиясы, 10-том. ''Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік жолындағы соғыс.''</ref> 1775 жылдың 19 сәуірінде [[Конкорд (Массачусетс)|Конкорд]] пен [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]] түбінде болған алғашқы шайқаста ағылшын әскерлері көп шығынға ұшырады. Ұзамай көтерілісшілер Бостонды алды. Көп кешікпей Бостонда 20 мың көтерілісші бостандық лагері деп аталатын лагерь құрды. Тұрақты қарулы әскер күштері ұйымдастырылып, 15 маусымда [[Джордж Уошингтон]] бас қолбасшы болып тағайындалды.<ref name="encyclo"/> 1776 жылдың [[4 шілде]]сінде Құрлықтық конгресс [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]н қабылдады. Декларация 13 отардың [[метрополия]]дан бөлініп, тәуелсіз мемлекеттің құрылғанын жариялады. Осы жылы Трентон маңындағы шайқаста (25 желтоқсан) Американдық әскерлер жеңіске жетті.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1-том </ref> 1775-78 жылдары соғыс қимылдары негізінен елдің солтүстігінде өріс алды. Ағылшындар төңкерістің орталығы болып саналған [[Жаңа Англия]]дағы қарсылықты жоюға ұмтылды. Бірақ көтерілісшілер құрлықта да, теңізде де едәуір жеңіске жетті. [[Саратога шайқасы|Саратога]] маңындағы америка әскерлерінің жеңісі (1777 ж. 17 қазан) жас республиканың халықаралық жағдайын жақсартты. 1778-1779 жылдары американдық генерал [[Кларк]] Огайо және Миссисипи өзені бойымен ішкі аймақтарға жорық жасады. Онымен [[Детройт Лэйкс (Миннесота)|Детройт]] (қазіргі Миннесота штатында) қаласынан шыққан ағылшын генералы Гамильтон Винсенс маңында шайқасып, ақырында генерал Гамильтон кейін шегініп кетті. 1779-81 жылдары ағылшындар соғыс қимылдарын оңтүстік штаттарда жүргізді. Оңтүстік америкалық армиясының қысымына төтеп бере алмаған ағылшындар әскерлерін портты қалаларға әкетуге мәжбүр болды.<ref name="encyclo"/> Саратога маңында 7 мыңдық ағылшын корпусының қоршауға алынып, тізе бүккені 1778 жылы америкалық дипломат [[Бенджамин Франклин]]нің [[Франция]]мен одақтық келісімге келуіне көмектесті. Келесі жылдары британдықтарға қарсы соғысқа [[Испания]] және [[Нидерланд|Голландия]] қосылды. Англияның халықаралық оқшаулануға ұшырауы америкалықтардың жеңіске деген үмітін арттырды. Англия сонда да соғысты тоқтатқан жоқ. 1780 жылы АҚШ-тың оңтүстігінде оның әскері [[Чарлстон|Чарлстонды]] басып алды. 1781 жылы 17 қаңтарда Оңтүстік Каролинада ағылшын әскерлері [[Каупенс шайқасы]]<nowiki/>нда жеңілгенімен, Солтүстік Каролинада америкалықтар [[Гринсборо шайқасы]]<nowiki/>нда талқандалды. Ағылшындар [[Вирджиния]]ға қарай жылжыды, бірақ полиция мен партизандардың күшті қарсылығына кезікті. 1781 жылдың 19 қазанында америкалықтар мен француздар Йорктаун түбінде [[Чарльз Корнуоллис|лорд Корнуоллистің]] 8 мыңдық корпусын қоршауға алды. Ағылшындардың қарсылықсыз берілуі соғыстың тағдырын шешті. АҚШ пен Англия алдын ала келісімшартқа 1782 жылы [[Париж]]де, ал қорытынды келісімшартқа 1783 жылдың 3 қыркүйегінде қол қойды. Бұл келісімшарттың басты нәтижесі [[Америка Құрама Штаттары]]ның тәуелсіз мемлекет ретінде ресми танылуы болды. Испания [[Флорида]]ны алды, [[Канада]] Англияның иелігінде қалды. <gallery mode="packed" heights=160> BattleofLongisland.jpg|1776 ж. тамызында орын алған Лонг-Айленд шайқасы Sullivans-island-1050x777.jpg|1780 ж. мамырында британдықтардың Чарльстонды қоршауы Evacuation Day and Washington's Triumphal Entry.jpg|1783 ж. 25 қарашада Дж. Вашингтонның Нью-Йоркке салтанатпен кіруі </gallery> == Нәтижелері == Англияның америкалық отарларында болған төуелсіздік жолындағы соғыс отарлық езгі мен ағылшындардың жер иеленуші ақсүйектерінің билігін жойды. Соғыс нөтижесінде ағылшын отаршыларының [[Феодализм|феодалдық тәртіптерді]] енгізу әрекеттері тоқтатылды. Дворяндық титулдар мең майораттар таратылды, [[Латифундизм|ірі латифундиялар]] тәркіленді. Отарлардағы тәуелсіздік соғысының жеңісі нәтижесіңде 1787 жылы [[конституция]] қабылданып, АҚШ деп аталатын ірі дербес [[республика]] дүниеге келді. АҚШ мемлекеті революциялық жолмен құрылғаң жаңа замандағы тұңғыш [[демократиялық мемлекет]] болды. Оңың құрылысы ағартушылардың саяси идеяларын іске асырды. == Тағы қараңыз == * [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар]] * [[АҚШ Конституциясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Portal|АҚШ}} [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Тәуелсіздік үшін соғыстар]] cidfercba762rip2ms6x94fwns4l7og 0 699566 3692341 3501174 2026-11-06T05:46:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692341 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы =Көкашық қорықшасы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = |Ауданы = 15000 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 46.16892412/70.2545856 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ұлытау облысы |Аудан = Жаңаарқа ауданы |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Көкашық''' – мемлекеттік табиғи [[ботаникалық қорықша]]. Ауданы 15000 га. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің қарауында. == Географиялық орны == [[Ұлытау облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]] жерінде. == Флорасы == Жер бедері [[Бетпақдала]] даласының солтүстік бөлігінің жоталы-дөңес жазықтарына тән ландшафттар. Қорықша - [[тобылғытүс]] (Шренк тобылғытүсі) эндемиялық шалғынды бұтаның реликті табиғи плантациялары кең таралған жердегі жалғыз орын. Шөлді аймақта орналасқан елді мекендерді жасылдандыру үшін пайдалану жоспарланып отырған бұл өсімдіктің ғылыми маңызы зор. Қорық аумағында [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген өсімдік түрлері: қауырсын қау, сарғылт құндызшөп, ашық құндызшөп. Қорғауға алынған өсімдіктер: үлпек қайың, қотыр қайың, кәдімгі қарағай, тікенекті итмұрын, тасқарақат, жасылтұқымды долана, тал, және т.б. == Фаунасы == Қорықша аумағындағы Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар түрлері: қара дегелек, сұр тыран, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, қылқұйрық бұлдырық, үкі. Сондай-ақ Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының тізіміне енгізілген құстар: дала қыраны, қарқұс, ителгі. Қорық аумағында қорғалатын түрлер: жабайы шошқа, елік, түлкі, қасқыр, борсық, ақкіс, қарсақ, сасық күзен, ақ қоян, ор қоян, аққұр, далалық күйкентай, кәдімгі күйкентай, үлкен түркептер, жағалтай, көк кептер, құлақты жапалақ, құралай.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қаумалдары]] [[Санат:Ұлытау облысы географиясы]] pll0has28iv0xxepnyspfkkoef1oxpf 0 700980 3692100 3653647 2026-11-05T15:46:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692100 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Кемери ұлттық саябағы |Төл атауы = lv/Ķemeru nacionālais parks |Сурет = Liela Kemeru taka 5jul03.JPG |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 382 |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1997 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = http://www.kemeri.gov.lv/ |Координаттары = 56.5706/23.3045 |CoordScale = |Ел = Латвия |Аймақ = |Аудан = |Ең жақын қала = [[Юрмала]] |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Национальный парк Кемери }} '''Кемери ұлттық саябағы''' ({{lang-lv|Ķemeru nacionālais parks}}) — Латвия ұлттық саябағы, Юрмала қаласының жанындағы қорық. Ол өз аумағында орналасқан үлкен Кемери батпақтарымен, Слокас және Каниерис көлдерімен, Валгум көлінің (Valguma ezers) жанындағы соқпақ жолымен, қараусыз қалған Каниерис (Kaņieris) қаласымен әйгілі.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия https://www.1000mest.ru/park_kemeri</ref> == Тарихы == Кемери саябағының өз аңызы бар. XVI ғасырда жергілікті орманшы Кемер (бұл жердің атауы осыдан шыққан) сол кезде өте танымал болған күкіртті сутегі көздерінің арқасында туристер үшін күкірт ванналарын қабылдай алатын алғашқы қонақ үйді ұйымдастырды. Кейіннен Кемери ауылы құрылды (қазір осы ауылдың орнында Латвияның қазіргі Юрмала қаласының бір бөлігі орналасқан). Ұлттық саябақтың аумағында бүгінде шамамен үш жарым мың адам тұрады. Жергілікті тұрғындардың көпшілігінің негізгі күнкөрісі – [[балық аулау]].Алайда, содан бері көп нәрсе өзгерген жоқ: күкірт ванналары мен балық аулау, және қоршаған табиғаттың әртүрлілігі осы уақытқа дейін адамдарды қызықтырады.<ref>Национальный парк Кемери https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=2908{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ұлттық саябақтың аумағында Бірінші дүниежүзілік соғыс пен майдан шебіндегі шайқастардың көптеген айғақтары сақталған - Заля және Кемеру батпақтарындағы төбелердегі ескі окоптар, Смардедегі Латвия армиясы жауынгерлерінің бейіттері және Калнциемса жанындағы неміс зираты сақталған.<ref>Национальный парк «Кемери»https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%C2%AB%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%C2%BB</ref><ref>Национальный парк Кемери http://www.pribaltica.ru/static/Naczionalniy_park_Kemeri.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131140819/http://pribaltica.ru/static/Naczionalniy_park_Kemeri.html |date=2023-01-31 }}</ref><ref>Национальный парк Кемери https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519073042/https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri |date=2023-05-19 }}</ref> == Сипаттама == Кемери ұлттық саябағы 1997 жылы құрылған. Ауданы барлығы 38 165 гектарды құрайды, оның 57% ормандар, 24% батпақтар және 10% жер үсті сулары. Аяқ сүрлеу жолы ерекше назар аударуға лайық. Оның үстімен жүруге аяқ киімсіз рұқсат етіледі. Бұл жолда туристер үлкен және кішігірім тастардан, жерден, құмнан, судан, сабаннан, бөренелермен, сұйық балшықтан, саздан өтеді. Маршрут бойындағы кейбір жерлерде суретке түсіру үшін айналар қойылып, жалаң аяқ серуендеудің пайдасы мен қоршаған ортаны тұрмыстық қалдықтармен ластау қаупі туралы ақпарат беретін стендтер орнатылған. Жолдың соңында жерге төселген тастан жасалған лабиринт бар. Көлде жүзбелі бақылау мұнарасы бар, оның төбесінен суда жүзетін құстарды тамашалауға болады. Тағы бір назар аударарлық орын - қараусыз қалған Каниерис қаласы. Батпақтардың аумағында патша заманынан бастап КСРО ыдырағанға дейін жергілікті емен ванналарында минералды суларға шомылатын емдік суы мен лайы бар шипажай болған. Осы уақытқа дейін қала аумағында қонақтарды емдеуге және орналастыруға арналған ғимараттардың тұтас кешені болды, ал шипажай бүкілодақтық мәнге ие болған.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия: описание https://terra-z.com/archives/91036</ref><ref>Национальный парк Кемери https://travel.rambler.ru/guide/14752-Natsionalnyy-park-Kemeri/#1</ref> == Табиғаты, флорасы, фаунасы == Қазіргі уақытта Кемеридің көп бөлігін [[батпақ]]тар мен [[орман]]дар алып жатыр. Ормандар Кемери ұлттық паркі аумағының жартысына жуығын алып жатыр, төбелердегі көне қарағайлы ормандар, шырша мен қарағай басым болатын ылғалды солтүстік қылқан жапырақты ормандар, емен және күл басым жапырақты ормандар. Саябақта көптеген салалары бар екі өзен және көлдер аймақтың ылғалды жазықтардың қалыптасуына қолайлы режимді қамтамасыз етеді. Кемеридің батысында құмды жағажайлар бар. Кемери ұлттық паркінің аумағында орналасқан аласа құмды төбелер бүкіл жағалау сызығында дерлік кездеседі. [[Шағыл]]дар үнемі жел мен толқындардың әсерімен пішіндерін өзгеріп отырады. Дегенмен, жағалаудан алыс орналасқан шағылдардың көпшілігі айтарлықтай тұрақты және [[қарағайлы орман]]дармен жабылған. Ұлттық саябақтың аумағында жеті батпақ бар. Үлкен Кемер батпағы деп аталатын ауданы бойынша ең үлкен батпақ 5600 га аумақты алып жатыр және батпақты көлдердің тығыз лабиринтімен танымал. Ұлы Кемери батпағы бірегейлігімен ерекшеленеді, оның бүкіл аумағында негізгі доломит тау жыныстары мен батпақты массивтің өзара әрекеттесу нәтижесінде күкіртті бұлақтар пайда болды. Ұлттық парктің фаунасы Еуропада және Латвияның қалған бөлігінде сирек кездесетін жануарлардың көптеген түрлеріне толы. [[Құстар]]дың 237-ге жуық түрінің, 188-і осы аумақта өсіріледі. Дымқыл ормандар – Кемери ұлттық саябағының символы – ақ арқалы тоқылдақтардың панасы. Мұнда орманды мекендейтіндердің арасында қара ләйлектерді, тоқылдақтардың үш түрін (ақ арқалы, үш саусақты және қара), бұландарды, жабайы шошқаларды, еліктерді, қасқырлар мен сілеусіндерді көруге болады. Шалғынды емін-еркін кезіп жүрген малдар мен жануарлардың көптеген өкілдері кездеседі. Батпақтарды тырна, теңіз қырандары т.б.мекендейді. Ағыстар мен көлдер құндыздардың мекені болып табылады. Кемери флорасы өте алуан түрлі және Латвияның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктердің төрттен бір бөлігін осы саябақтан табуға болады. Ұлттық саябақтың орман флорасының ең әдемі өкілдерінің арасында орхидеяның еуропалық түрін көруге болады. [[Сүйсіндер тұқымдасы|Орхидеялардың]] әртүрлі түрлері шалғындар мен батпақтарда өседі.<ref>КЕМЕРИ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ПАРК http://www.world-tours.ru/dostoprimechatelnosti/199015.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Латвия географиясы]] bdyzmqmnxhk0bcgtuks7fyx3yrp9hsy 0 701808 3692070 3369803 2026-11-05T15:16:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692070 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кваву |төл атауы = окваву, акваву, акоаву, аква’у, квау, кваху, квейя |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 468 000 |аймақ = {{Байрақ|Гана}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кваву тілі]] |діні = [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кваву''' (''окваву'', ''акваву'', ''акоаву'', ''аква’у'', ''квау'', ''кваху'', ''квейя'')<ref>Кваву https://mononews.ru/%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D1%83{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Гана]] Республикасында тұратын [[Акандар|Акан]] тобының халқы. Жалпы саны 468 мың адам.<ref>Кваву https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1518504</ref> == Тілі == Тілі - [[акан тілі]]нің диалектісі, [[кваву тілі]]. == Діні == Квавудың негізгі бөлігі - протестанттық христиандар. == Тарихы == Этногенетикалық аңыздарға сәйкес, квавулар - 1742-1874 жылдары Ашанти Конфедерациясының құрамына кірген, XVII ғасырдың соңында көсемдік құрылымдар (оман) кваву (Кваху) құрған Денчирадан келген қоныс аударушылардың ұрпақтары.<ref name="Reference1">народы мира / Кваву http://www.etnolog.ru/people.php?id=KVAV</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, маниок, [[жүгері]], тары, банан, жержаңғақ, көкөніс, қазіргі уақытта квавулардың басым бөлігі какао өсірумен және ағаш кесумен айналысады), ұсақ мал мен құс өсіру, ұсталық, тоқымашылық, керамика жасау, себет жасау, ою ағаш дамыған.<ref>Народы и культуры Кваву https://travel-journal.ru/ethno/38/760/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020194501/https://travel-journal.ru/ethno/38/760/ |date=2019-10-20 }}</ref> == Өмір салты == Квавудың дәстүрлі қоғамдық ұйымының негізіне ауыл және көп балалы қауымдар, матрилиндік рулар, нтороның патрилитералды институты жатады, оның негізінде асафо әскери отрядтары құрылған. Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния, [[Әмеңгерлік|левираттық]], [[сорорат]]тық болып табылады.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] p446sfp9ot7jkdlizhqpr4przvde6r1 0 701852 3692073 3379194 2026-11-05T15:20:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692073 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Квени |төл атауы = гуро, ло, гвио |сурет = Pagne Kamantché du pays Gouro.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 420 000 |аймақ = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = квени, гуро, ло тілдері |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Квени''' (''гуро'', ''ло'', ''гвио'') — [[Кот-д’Ивуар]] аумағында тұратын халық. Жалпы саны 420 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - квени http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/kveni</ref> == Тілі == Тілі - квени, гуро, ло тілдері.<ref>Значение слова КВЕНИ в Энциклопедическом словарике https://slovar.cc/enc/slovarik/1824115.html</ref> [[Диалект]]ілері: ган, гагу, немесе гбан, канга боно, менне, тура, квени. == Діні == Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Современная энциклопедия Квени https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/201342-kveni/</ref> == Тарихы == Олар қазіргі аумаққа солтүстіктен XVI—XVII ғасырларда қоныс аударған және ішінара ассимиляцияланған аборигендер (гагу немесе гбан, нван және т.б.), олар көбінесе квенилердің субэтникалық топтары ретінде қарастырылады. Гаганың бойы қысқа. Мәдени жағынан солтүстік (корубек), батыс (сети) және оңтүстік (пробен) аймақтарының квенилері ерекшеленеді.<ref>народы мира / Квени http://www.etnolog.ru/people.php?id=KVEN</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатывн [[егіншілік]] (солтүстік пен солтүстік-батыста күріш, тары, ямс, жүгері, маниок, батыс пен оңтүстікте банан, солтүстігінде таро). Қазіргі заманғы негізгі кәсіп - плантацияларда [[кофе]] өсіру (солтүстік аймақтарда какао мен мақта). Басқа кәсіптері – мал шаруашылығы (ұсақ мал, шошқа өсіру), аңшылық. Қолөнерден – ұсталық, қыш (солтүстік облыстар), тоқымашылық, ағаш маскалар жасау, тоқу.<ref>Народы и культуры Квени https://travel-journal.ru/ethno/38/762/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021052110/https://travel-journal.ru/ethno/38/762/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізіне патрилиндік рулар, жасырын одақтар (Замбле, Голи, Дие және т.б.), жастық институттар (қазіргі уақытта олардың рөлі шектеулі). Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния, [[Әмеңгерлік|левират]], [[сорорат]], сатып алынған неке, [[инициация]] ғұрпы сақталған. Елді мекендері жинақы, түзу орналасқан. Үйлері дөңгелек және (оңтүстікте) төртбұрышты лашықтарда тұрады. Негізгі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (жарма, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер, пальма майы және ащы дәмдеуіштер қосылған көкөністер). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] jjagzoqce2dtp7lpx5svoe577dp4za2 0 701892 3692093 3374476 2026-11-05T15:42:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692093 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кемант |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 188 000 |аймақ = {{Байрақ|Эфиопия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кемант тілі]] |діні = [[иудаизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кемант''' — [[Эфиопия]]ның солтүстік-шығысында тұратын агау тобына жататын халық.<ref>Материал из Большого Справочника https://newstest.ru/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Жалпы саны 188 мыңға жуық адамды құрайды.<ref>Кемант https://posts24.ru/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == Тілі - [[кемант тілі]]. Сонымен қатар амхар, тигрин немесе тигр тілдерде сөйлейді.<ref>Агау. https://alphapedia.ru/w/Agaw_people</ref> == Діні == Дәстүрлі діні синкретикалық иудаизм - пұтқа табынушылық. Діни нанымдар мен әдет-ғұрыптар құпия сақталады, діни жүйе «жабық».<ref>Кемант https://stilin.ru/stati/26942-kemant.html</ref> == Тарихы == Кеманттардың шығу тегінен олардың жазба тарихының жоқтығы белгілі. Ауызша аңыз бойынша кеманттың негізін қалаушы Анаер есімді адам болған. Аңыз бойынша өз елінде жеті жыл аштықтан кейін ол Эфиопиядағы Тана көлінің аймағына келді. Ол әйелі мен балаларымен бірге сапарлап жүрген кезде, сол бағытта келе жатқан эфиопиялық еврейлердің негізін қалаушымен танысады. XIII ғасырда кеманттар Эфиопия монархиясының құрамына енді. Олар ХІХ ғасырдың соңына дейін олар амхаризацияға сәтті қарсы тұрды, амхар әкімшілігінің үстемдігін мойындай отырып, діни жүйе мен дәстүрлі қоғамдық ұйымды сақтап қалды және негізінен автономды болды. XIX ғасырдың аяғында күштеп амхаризациялау процесі кезінде кеманттардың көпшілігі христиандықты қабылдады.<ref>Кемант https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1519240</ref> == Кәсібі == Кеманттардың негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]], мал шаруашылығы қосалқы шаруашылық болып табылады.<ref>Народы и культуры Кемант https://travel-journal.ru/ethno/38/767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022163255/https://travel-journal.ru/ethno/38/767/ |date=2019-10-22 }}</ref> == Өмір салты == Кеманттың дәстүрлі әлеуметтік құрылымы 3 деңгейден тұрады: төменгісі – ақсақалдар кеңесі, орта деңейі – әртүрлі дәрежедегі діни қызметкерлер, ең жоғарғысы – жоғарғы діни және саяси жетекші. Олар шашыраңқы тұрады, ықшам елді мекендері жоқ, жартылай оқшауланған шаруашылықтарға 1-4 отбасы кіреді. Материалдық мәдениеті жағынан [[Амхаралар|амхараға]] жақын.<ref>народы мира / Кемант http://www.etnolog.ru/people.php?id=KEMN</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эфиопия халықтары]] 0a2chs63wze75woax69y5xjtjoniipi 0 702026 3692230 3606733 2026-11-05T17:27:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692230 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кисси |төл атауы = гиси, гизи, гизима, гии, дэи |сурет = Orchestre d'un chef du pays de Kissi (Guinée) (cropped).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2 млн. |аймақ = {{Байрақ|Гвинея}}, {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}, {{Байрақ|Либерия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[киси тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кисси''' (''гиси'', ''гизи'', ''гизима'', ''гии'', ''дэи'') — [[Гвинея]]да (Конакриден солтүстік-батысқа қарай Компани өзеніне дейін), [[Сьерра-Леоне]]де және [[Либерия]]да тұратын халық.<ref>Кисси https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1807085</ref> Туыстас булом, темне, лимба, бага және ландум халықтарымен бірге олардың саны 2 миллионға жуық адамды құрайды (1970, бағалау).<ref>Большая советсткая энциклопедия Киси (народ в Зап. Африке) http://bigencyklopedia.ru/34043 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611184141/http://bigencyklopedia.ru/34043 |date=2023-06-11 }}</ref> == Тілі == Тілі Атлантикалық батыс тілдері тобына жататын - [[киси тілі]] болып табылады.<ref>Значение КИСИ (НАРОД В ЗАП. АФРИКЕ) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2004555.html</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>КИССИ http://www.aggregateria.com/K/kissi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611184715/http://www.aggregateria.com/K/kissi.html |date=2023-06-11 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], тары, жержаңғақ, маниок, тәтті картоп), майлы пальма жемістерін жинау, жағалауда балық аулау, ұсақ мал өсіреді. Қолөнерді меңгерген, металдардыды өңдеп одан пышақтарды, кетмендерді, ұштықтарды соғады. Ағаштан ою кеңінен тараған: тұрмыстық ыдыстарды, мүсіндер, бетперделер, ғұрыптық керек-жарақтарды жасайды. Ұсталық, былғары, тері өңдеу танымал.<ref>Народы и культуры Кисси https://travel-journal.ru/ethno/38/778/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015045639/https://travel-journal.ru/ethno/38/778/ |date=2019-10-15 }}</ref><ref>Племя Кисии https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611185702/https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii |date=2023-06-11 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізін ақсақал басқаратын үлкен отбасы қауымдастығы құрайды. Туыстық есеп – [[патрилинейлік]], неке – [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокалды]]. Олар шағын жинақы ауылдарда тұрады. Пальма жапырақтарымен жабылған конустық шатыры бар дөңгелек тұрғын үйлер басым, жағалауындағы тұрғын үйлері өрілген қабырғалары және биік төбесі бар төртбұрышты балшықпен сыланған үйлер. Дәстүрлі киімдері сақталмаған. Арзан мақта маталарынан тігілген еуропалық киімдер киеді. Ерлер футболка мен шалбар, әйелдер көйлектер, орамалдар киеді. Керек-жарақ ретінде былғарыдан және металдан жасалған зергерлік бұйымдар қолданылады. Азық-түліктері - пальма майымен пісірілген тары, жүгері, күріш жармалары мен бұқтырылған тағамдар, көкөніс дәмдеуіштері, жағалауында - балық тағамдары.<ref>народы мира / Кисси http://www.etnolog.ru/people.php?id=KISS</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гвинея халықтары]] [[Санат:Сьерра-Леоне халықтары]] [[Санат:Либерия халықтары]] 9u1u4ha2sgolea3ivx5dytz8mjpgen9 0 702066 3692276 3374498 2026-11-05T18:53:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692276 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Коалиб |төл атауы = лгалиге, кандериа, кавама, ларо, моро, оторо, тира, фунгор |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 240 000 |аймақ = {{Байрақ|Судан}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[коалиб-море]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Коалиб''' ( ''лгалиге'', ''кандериа'', ''кавама'', ''ларо'', ''моро'', ''оторо'', ''тира'', ''фунгор'')<ref>Современная энциклопедия Коалиб ttps://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/201547-koalib/</ref> — [[Судан]] аумағында тұратын жалпы саны 240 мың адамнан тұратын ұлт.<ref>Значение слова КОАЛИБ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840404.html</ref> == Тілі == Тілі - [[коалиб-море]].<ref>ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ https://sanstv.ru/dict/%D0%BA%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Современная энциклопедия КОАЛИБ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5200-%D0%9A%D0%9E%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%91</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі суармалы [[егіншілік]] (құмай, күнжіт, жержаңғақ, мақта), ірі қара және ұсақ мал өсіру, араб сағызын жинау маңызды роль атқарады.<ref>Народы и культуры Коалиб https://travel-journal.ru/ethno/38/783/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021221428/https://travel-journal.ru/ethno/38/783/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізгі бірлігі – үлкен отбасы қауымдастығы. Отбасылар тобы ақсақалы бар экзогамдық руды құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Туыстық есеп [[патрилинейлік]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Судан халықтары]] akj7ixb7rbi1ne6ewrtfzk109bigb0y 0 702095 3692283 3374525 2026-11-05T20:51:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692283 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Комо |төл атауы = бакомо |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 500 000 |аймақ = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[комо тілі]], [[кингвана тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[католицизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Комо''' (''бакомо'') — [[Конго Демократиялық Республикасы]]ның Кисангани аймағында тұратын халық. Жалпы саны бира (бабира) және ломби (баломби) халықтарымен бірге 500 мыңға жуық адамды құрайды.<ref>Комо https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1526529</ref> == Тілі == Тілдері - комо, кингвана, Бенуэ-Конго отбасының бантоид тілдерінің бөлігі.<ref>Значение слова комо https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE</ref> Комо әліппесі латын қарпімен жазылған: '''A a, B b, Bh bh, C c, D d, Dh dh, E e, Ɛ ɛ, G g, Gb gb, I i, J j, K k, Kp kp, L l, M m, Mb mb, Mp mp, N n, Nd nd, Ng ng, Ngn ngb, Nj nj, Nk nk, Nkp nkp, Ns ns, Nt nt, Ny ny, O o, Ɔ ɔ, P p, Ph ph, S s, T t, U u, Y y''' <ref>https://www.sil.org/resources/archives/52693</ref> == Діні == Олар дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Католицизм|католиктер]] (негізінен қала тұрғындары). == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (банан, маниок, тәтті картоп, жержаңғақ, көкөніс, жеміс-жидек, қант қамысы, мақта, құрғақ жерлерде - құмай және жүгері), тор мен қақпанды пайдаланып аң аулайды, балық аулап қой мен ешкі өсіреді. Дәстүрлі қолөнер (қыш бұйымдары, ағаш ою – бетперде, үйшік қабырғаларын әшекейлеу, ата-баба мүсіндері, т.б.) маңызын жоғалтуда. Көптеген комолар Кисангани қаласында, тау-кен өндірісінде және плантацияларда жұмыс істейді.<ref>Народы и культуры Комо https://travel-journal.ru/ethno/38/791/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021050008/https://travel-journal.ru/ethno/38/791/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Ауылда ақсақалдар кеңесі бар қауым тұрады. Дәстүрлі отбасы үлкен, туыстық туралы есеп [[патрилинейлік]], көп әйел алушылық біртіндеп жоғалуда. Жоғары тіршілік иелеріне – дүниені жасаушыларға және демиургтерге деген сенім сақталған, жаратылыс мифтері бар, тотемизм, ата-бабалар культі (адамдар мен жануарлар - пілдер, окапи) сенімі сақталған. Аруақтарға құрбандық шалу рәсімдері аң аулау мен ауыл шаруашылығы жұмыстары басталғанға дейін өткізіледі. Сиқырға сену, тұмар тағу, емшілік әрекеттері кеңінен таралған. Халық ауыз әдебиеті - ертегілер, әндер, нақыл сөздер, музыкалық аспаптар – барабандар, сылдырмақ, т.б. бар.<ref>народы мира / Комо http://www.etnolog.ru/people.php?id=KOMO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]] jgpapaaxri9mdvpzl313022f4y0tj8m 0 702213 3692286 3590729 2026-11-05T21:45:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692286 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Конзо |төл атауы = конджо, баконджо |сурет = Bakonjo.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 850 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |саны1 = 600 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Уганда}} |саны2 = 250 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[олуконзо тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Конзо''' (''конджо'', ''баконджо'') — [[Конго Демократиялық Республикасы]]ндағы [[бантулар|банту]] тобының халқы. Уганда мен шекаралас аудандарда да тұрады.<ref>Современная энциклопедия Конзо https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/201715-konzo/</ref> Жалпы саны 850 мың адам. Конго Демократиялық Республикасында – 600 мың адам, [[Уганда]]да – 250 мың адам.<ref>КОНЗО http://www.aggregateria.com/K/konzo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230616053134/http://www.aggregateria.com/K/konzo.html |date=2023-06-16 }}</ref> == Тілі == Тілі - [[олуконзо тілі]] немесе луконзо, банту тілдеріне жатады.<ref>"Энциклопедическом справочнике "Африка"" https://slovaronline.com/browse/679cf3f3-025e-337e-b85c-f831ede675bf/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%BE</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – [[Христиандық|христиандар]].<ref>Значение слова КОНЗО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840575.html</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (банан, құмай, елеусина, маниок, күріш, бұршақ, май пальмасы), Эдуард көлінің жағасында балық аулап, ұсақ мал өсіреді. Қолөнерден - металл балқыту және өңдеу, ағаш ою, төсеніштер, себеттер жасалады.<ref>Народы и культуры Конзо https://travel-journal.ru/ethno/38/793/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023020046/https://travel-journal.ru/ethno/38/793/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Патрилиндік тайпалық топтарға бөліну сақталған. Үлкен отбасылық қауымдастық кең таралған. Музыкалық фольклор сақталған (ағаш үрмелі аспаптар, барабандар). Ауылдық елді мекендер төбелерде шашыраңқы орналасқан. Үйшіктері қабырғаларсыз, төбесі жерге жететін сабан мен банан жапырақтары бар омарта тәрізді. Үйшіктерінің жанында шөптен және сабаннан тоқылған цилиндрлік астық қоймалары бар. Үлкен отбасына тиесілі үйлер әдетте ауланы құрайтын шеңберде орналасады. Дәстүрлі киімдері маңызын жоғалтуда. Азық-түліктері негізінен өсімдік тағамдары - маниок бәліштерінен жарма, банан, пальма майы қосылған жержаңғақ тағамдары, пальма шарабы, балық.<ref>народы мира / Конзо http://www.etnolog.ru/people.php?id=KONZ</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]] [[Санат:Уганда халықтары]] rl76283swk1wgygumviawmcw6sk7msu 0 702237 3692287 3374530 2026-11-05T21:48:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692287 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Конкомба |төл атауы = (бекпокпам, кокомба, комба, коквамба, пангпана, бассари, тоботе) |сурет = Konkomba vor dem Häuptlingshaus in Banjeli.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 300 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Гана}} |саны1 = 200 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Того}} |саны2 = 100 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[конкомба тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Конкомба''' (''бекпокпам'', ''кокомба'', ''комба'', ''коквамба'', ''пангпана'', ''бассари'', ''тоботе'')<ref>Значение слова КОНКОМБА в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840580.html</ref> — [[Гана]]ның солтүстік аймақтары мен [[Того]]дағы Оти өзенінің жоғарғы ағысында тұратын халық.<ref>Конкомба https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1527052</ref> Жалпы саны 300 мың адамды құрайды. Ганада 200 мың адам, Тогода 100 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - конкомба http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/konkomba</ref> Туыстас халықтар: бассари, гурма, дагомба, касена. Келесі субэтникалық топтарға бөлінеді: бемокпим, бечабоб, бегбим, бенафиаб, беквом, т.б. == Тілі == Тілі - [[конкомба тілі]]. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Сонымен бірге Ганада чви, хауса және [[ағылшын тілі|ағылшын]] тілдері, Тогода басари және [[француз тілі|француз]] тілдері де таралған.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2090530</ref> == Діні == Көбінесе дәстүрлі нанымдарды ұстанады, шамамен 15% [[Христиандық|христиандар]] ([[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]], [[Англия шіркеуі|англикандар]], [[Пресвитериандық шіркеулер|пресвитериандар]]), [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] да бар.<ref>Главная / Буква "К" / http://knowledge.su/k/konkomba-</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, тары, құмай, күріш, жүгері, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығы, [[аңшылық]] және балық аулау. Қолөнерден – ұсталық, керамика, тоқу, тоқымашылық дамыған.<ref>Народы и культуры Конкомба https://travel-journal.ru/ethno/38/795/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021032224/https://travel-journal.ru/ethno/38/795/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауыл қауымдары, көп балалы отбасылар, патрилиндік рулар және жас топтары құрайды. Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния кең таралған. Негізгі фольклорлық жанрлар – әндер, ертегілер, мақал-мәтелдер. Олар конустық шатыры сабанмен жабылған дөңгелек ағаш үйлерде тұрады. Ерлер жеңі қысқа ұзын жейде (ақ немесе ақ-қара жолақ), әйелдер белбеулі белдемше киеді. Негізгі тағамы - жарма және бұқтырылған ботқа, балық, сүт, ет пайдаланады.<ref>народы мира / Конкомба http://www.etnolog.ru/people.php?id=KONM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Того халықтары]] r68bx11snm8goclhhlkl6iyjqoto4wy 0 702288 3692288 3374531 2026-11-05T21:52:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692288 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Коно |төл атауы = |сурет = Diamond Mining In Kono.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 125 000 |аймақ = {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[коно тілі]], [[менде тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Коно ''' - [[Сьерра-Леоне]]дегі негізгі этникалық топ.<ref>Коно https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1309400</ref> Жалпы саны 125 мыңнан астам адам.<ref>Значение слова коно https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE</ref> == Тілі == Тілі - Нигер-Кордофан отбасының манде тобының [[коно тілі]]. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Соңғы онжылдықтарда [[менде тілі]] екінші тіл ретінде тарады. == Діні == Олар негізінен дәстүрлі нанымдарды ұстанады, Кононың шамамен 10% -ы [[мұсылман]]дар, шамамен 5% -ы [[Христиандық|христиандар]]. == Тарихы == Коно халқы - Мали-Гвинея мигранттарының ұрпақтары, олар Сьерра-Леонеге көшіп, 16 ғасырдың ортасында қазіргі Коно ауданында қоныстанған деп айтылады. Коно тарихында Коно бір кездері Мали мен Гвинеяда қуатты халық болғанын айтады. Коно бейбіт аңшылар ретінде Сьерра-Леонеге қоныс аударды. Бұл тайпа Африканы еуропалық отаршыларға бөлу кезінде екіге бөлінген.<ref>Коно https://alphapedia.ru/w/Kono_people</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі шаруашылықтың негізі – көшпелі [[егіншілік]] (күріш, құмай, маниок, мақта), аз мөлшерде – майлы пальма өсіру, жабайы бал жинайды. Дәстүрлі қолөнерден тоқымашылық, ұсталық және тері өңдеу дамыған.<ref>Народы и культуры Коно https://travel-journal.ru/ethno/38/798/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021020547/https://travel-journal.ru/ethno/38/798/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Отбасы үлкен патрилинді. Экзогамиялық дамби отбасылық топтары, ортақ тотемдік атаумен және ортақ тағам тыйымымен біріктірілген. Сьерра-Леоне және Солтүстік Либерия халықтарының көпшілігінде ортақ құпия одақтар: ерлерде - ​​Поро, әйелдерде - Бунду (Санда) бар, аңшылар одағы да бар. Негізгі тағамы - тұздық пен дәмдеуіштермен пісірілген [[күріш]].<ref>народы мира / Коно http://www.etnolog.ru/people.php?id=KONO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Сьерра-Леоне халықтары]] k7i3ebsn9osmpmoczwg70ygpjw1z1mz 0 702372 3692289 3374532 2026-11-05T21:56:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692289 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Консо |төл атауы = |сурет = Konso Tribe (7979234952).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 240 000 |аймақ = {{Байрақ|Эфиопия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[консо тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Консо''' — [[Эфиопия]]ның оңтүстігінде тұратын кушиттер тобының ең ірі этникалық топтарының бірі. Олардың саны, әртүрлі деректер бойынша, 170 мыңнан 250 мың адамға дейін.<ref>Консо https://posts24.ru/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423183052/https://posts24.ru/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE |date=2025-04-23 }}</ref> == Тілі == Тілі - [[консо тілі]]. төрт [[диалект]]іге бөлінеді: холме, дууро, фаша және каратти. == Діні == Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанушылар, бір бөлігі [[Христиандық|христиандар]] (лютерандар, монофизиттер). == Тарихы == Олардың алғашқы тұрғылықты жері нақты белгісіз, бірақ аңыз бойынша Консо Эфиопияның оңтүстік-батысына шамамен 5000 жыл бұрын қоныс аударған. Сонымен қатар, олар тас дәуірінің құралдарын пайдалану дағдыларына ие болды.<ref>Консо https://wikihmong.com/ru/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230619044952/https://wikihmong.com/ru/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE |date=2023-06-19 }}</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсібі - тау беткейлерін суару және қолмен атқарылатын [[егіншілік]]. Негізгі дақылдарға құмай мен жүгері, ал тауарлы дақылдарға мақта мен кофе жатады. Ірі қара, қой, ешкі азық-түлік пен сүт үшін өсіріледі.<ref>Народы и культуры Консо https://travel-journal.ru/ethno/38/799/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023204346/https://travel-journal.ru/ethno/38/799/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Бүгінгі күні Консо мен олардың Оромо көршілері арасындағы әдет-ғұрыптарда айтарлықтай айырмашылықтар болғанымен, Консо қоғамы дәстүрлі Оромо мәдениетімен кейбір ұқсастықтарды сақтап қалды, гадаа ұрпақтарын бөлетін әлеуметтік ұйым жүйесі, ұқсас бас діни қызметкерлер және фаллицизм культі. Көп әйел алу консолар арасында кең таралған әдет. Сондай-ақ топ мүшелері жауды немесе жануарды өлтірген өлген адамды еске алу үшін оюларды (вагалар) орнатады. Олар үлкен айналасы тас қабырғалармен қоршалған үлкен елді мекендерде («қалаларда») тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эфиопия халықтары]] b1wlbc3tzcf21e0hiv4zyxwvebok0ap 0 702403 3692295 3374537 2026-11-05T22:36:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692295 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кордофан халықтары |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 1 млн. |аймақ = {{Байрақ|Судан}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кордофан тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кордофан халықтары''' — [[Судан]] Республикасындағы Кордофан таулы үстіртінің халықтары.<ref>Значение КОРДОФАНСКИЕ НАРОДЫ в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2007346.html</ref> Оларға: 1) Кордофанның солтүстік және солтүстік-батысында тұратын таулы нубиялықтар, 2) кордофан тілдері деп аталатын халықтар екі топқа бөлінеді: Кордофанның шығыс шетіндегі коалиб-тагой және үстірттің оңтүстігіндегі кадугли-кронго. Олардың әрқайсысы өз кезегінде бірнеше ұсақ халықтардан тұрады ([[коалиб]], [[Моро (халық)|моро]], литоро, кадугли, т.б.), 3) Шығыс Суданның оқшауланған тілдерінде сөйлейтін шағын халықтар, няманг, темаини, катла және басқалары.<ref>Кордофанские народы http://www.etnosy.ru/node/1153</ref> Жалпы саны 1 миллионнан астам адам. (2008, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2096293</ref> == Тілі == [[Кордофан тілі|Кордофан]] тілдерінде сөйлейді (көбіне Нигер-Конго макроотбасысына кіреді).<ref>Кордофанские народы https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/592878</ref> Көпшілігі [[араб тілі]]нде сөйлейді.<ref>Советская историческая энциклопедия http://slovariki.org/sovetskaa-istoriceskaa-enciklopedia/8539</ref> == Діні == Дінге сенушілер: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], бір бөлігі – дәстүрлі сенімдер.<ref>Современная энциклопедия КОРДОФАНСКИЕ НАРОДЫ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5478-%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%9E%D0%A4%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%AB</ref> == Тарихы == Кордофан халықтары 11-14 ғасырлардағы арабтардың, тайпалардың қозғалысы кезінде тауларға ығыстырылған Суданның ежелгі байырғы тұрғындарының қалдықтары, олар құл саудасынан қатты зардап шекті.<ref>Советская историческая энциклопедия \ Конс - Коре https://enc.biblioclub.ru/Termin/1505212 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230620044551/https://enc.biblioclub.ru/Termin/1505212 |date=2023-06-20 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі - егістік немесе суармалы [[егіншілік]], ірі қара және ұсақ мал өсіру, жабайы акациялардан араб сағызын жинау. Тары, арпа, [[жүгері]], жержаңғақ, күнжіт, қауын өсіріледі. Ерлер учаскелердегі бұталарды тазартады, егістіктерді өңдейді, мал жайып, сауады, әйелдер тұрғын үй маңындағы бақшалар мен егістіктерді өңдейді, араб сағызы мен жабайы жемістерді жинайды. Мыс пен күмістен [[зергерлік бұйымдар]] жасау, керамика, былғары, ағаш, сүйек және мүйіз өңдеу өнеркәсібі дамыған.<ref>Народы и культуры Кордофанские народы https://travel-journal.ru/ethno/38/801/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021020626/https://travel-journal.ru/ethno/38/801/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізгі бірлігі – үлкен отбасы қауымдастығы. Отбасылар тобы басында ақсақалы бар экзогамдық руды құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Туыстық есеп [[патрилинейлік]], талоди мен кадугли-кронго матрилинейлік дәстүрлерді сақтайды. Елді мекендері шағын және жинақы. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары саз балшықтан, төбесі конустық, қамыс немесе сабаннан жасалған. Ерлер киімі – ақ кең шалбар мен туника тәрізді жейде. Әйелдер қара түсті көйлектер, металл әшекейлер пайдаланады. Азық-түліктері - ащы дәмдеуіштері бар тары және арпа бәліштері, сүт ботқасы, көкөністер, жемістер, құрма.<ref>народы мира / Кордофанские народы http://www.etnolog.ru/people.php?id=KORD</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Судан халықтары]] ej2993u7yveo8hqcr87uqm8agsp0spq 0 702574 3692304 3374558 2026-11-05T23:51:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692304 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кпелле |төл атауы = кпесе, герзе, песси |сурет = KpelleGirl.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 1,2 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Либерия}} |саны1 = 758 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Гвинея}} |саны2 = 514 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кпелле тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кпелле''' (''кпесе'', ''герзе'', ''песси'')<ref>Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/065/556.htm</ref> — Батыс Африкадағы халық. Орталық және Солтүстік [[Либерия]]да және [[Гвинея]]ның оңтүстік-шығысында тұрады. Жалпы саны 1,2 млн.адам. Либерияда 758 мың адам (2008 ж., бағалау) Гвинеяда 514 мың адам.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2105281</ref> == Тілі == Тілі - [[кпелле тілі]], манде тілдер отбасының оңтүстік тобына жатады.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/99329/%D0%9A%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5</ref> Жазуы 1960 жылдан бастап [[латын әліпбиі]]не негізделген. == Діні == Дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бір бөлігі-[[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], [[Христиандық|христиандар]] және [[синкретизм|синкреттік]] культтердің жақтаушылары.<ref>Кпелле https://megabook.ru/article/%D0%9A%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5</ref> == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері -қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (кассава, таро, күріш, жүгері, кола ағашы), майлы пальма жемістерін жинау, аң аулау, балық аулау, кофе, какао, гевея және хин ағашы да өсіріледі. Қолөнерден -темір ұстасы, керамика, тоқу, тоқымашылық, ағаш ою дамыған.<ref>Народы и культуры Кпелле https://travel-journal.ru/ethno/38/815/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023030320/https://travel-journal.ru/ethno/38/815/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымға көп балалы отбасылар, туыстық есепке [[патрилинейлік]], құпия одақтарға (ерлер – поро, әйелдер – санде) кіреді. Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]] болып табылады. Полигиния, [[Әмеңгерлік|левират]], кездеседі. Дәстүрлі наным-сенімдерге ата-бабалар культі (кофо, гофо), табиғат күштері, тотемизм, фетишизм, сиқыршылық пен бақсылыққа сену жатады. Олар шағын ауылдық қауымдастықтарда тұрады, елді мекендердің орталығында олардың ата-бабаларының қабірлері бар. Үйлері балшықпен сыланған дөңгелек, шөп немесе сабан төбесі бар конустық болып келеді. Дәстүрлі киімдері - жамбасты жауып тұратын таңғыш. Негізгі тағам - [[күріш]]тен, жүгеріден, ащы көкөніс дәмдеуіштері мен пальма майынан жасалған жармалар мен бұқтырылған тағамдар.<ref>народы мира / Кпелле http://www.etnolog.ru/people.php?id=KPEL</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Либерия халықтары]] [[Санат:Гвинея халықтары]] pym6rc6c9ns5nbkomel325sv2dsyo43 0 702643 3692306 3487977 2026-11-06T01:23:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692306 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кру |төл атауы = крао, крумен |сурет = Pg321 Piroguiers kroumen.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 3,2 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны1 = 1,8 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Либерия}} |саны2 = 1,3 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Буркина-Фасо}} |саны3 = 26 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Мали}} |саны4 = 22 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Гана}} |саны5 = 22 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} |саны6 = 19 300 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Гвинея}} |саны7 = 3 800 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кру тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кру ''' (''крао'', ''крумен'')<ref>КРУ https://megabook.ru/article/%D0%9A%D0%A0%D0%A3%20(%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2)</ref> — [[Либерия]]ның жағалау бөлігін және [[Кот-д’Ивуар]]дың батыс аудандарында тұратын туысқан халықтар тобы. Олар 3 кіші топқа біріктіріледі: бакве, гребо, кран, гере, басса, сикон, бете.<ref>Народы кру https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/308532</ref> Жалпы саны 3,2 млн адам. (2008, бағалау). Олар Либерияда (1,3 миллион адам), Кот-д'Ивуарда (1,8 миллион адам), [[Буркина-Фасо]]да (26 мың адам), [[Мали]]де (22 мың адам), [[Гана]]да (22 мың адам), [[Сьерра-Леоне]]де (19,3 мың адам), [[Гвинея]]да (3,8 мың адам) тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2114756</ref> == Тілі == Тілдері: [[Кру тілі|кру]], либериялық ағылшын, Сьерра-Леондық ағылшын, криол, [[француз тілі]].<ref>Кру https://wikipredia.net/ru/Kru_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203155638/https://wikipredia.net/ru/Kru_people |date=2024-12-03 }}</ref> == Діні == Крулардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды (табиғат рухтарына табыну, ата-бабалар культі) сақтайды, бір бөлігі [[Христиандық|христиандар]] (протестанттар).<ref>Значение КРУ (НАРОДЫ В ЛИБЕРИИ) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2009158.html</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (күріш, көкөніс, маниок, таро және т.б.), жағалауда - [[балық аулау]]. Көптеген Кру резеңке, какао және мақта плантацияларында жұмыс істейді. Ағаш пен піл сүйегіне ою, боялған керамика жасау, саз балшықтан ата-бабалар мүсіндерін жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Кру https://travel-journal.ru/ethno/38/820/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016203119/https://travel-journal.ru/ethno/38/820/ |date=2019-10-16 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйым ауыл және үлкен отбасы қауымдастығына негізделген. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]], көп әйел алу жиі кездеседі. Ерлер (поро) және әйелдер (санде, бунду) құпия одақтары бар. [[Инициация]] рәсімдері кең таралған. Дәстүрлі тұрғын үйлері тік бұрышты, сазды платформада, Кейбір кру топтарында (бакве, кран, гребо) төбесі сабан немесе рафия пальма жапырақтарынымен жабылған дөңгелек үйшіктер жиі кездеседі. Дәстүрлі киім дері, еуропалық киімдермен ығыстырылуда. Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес, пальма майында дайындалады, банан, жеміс, жағалауда балық тұтынады.<ref>народы мира / Кру http://www.etnolog.ru/people.php?id=KRUC</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Либерия халықтары]] [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Сьерра-Леоне халықтары]] [[Санат:Гвинея халықтары]] r1w8oe6nbodftc77i7xg4u60hz1xnq7 0 702731 3692311 3590897 2026-11-06T02:45:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692311 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Куланго |төл атауы = комбио немесе коламбо |сурет = Village pakhalla-1892.jpg |сурет тақырыбы = Ауыл 1892 |саны = 290 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны1 = 240 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Нигерия}} |саны2 = 50 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[куланго тілі]] |діні = дәстүрлі наным-сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Куланго''' (''комбио'' немесе ''коламбо'', ''колано'', ''нкорамфо'', ''нгорафо'', ''логон'', ''тегесие'')<ref>Современная энциклопедия КУЛАНГО https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5794-%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%93%D0%9E</ref> — [[Кот-д’Ивуар]]дың солтүстік-шығысында және [[Гана]]ның кейбір бөліктерінде тұратын халық. Негізінен Комоэ мен Қара Вольта өзендерінің арасында тұрады. Жалпы саны 290 мың адам. Кот-д'Ивуарда 240 мың адам және Ганада 50 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - куланго http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/kulango</ref> == Тілі == Тілі мен мәдениеті жағынан куланго халқы Лобиге жақын.<ref>Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/067/216.htm</ref> Тілі [[куланго тілі]].<ref>Значение слова КУЛАНГО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840984.html</ref> == Діні == Көпшілігі жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну) ұстанады, кейбірі [[мұсылман]]дар.<ref>Большая советская энциклопедия (БЭС) http://www.aggregateria.com/K/kulango.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230626084259/http://www.aggregateria.com/K/kulango.html |date=2023-06-26 }}</ref> == Тарихы == Куланголар Манде-диула мен абронның ықпалында болған аймақтың автохтонды халқы. Кулангтың саяси институттары болған жоқ. XVII—XVIII ғасырларда Дагомба құрған Бунаның алғашқы саяси құрылымына тәуелді болса, XVIII-XIX ғасырларда аброн оманының Джаман (Бондуку) халқының (төменгі тап) негізін құрады. 1880 жылдары Уасулу "империясының" құрамына кірді. == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, тары, құмай, фонио, [[күріш]], таро, тәтті картоп, бұршақ, жүгері) және ірі қара және ұсақ мал өсіру. Ерлер жерді тазартумен айналысса, әйелдер егін егу, жинаумен айналысады. Қолөнерден ағаш мүсіндер, сырланған керамика жасау, төсеніш, қоржын, сөмке тоқу жақсы дамыған.<ref name="Reference1">народы мира / Куланго http://www.etnolog.ru/people.php?id=KULA</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін ақсақал бастаған көп балалы отбасылардан тұратын ауыл қауымдастықтары, рулық ұйым, құпия одақтар құрайды. Туыстық есеп матрилиналық болып табылады. Некеден кейінгі қоныс [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]], құпия одақтарға кіру кезінде [[инициация]] рәсімдері қолданылады. Фольклорлық жанрлардың ішінде әндер, ертегілер мен мақал-мәтелдер кең таралған. Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары саман немесе қыш кірпіштен қаланған, төбесі биік конустық (рафия пальма жапырақтарының жапырақшаларынан жасалған, үстіңгі жағы қамыспен жабылған). Тұрғын үйдің жанында қосалқы құрылыстар, мал қоралары, астық қоймалары, асхана бар. Дәстүрлі киімдердің орнын еуропалық киімдер алмастыруда. Тамағы негізінен өсімдік тектес тағамдар (жарма, бұқтырылған, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер мен ащы дәмдеуіштері бар бұршақ, көкөністер) және сүт өнімдері, пальма майын, кейде етті пайдаланады.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] [[Санат:Гана халықтары]] q75ocshyndihw80y9clb0o27l04k9bk 0 702761 3692313 3374590 2026-11-06T03:07:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692313 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кунама |төл атауы = база, базен |сурет = AO-Eritrea-giovane-Cunama.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 260 000 |аймақ = {{Байрақ|Эритрея}} {{Байрақ|Эфиопия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кунама тілі]] |діні = [[суннизм]], [[христиандық]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кунама''' (''база'', ''базен'')<ref>Значение слова КУНАМА в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1841009.html</ref> — [[Эритрея]] мен [[Эфиопия]]ның солтүстік-батысында тұратын халық. Кунама халқының көпшілігі шалғайдағы Гаш пен Сетит өзендерінің арасында тұрады. Кунама халқының саны шамамен 260 200 адамды құрайды, олардың көпшілігі Эритреяда тұрады (шамамен 80%). Нақты саны белгісіз, өйткені нақты санақ деректері жоқ.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/101010/%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0</ref><ref>Кто такие люди Кунама? https://stranatur.ru/who-are-the-kunama-people.html</ref> == Тілі == Олар Ніл-Сахар макроотбасының оқшауланған [[кунама тілі]]нде сөйлейді.<ref>Материал из свободной энциклопедии https://infor24.ru/%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Діні == Кунамдардың көпшілігі сунниттік [[ислам]]ды ұстанады, кейбіреулері протестанттық [[Христиандық|христиандар]] және ежелгі дәстүрлі нанымдар сақталған.<ref>Значения слов кунама https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0</ref> == Кәсібі == Қазіргі Кунаманың 90%-дан астамы [[егіншілік]]пен (сорго, тары, сонымен қатар бидай, арпа, бұршақ, мақта) және [[мал шаруашылығы]]мен (ірі және ұсақ мал, түйе) айналысатын шаруалар.<ref>Народы и культуры Кунама https://travel-journal.ru/ethno/38/838/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015032730/https://travel-journal.ru/ethno/38/838/ |date=2019-10-15 }}</ref> == Өмір салты == Кунамның дәстүрлі әлеуметтік ұйымы мен сенімдерінде көптеген архаикалық белгілер сақталған (жыныстық жас топтары және олармен байланысты рәсімдер, ақсақалдардың билігі, қауымдық жиналыстар, [[синкреттік]] [[пантеон]] және т.б.).<ref>народы мира / Кунама http://www.etnolog.ru/people.php?id=KUNM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эритрея халықтары]] [[Санат:Эфиопия халықтары]] p6nclinomjrwalv49whhs13jxmo0o2o 0 702902 3692314 3374599 2026-11-06T03:28:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692314 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Куриа |төл атауы = кулиа, булиа, тенде |сурет = Kenyan woman (Kuria tribe).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 604 000 |аймақ = {{Байрақ|Танзания}} {{Байрақ|Кения}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[игикуриа тілі]] |діні = [[католицизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Куриа''' (''кулиа'', ''булиа'', ''тенде'') — [[Танзания]]ның солтүстігінде және [[Кения]]ның оңтүстігінде тұратын халық.<ref>Куриа https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1537521</ref> Жалпы саны 604 мың адамды құрайды. Банту этникалық тобына кіреді.<ref>Куриа https://artsandculture.google.com/entity/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B0/m0gdrg9?hl=ru</ref> == Тілі == Тілі - [[игикуриа тілі]].<ref>Современная энциклопедия КУРИА https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5849-%D0%9A%D0%A3%D0%A0%D0%98%D0%90</ref> == Діні == Сенушілердің діни байланысы: [[Католицизм|католиктер]], христиан-африкалық шіркеуінің кейбір жақтаушылары.<ref>Значение слова КУРИА в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1841038.html</ref> == Тарихы == XV—XVI ғасырлардағы куриалардың ата-бабалары луолардың, кейінірек масаи қысымынан кейін Орталық Африкадан Виктория көлінің жағасына келді. Олар солтүстік (қазіргі Лухья) және оңтүстік (қазіргі гусии мен куриа) болып бөлінді. == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (сорго, астық дақылдары – жержаңғақ және мақта), [[мал шаруашылығы]] (қой, ешкі), Виктория көлінің жағасында [[балық аулау]]. Қолөнерден - ағаштан, балшықтан немесе соғылған темірден маскалар, мүсіндер және т.б. жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Куриа https://travel-journal.ru/ethno/38/841/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021050929/https://travel-journal.ru/ethno/38/841/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Отбасы үлкен [[Патриархат|патриархалды]], жыныстық және жас таптарының жүйесі дамыған. Елді мекендері жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары тоқылған, балшықпен сыланған және конустық төбесі шөппен немесе пальма жапырақтарымен жабылған, тұрғын бөлікке, асханаға және жас мал төлдеріне арналған бөлмеге бөлінген. Киімдері - Еуропалық үлгідегі ерлер киімі, әйелдер ашық түсті көйлек киеді. Дәстүрлі тағамдары – жармалар мен бұқтырылған тағамдар, ащы көкөніс дәмдеуіштері бар жүгері бәліштері, қуырылған жүгері мен жержаңғақ, банан, балық.<ref>народы мира / Куриа http://www.etnolog.ru/people.php?id=KURI</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Танзания халықтары]] [[Санат:Кения халықтары]] jxuas1tmrkiv5awei2afr4mkb86coxq 0 702971 3692318 3374620 2026-11-06T04:10:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692318 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кусаси |төл атауы = кусасе, кусанси, куса, кусан, кусси |сурет = Afrika museum kusasi.jpg |сурет тақырыбы = Ганадағы Кусаси дәстүрлі тұрғын үйі |саны = 515 000 |аймақ = {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}} {{Байрақ|Того}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кусале тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кусаси''' (''кусасе'', ''кусанси'', ''куса'', ''кусан'', ''кусси'')<ref>Значение слова КУСАСИ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1841054.html</ref> — Африка халқы [[Гана]]ның солтүстік-шығысында, сондай-ақ [[Буркина-Фасо]] және [[Того]] шекаралас аумақтарында тұрады. Халық саны шамамен 515 мың адамды құрайды.<ref>Кусаси https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1537964</ref> Моси, дагомба, нанкансе, талленси, мампруси, набдамдармен туыстас. == Тілі == Олар нигер-кордофан отбасының гур тобының [[кусале тілі]]нде немесе кусал тілінде сөйлейді.<ref>Современная энциклопедия Кусаси https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/202189-kusasi/</ref> Жазуы латын әліпбиіне негізделген (XX ғасырдан бастап). == Діні == Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Современная энциклопедия - кусаси http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/kusasi</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – мал шаруашылығы және қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, күріш, [[жүгері]], бұршақ дақылдары), аңшылық. Қолөнерден - ұсталық, керамика, тоқымашылық дамыған.<ref>Народы и культуры Кусаси https://travel-journal.ru/ethno/38/843/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015033455/https://travel-journal.ru/ethno/38/843/ |date=2019-10-15 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізін көп балалы отбасылар мен [[патрилинейлік]] туыстар құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], көп әйел алу жиі кездеседі. Ата-баба, жер, жоғарғы рух венам, фетишизм, магия, бақсылық культтері сақталған. Жер культінің діни қызметкерлері мен көріпкелдер айтарлықтай ықпалға ие. Негізгі фольклорлық жанрлар - ертегілер, мақал-мәтелдер, әндер. Олар шағын ауыл қауымдастықтарында, шатыры конустық сабанмен жабылған, балшықпен сыланған дөңгелек ағаш үйлерде тұрады. Күнделікті киімдері - бөксені жауып тұратын кесінді маталар, мереке күндері ерлер қысқа жеңі бар ұзын жейделер, әйелдер мықындарына белбеу тағып, оған алжапқыш байлайды. Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар: бұқтырылған жарма және сүт өнімдері болып табылады.<ref>народы мира / Кусаси http://www.etnolog.ru/people.php?id=KUSA</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] [[Санат:Того халықтары]] noim4nycnvazm4qyx9fqffkfrlucvrf 0 703053 3692324 3653810 2026-11-06T04:27:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692324 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кушиттер |төл атауы = |сурет = Bedscha.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 30 млн. |аймақ = {{Байрақ|Эфиопия}} {{Байрақ|Сомали}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кушит тілі]] |діні = [[суннизм]], [[христиандық]], дәстүрлі діндердер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кушиттер''' — Шығыс және Солтүстік-Шығыс Африкадағы халықтар тобы. Олар Нубия шөлінің шығысында - [[Судан]]ның солтүстік-шығысында, [[Мысыр]]дың оңтүстік-шығысында, [[Эритрея]]ның батысында, [[Сомали]]де, [[Эфиопия]]да, [[Джибути]]де, [[Кения]]ның солтүстік-шығысында және [[Танзания]]ның солтүстік-шығысында тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2126018</ref> Кушиттердің жалпы саны 2000 жылға дейінгі деректер бойынша 30 миллионнан астам адамды құрайды.<ref>Кушиты https://newstest.ru/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%B8%D1%82%D1%8B{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == [[Кушит тілі|Кушит тілдерінде]] сөйлейді. Негізінен әртүрлі кушит тілдері, кейбірі [[араб тілі]]н, қазіргілер иврит және еуропалық тілдерді (иммиграция) және ніл-сахар тілдерін пайдаланады.<ref>Кушиты https://alphapedia.ru/w/Cushitic_peoples</ref> == Діні == Негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] мен [[Христиандық|христиандар]], кейбіреулері дәстүрлі діндердерді ұстанады.<ref>Буква "К" / Кушиты http://knowledge.su/k/kushity</ref> == Тарихы == Ең көне кушиттер қауымы біздің дәуірімізге дейінгі 9-8 мыңжылдықтарда қалыптасқан. Біздің дәуірімізге дейінгі 3-2 мыңжылдықтардың ортасында кушиттердің бір бөлігі ежелгі Египет өркениетімен байланысқа түсті. Біздің эрамызға дейінгі 3 мыңжылдықтың аяғында Нубияда Куш мемлекеті пайда болды (19 ғасырда оның атауы кушиттерге ауыстырылды), оның қалыптасуына кушиттер (агау мен бежа) қатысты. Біздің дәуірімізге дейінгі 1 - мыңжылдықта-біздің дәуіріміздің алғашқы ғасырларында Солтүстік және батыс Кушиттерге Мерое әсер етті, Кушиттердің бір бөлігіне Оңтүстік араб мәдениеті әсер етті, олардың тасымалдаушылары біздің эрамызға дейінгі 1-мыңжылдықтың ортасында Эфиопиядағы Тигре (Тиграй) үстіртіне қоныс аудара бастады. Кейінірек пайда болған Аксум патшалығы және оның мұрагері Эфиопия кушиттердің мәдени әлемінде басты орын алды. Кейбір кушиттік этностар ортағасырлық Нубия өркениетінің (беджа) және әсіресе исламның (беджа, афар, сомалилер, сидамо және омето т.б.) ықпалына ие болды. Кушиттер аксумиттер, гурагтар және ежелгі халықтардың, сонымен қатар судандық арабтардың бір бөлігі болып табылатын нубиялықтардың, бірқатар банту этникалық топтары мен Шығыс Африканың оңтүстік нилоттық халықтарының (оңтүстік кушит халықтары) этногенезіне қатысты.<ref>Народы и культуры Кушиты https://travel-journal.ru/ethno/38/845/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021234910/https://travel-journal.ru/ethno/38/845/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Кәсібі == Кушиттерде ерте заманда-ақ шаруашылықтың үш негізгі түрі қалыптасты: көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы (түйе және ұсақ мал), өзен аңғарлары мен тау етегінде – егістік немесе (оңтүстік Сомалиде) қолмен атқарылатын [[егіншілік]], жағалауында - [[балық аулау]] және теңіз қолөнері.<ref>Африка: энциклопедический справочник. Том. 2. К—Я → КУШИТЫ https://africa-tur.ru/aboutafrica/741/2342/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701072753/https://africa-tur.ru/aboutafrica/741/2342/ |date=2023-07-01 }}</ref> == Өмір салты == Тармақталған тайпалық құрылымдар тән, олардың негізінде патриархалдық отбасы, саяси бірлестіктің нысаны-жақында сұлтан басқарған тайпалар одағы. Тайпалық одақтар мен жекелеген тайпалардың одақтары "тектілігімен" ерекшеленеді (беджа — бишарин және хадендава, сомалилер — сомали және саб, афарларда — "қара қан" және "қызыл қан"тайпалары). Исламның саяси ықпалы ортағасырлық Беджа, Адаль және Аджуран патшалықтарының дәстүрлерімен үйлеседі.<ref>Энциклопедический справочник "Африка" Кушиты Источник: http://otpusk-info.ru/journey/encyclopedia/africa/articles/237/kushity.htm{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Судан халықтары]] [[Санат:Мысыр халықтары]] [[Санат:Эритрея халықтары]] [[Санат:Сомали халықтары]] [[Санат:Эфиопия халықтары]] [[Санат:Джибути халықтары]] [[Санат:Кения халықтары]] [[Санат:Танзания халықтары]] 9v0hiy1lwxxh6bkgw2yzsk2yxia5atu 2 725520 3692198 3691402 2026-11-05T17:04:54Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3692198 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} gltjteeelgl12x9w9i266c3mplibscu 3692248 3692198 2026-11-05T17:49:20Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3692248 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} egbje32vnjwzxjrzsw7ynmm05yovrab 3692383 3692248 2026-11-06T08:27:51Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3692383 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} 5dhf56x3gpy0bsrmeevyjbjnx61ipqm 3 728028 3692292 3275041 2026-11-05T22:19:41Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Margarita Koleva]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Margarita Koleva|Margarita Koleva]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f|Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f]]" 3275041 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Margarita Koleva}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:27, 2024 ж. ақпанның 4 (+06) 1aymwvwx072zed1wvg4h05tlvwrguj6 0 728844 3692021 3691707 2026-11-05T13:53:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3277690 wikitext text/x-wiki '''Вандалдар мен аландар мемлекетінің флоты''' — 5-6 ғасырлардағы Вандал мемлекетінің флоты. Тіпті 5 ғасырдың басында Испанияда болған кезде [[вандалдар]] Жерорта теңізін айналып өтуге қызығушылық танытты. Осы кезеңде, шамамен 425 жылдан бастап, олар [[Рим империясы|римдіктерден]] теңіз дағдыларын үйрене бастады. айтуынша, Э. Ф. Готье, ал кейіннен кемелердің экипаждары негізінен басқа ұлт өкілдерінен – пуниктер мен маврлардан тұрды, ал вандалдардың өздері тек командалық құрамды құрады. Бас қолбасшы әдетте патша болды. Әскери-теңіз флотын 435 жылы астық тасымалдайтын [[карфаген]]дік кемелерді басып алғаннан кейін Гейзерих құрды. Осылайша, А. И. Корсунский мен Р. Гюнтер атап өткендей, бұл патша Батыс және Орталық Жерорта теңізі бойынша үстемдікке ие болды. 440-441 жылдары вандалдар оңтүстік Италия мен Сицилия жағалауларын тонап, содан кейін 442 жылы бүкіл аралды басып алды. 455 жылы [[Тибр]]дің сағасына келіп, Гейзерик Римді басып алып, оны екі апталық қапқа салды. Император Майорианның тұсында вандалдар [[Картахена]]дағы римдік кемелердің бір бөлігін басып алды, содан кейін Италияның жағалау аймақтарын қирату жалғасты. Олар Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде де пайда болды. 468 жылы Вандал флоты Василисктен жеңілді, бірақ Гейзерих бес күндік бітімге қол жеткізіп, содан кейін жау кемелерін жоя алды. Г.-И. Диснер, вандал флотының күші сәйкес келмейтін сияқты. Гейзерих патшасы 477 жылы қайтыс болғаннан кейін ол төмендеді, дегенмен бұл билеушінің өзі теңізде жеткілікті сақтықпен әскери операциялар жүргізді. Вандалдардың қатысуымен белгілі ірі теңіз шайқастары жоқ; дереккөздер әртүрлі әскери айла-тәсілдерді қолдану туралы көбірек хабарлайды. Мысалы, 468 жылы отты кемелердің шабуылы. Ең көп тарағандары әдетте 40-50 адамды тасымалдай алатын шағын кемелер болды, дегенмен вандалдарда да үлкен кемелер болды. Негізгі теңіз базасы Карфаген мемлекетінің астанасы болды, онда кеме жасау зауыттары мен арсеналдар болды. Диснердің болжамы бойынша, [[Корсика]]да кемелердің құрылысы да жүргізілген. Диснер атап өткендей, жалпы вандал флоты өзінің жауынгерлік тиімділігі бойынша құрлықтағы күштерден жоғары болды, дегенмен зерттеуші Вандал патшалығының теңіз күштерін жалпы асыра бағалаудан сақтанды. == Әдебиеттер == ; '''Зерттеу''' * ''Диснер Г.-И.'' Вандал патшалығы: көтерілу және құлдырау / онымен бірге аударылған. Санина В. Л. және Иванова С. В. — Санкт-Петербург., 2002. <nowiki>ISBN 5-8071-0062-X</nowiki>. 150-151 беттер. * ''Корсунский А. Р., Гюнтер Р.'' Батыс Рим империясының құлдырауы мен өлуі және неміс патшалықтарының пайда болуы: (6 ғ. ортасына дейін) / одан аударған. М. И. Левина. — М., 1984 ж. 75, 78-79 беттер. [[Санат:Тунис тарихы]] [[Санат:Алжир тарихы]] 8jcqb0gzbzddvd3e6o8s1qn3eyamc8l 0 733940 3692022 3691690 2026-11-05T13:53:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды 3334083 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Игорь Рафаилович Юхновский |Шынайы есімі = {{lang-uk|Ігор Рафаïлович Юхновський}} |Суреті = Водник Игорь Юхновский.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.09.1925 |Туған жері = Княгинино, Волын воеводы, [[Польша]] |Қайтыс болған күні = 26.03.2024 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Львов|Львовта}} [[Украина]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Украина}} |Ғылыми аясы = физик |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Украин КСР Ғылым академиясының академигі (1982), НАМУ академигі |Альма-матер = Львов университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Алтын Жұлдыз ордені (Украина)}} {{Азаттық ордені (Украина)}} {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} {{1 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} {{2 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Ihor Yukhnovskyi }} '''Игорь Рафаилович Юхновский''' ({{lang-uk|Ігор Рафаïлович Юхновський;}} [[1 қыркүйек]] [[1925 жыл]], Княгинино, Волын воеводы, [[Польша]] - [[26 наурыз]] [[2024 жыл]] [[Львов]], [[Украина]] ) — [[Украина]]ның саяси және қоғам қайраткері, Украина Ұлттық ғылым академиясы президиумының мүшесі, Украина Батыры.<ref>{{cite web|url=https://facecollection.ru/people/igor-uhnovskiy|title=Игорь Юхновский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-03-26|lang=}}</ref> == Білімі == *Львов мемлекеттік университетін бітірген (1951), физик. *«Әсерлесетін бөлшектердің жүйелері үшін екілік бөлу функциясы» кандидаттық диссертация қорғаған (Львов мемлекеттік университеті, 1954 ж.). *Докторлық диссертация «Зарядталған бөлшектердің тепе-теңдік жүйелерінің статистикалық теориясы» (Т.Шевченко атындағы Киев университеті, 1965 ж.). Украинада және шетелде жарияланған 500-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы. Негізгі еңбектері статистикалық физика саласында. Ол топтық айнымалылар әдісін әзірледі және оның негізінде ерітіндінің барлық бөлшектерінің өзара әрекеттесуін ескере отырып, электролит ерітінділерінің микроскопиялық теориясын құрады. Кеңістіктегі біртекті емес жүйелердегі иондардың бос энергиясы мен таралу функциясын тапты. Кванттық статистикалық физикада ол орын ауыстырулар мен топтық айнымалылар әдісін жасап, IV гелийдің сандық теориясын берді. Үш өлшемді Ising моделінің бөлу функциясын есептеді. Фазалық ауысулардың микроскопиялық теориясының негізін қалады.<ref>{{cite web|url=https://www.eduspb.com/node/1546?ysclid=lu86tq5s8f105459728|title=Юхновский Игорь Рафаэлович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-03-26|lang=}}</ref> == Қызметі == *1944-1945 жылдары 1-Украина майданы әскерлері құрамында Ұлы Отан соғысы майдандарында шайқасты. *1951 жылы Львов мемлекеттік университетінің теориялық физика кафедрасының меңгерушісі болды. КОКП-ның белсенді мүшесі, университет партия комитетіне мүше болып сайланды. *1969 жылдан бастап Украина КСР Ғылым академиясының Теориялық физика институтының Львов филиалын басқарды. *1990 жылы Игорь Юхновский Украина КСР Ғылым академиясының Конденсацияланған жүйелер физикасы институтының директоры болды.<ref>{{cite web|url=https://mdsite.deno.dev/https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/187887|title=Юхновский, Игорь Рафаилович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-03-26|lang=}}</ref> == Саяси қызметі == 1990 жылы 30 наурызда Юхновский 59,07% дауыспен (6 кандидаттың ішінен) Львов қаласының сайлау округінен Украина КСР-нің парламентінің депутаты болып сайланды. 1990 жылы 15 мамырда Украина КСР парламентіндегі «Народная Рада» (Халық кеңесі) деп аталатын тұңғыш оппозициялық партияның жетекшісі болды. 1991 жылы 24 тамызда Украинаның Тәуелсіздік декларациясы қабылданар алдындағы парламенттік талқылаулар кезінде Юхновский парламентті Украинаны дереу тәуелсіз демократиялық мемлекет деп жариялауға шақырған депутат болды. Украинадағы алғашқы президенттік сайлауда Юхновский 554 719 сайлаушының (1,74%) қолдауына ие болып, 6 үміткердің ішінде 5-ші орынға ие болды. 1992 жылы Украина премьер-министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды. 1994 жылғы парламенттік сайлауда Юхновский 60,41% дауыс жинап, 1990 жылғы Львов қаласындағы сайлау округінде парламент депутаты болып сайланды. 1998 жылғы парламенттік сайлауда «Украина халық қозғалысы» (Рух) партиясының №15 тізімі бойынша болып сайланды. 2002 жылғы парламенттік сайлауда «Біздің Украина» партиясының №68 тізімі бойынша қайтадан болып сайланды. Ол депутат ретінде 100-ден астам заң жобасын қабылдауға белсене қатысты. Ол Украинаның тәуелсіздігі туралы Декларация актісі авторларының бірі болды.<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Ihor_Yukhnovskyi|title=Игорь Юхновский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-03-26|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Украина Батыры (Держава орденімен, 23.08.2005 - тәуелсіз Украина мемлекетінің ұлттық жаңғыруы мен құрылысына қосқан көрнекті жеке үлесі, көп жылғы жемісті қоғамдық және саяси қызметі, елеулі ғылыми жетістіктері үшін). *Украина «Құрмет белгісі» орденінің толық иегері, князь Ярослав Мудрый V (08.2001) және IV (01.2009) дәрежелі; Кеңес Одағының 1-дәрежелі «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту» және «Отан соғысы» ордендерімен марапатталған; Макаренко медалі. *Украина Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы.<ref>{{cite web|url=https://people-archive.ru/character/uhnovskiy-igor-rafailovich|title=Мұрағат Юхновский Игорь Рафаилович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-03-26|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина КСР Ғылым академиясының толық мүшелері]] [[Санат:Украина ҰҒА толық мүшелері]] [[Санат:Украина президенттігіне кандидаттар (1991)]] [[Санат:«Рух» партиясының мүшелері]] [[Санат:«Біздің Украина» партиясының мүшелері]] [[Санат:І шақырылымдағы Украина Жоғарғы Радасының халық депутаттары]] [[Санат:II шақырылымдағы Украина Жоғарғы Радасының халық депутаттары]] [[Санат:III шақырылымдағы Украина Жоғарғы Радасының халық депутаттары]] [[Санат:IV шақырылымдағы Украина Жоғарғы Радасының халық депутаттары]] gcpmmoe1rp0kqf8gngckx1afdcktrzb 0 736880 3692013 3691865 2026-11-05T13:53:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды 3338006 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Виктория Юрьевна Амелина | Шынайы есімі = {{lang-uk|Вікторія Юріївна Амеліна}} | Суреті = Amelina Victoria.JPG | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 1.01.1986 | Туған жері = {{туғанжері|Львов|Львовта}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] | Қайтыс болған күні = 1.07.2023 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Днепр|Днепрде}}, [[Украина]] | Азаматтығы = {{Байрақ|Украина}} | Ұлты = Украин | Білімі = Львов ұлттық политехникалық университеті | Мансабы = [[жазушы]], [[ақын]], [[тілмаш]] | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = «Україна росте без мами» | Марапаттары = {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}}, Джозеф Конрад сыйлығы, ЛітАкцент року | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Victoria Amelina }} '''Виктория Юрьевна Амелина ''' ({{lang-uk|Вікторія Юріївна Амеліна;}} [[1 қаңтар]] [[1986 жыл]], [[Львов]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] - [[1 шілде]] [[2023 жыл]], [[ Днепр]] [[Украина]])<ref>{{cite web|url=https://injournal.ru/biograf/victoriaamelina.html|title=Виктория Юрьевна Амелина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref> — украин жазушысы және ақыны, Джозеф Конрад сыйлығының лауреаты. Орыс әскерлерінің Краматорскіні атқылауы нәтижесінде қаза тапқан. == Жастық шағы == Виктория Амелина 1986 жылы 1 қаңтарда [[Львов]] қаласында дүниеге келген. Ол он төрт жасында әкесімен бірге Канадаға қоныс аударып, көп ұзамай Украинаға оралды. 15 жасында ол Мәскеуде өткен орыс тілі байқауында Львов қаласының атынан қатысты. Орта мектепті бітіргеннен кейін Львов ұлттық политехникалық университетінде информатика және экономика мамандығы бойынша білім алып, 2007 және 2008 жылдары магистратураны тәмамдаған соң бағдарламашы және менеджер болып жұмыс істеді.<br /> 2015 жылдың қараша айынан бастап Виктория IT саласындағы мансабын тоқтатып жазушылықпен айналысты.<ref>{{cite web|url=https://peoplepill.com/i/victoria-amelina|title=украина жазушысы /Виктория Амелина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Өзінің [[дебют|алғашқы бастамасын]] 2014 жылы әдебиетте жасады, ол «Сөз тәжі» әдеби байқауында «Ән лирикасы» номинациясында «Україна росте без мами» әні мәтінімен екінші жүлдені алды. 2018 жылы ол Ресейде түрмеде отырған Олег Сенцовты қолдауға арналған түрлі шараларға қатысты, соның ішінде Халықаралық ПЕН-клубтың дүниежүзілік конгресінде осы мәселе бойынша баяндама жасады. 2021 жылы Донецк облысы, Нью-Йорк ауылында Нью-Йорк әдеби фестивалінің негізін қалаушы болды. Украинаның жас жазушыларына арналған Киевтегі поляк институты құрған Джозеф Конрад атындағы сыйлыққа (2021) ие болды. 2022 жылдың 24 ақпанында Амелина шетелде болды. Соғыс басталысымен ол бірден Украинаға оралды, 10 жасар ұлын Польшада қалдырып, волонтерлік қызметке кірісті. 2022 жылдың жазында Truth Hounds құқық қорғау ұйымына қосылып, басқыншылардың әскери қылмыстарын құжаттай бастады. Амелина Украинаның шығысында, оңтүстігінде және солтүстігінде оккупацияланған территорияларда жұмыс істеді, онда ол орыстар өлтірген жазушы Владимир Вакуленконың күнделігін тапты. Қайтыс болардан бір ай бұрын Амелина Лиллехаммерде IPA Prix Voltaire 2023 арнайы жүлдесін алды. 2023 жылдың 27 маусымында колумбиялық жазушылар мен журналистер делегациясын аудармашы және гид ретінде ертіп келген Виктория Амелина Краматорскідегі дәмханада орыстар атқылаған зымыраннан жарақаттанып, ол Днепрдегі ауруханаға жеткізілгенімен, бірнеше күннен кейін алған жарақатынан қайтыс болды. Колумбиялықтар жеңіл жарақат алды.<ref>{{cite web|url=https://graniru.org/Politics/World/Europe/Ukraine/m.287971.html|title=Рашистер жазушы Виктория Амелинаны өлтірді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.frontlinedefenders.org/ru/statement-report/ukrainian-woman-human-rights-defender-and-writer-viktoria-amelina-killed-russian|title=Украиналық құқық қорғаушы және жазушы Виктория Амелина Ресейдің Краматорскіге зымырандық шабуылынан қаза тапты.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref> == Кітаптар == 2014 жылы «Discursus» баспасы Амелинаның «Жапырақтың түсу синдромы немесе Homo compatiens» дебюттік романын басып шығарды. Кітап Еуромайдан тақырыбын әдеби зерттеудің алғашқы талпыныстарының бірі болды, дегенмен бұл жағдай романның танымал болуына ықпал етті. Амелина украиндық оқиғаларды жаһандық контекске енгізіп, араб көктемі оқиғалары арқылы басты кейіпкерді ала отырып, өзінің алғашқы ірі жұмысында стильдік мүмкіндіктердің кең ауқымын көрсетті. 2016 жылы Амелина балаларға арналған алғашқы кітабын - «Якто немесе су жүрегі» ертегісін шығарды. Амелинаның екі алғашқы кітабы Запорожье кітап көрмесінің жеңімпаздарының қатарында болды. 2017 жылы Амелинаның «Үйге арналған үй» атты екінші романы жарық көрді, кітапта 90-жылдары еврей текті атақты поляк жазушысы Станислав Лемнің пәтерінде тұрған кеңес полковнигінің отбасы туралы. Амелинаның романы постимператорлық күйзелісті жеңудің баламаларына арналған, сондықтан романдағы кейіпкерлер, оқиғалар мен нысандар екі жақты. Амелинаның тағы бір балалар кітабы, «Эки экскаваторының тарихы» 2021 жылы шықты. Амелина соңғы кітабы орыс-украин соғысы туралы «Соғыс және әділет күнделігі: War and Justice Diary: Looking at Women Looking at War» атты деректі кітабы болды.<ref>{{cite web|url=https://hmong.ru/wiki/Victoria_Amelina#title|title=Виктория Амелина |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timenote.info/ru/Viktorija-Amelina|title=Виктория Амелина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://showbiz.24tv.ua/ru/viktorija-amelina-pogibla-iz-za-udara-po-kramatorsku-27-ijunja-chto-izvestno-o-pisatelnice-showbiz_n2345826|title=Жазушы Виктория Амелина Краматорскіге жасалған шабуылдың салдарынан қайтыс болды: ол туралы не белгілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Victoria_Amelina|title=Виктория Амелина - Victoria Janashvili|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livelib.ru/author/540936-viktoriya-amelina?ysclid=lv96n9frbg65925125|title=Виктория Амелина - автор туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина жазушылары]] g7sthy7hh7zxzei1qb7a1e6wra6fikj 0 738649 3692023 3691689 2026-11-05T13:53:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymovbot|Kasymovbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3568683 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Vakarchuk 24th brigade concert Oct 2022 06.jpg |Шынайы есімі = ({{lang-uk|Святослав Іванович Вакарчук}} |Сурет = Vakarchuk 24th brigade concert Oct 2022 06.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 14.05.1975 |Туған жері = {{туғанжері|Мукачево|Мукачевода}}, [[Закарпатье облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1994 - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Украина}} |Мамандықтары = [[әнші]], [[ән жазушы]], [[сазгер]], [[саясаткер]], [[физик]], [[экономист]] |Дауыс түрі = [[баритон]] |Аспаптары = |Жанрлары = рок-музыка, [[арт-рок]], [[фольк-рок]], [[инди-рок]], [[альтернативті рок]], [[джаз]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Океан Эльзы» |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Азаттық ордені (Украина)}} {{Украинаның еңбек сіңірген әртісі}} {{Киев қаласының құрметті азаматы}} |Сайты = |Commons = Svyatoslav Vakarchuk }} '''Святослав Иванович Вакарчук''' ({{lang-uk|Святослав Іванович Вакарчук;}} [[14 мамыр]] [[1975 жыл]], [[Мукачево]], [[Закарпатье облысы]] [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]]) — украиндық музыкант, ән жазушы, саяси қайраткер. «Океан Элзы» тобының жетекшісі. Украинаның еңбек сіңірген әртісі (2005). VI және IX шақырылымдағы Украина Жоғарғы Радасының халық депутаты. «Голос» саяси партиясының төрағасы (2019-2020). == Отбасы == 1975 жылы 14 мамырда [[Закарпат облысы]], Мукачево қаласында Иван Вакарчуктың отбасында дүниеге келген. Әкесі - Иван Александрович Вакарчук (1947 жылы туған), Украинаның бұрынғы білім және ғылым министрі (2007-2010), Львов университетінің ректоры (1990-2007, 2010 жылдан).<ref>{{cite web|url=https://fb.ru/article/180745/svyatoslav-vakarchuk-biografiya-tvorchestvo-politicheskaya-aktivnost-i-semya|title=Святослав Вакарчук. Өмірбаяны, шығармашылығы, саяси қызметі және отбасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Анасы - Светлана Александровна Вакарчук (1947 жылы туған) С.Гржицкий атындағы Львов ұлттық ветеринарлық академиясының физика мұғалімі, доценті болды, сурет салуды ұнатады. Ағасы - Олег Вакарчук (1980 ж.т.), банк қызметкері. Жұбайы - Ляля Фонарева (1973 ж.т.). Ол Лондондағы Toni&Guy стилист мектебін бітіріп, онда екі жыл стилист болып жұмыс істеді. Ляля Фонарева - «Океан Эльзы» ұжымының көркемдік жетекшісі. Олар 15 жыл бейресми некеде өмір сүрді, 2015 жылы некеге отырды. Оның 1993 жылы туған Диана есімді қызы бар.<ref>{{cite web|url=https://parlament.ua/ru/dossier/vakarchuk-svyatoslav-ivanovich/|title=Вакарчук Святослав Иванович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Кейін ұлы Вакарчук Иван Святославович (2021 жылы 19 маусымда туған), қызы Соломия Святославовна Вакарчук (2022 жылы 21 маусымда туған) дүниеге келді. == Білімі == Львовта Святослав №4 мектепте оқып, ағылшын тілін тереңдетіп оқыды. Сонымен қатар бала музыка мектебінде аккордеон мен скрипкада оқыды. Бос уақытын тек музыка ғана емес, Святослав аулада достарымен футбол добын тебуді ұнататын, баскетболды да жақсы көретін, КВН ойындарына және мектеп театрларының қойылымдарына қатысқанды ұнататын. 1991 жылы мектеп білімі туралы аттестатымен бірге Святослав күміс медаль алды. 1991 жылы Иван Франко атындағы Львов ұлттық университетіне түсіп, теориялық физика факультетінде оқыды. 1996 жылы Святослав сол университеттің теориялық физика кафедрасының аспирантурасына түсті. Кандидаттық диссертацияның тақырыбы - «Магниттік өрістегі электрондардың суперсимметриясы» 2003 жылы халықаралық экономика мамандығы бойынша екінші жоғары білім туралы диплом алды.<ref>{{cite web|url=https://stories-of-success.ru/svyatoslava-vakarchuka?ysclid=lw35dsd0xl264949109|title=Святослав Вакарчук Өмірбаяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> == Сырт келбеті == {| class="wikitable" |+ Келбеті |- ! Бойы !! Салмағы !! Көз түсі !! Шаш түсі !! Татуировкасы !! Пластикалық операция |- | 176 см || 75 кг|| қоңыр || қара шашты || татуировкасы жоқ || пластикалық операция жасалмаған |} Святослав үнемі қымбат костюм киіп жүреді. Вакарчуктың бойы орташа, салмағы қалыпты. Ол өз денесін күтеді және үнемі жаттығу залына барады. Ол үшін тартымды келбетке ие болу маңызды, өйткені концерттерде ол өзінің жанкүйерлеріне футболкасын немесе көйлегін шешіп, жанкүйерлеріне бедерлі денесін көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://kumir.online/muzykant/svyatoslav-vakarchuk.html|title=Музыкант және саясаткер Святослав Вакарчуктың өмірбаяны мен жеке өмірі: әйелі мен балалары, әндер, Ресей мен Украина туралы пікір|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> == Музыкалық мансабы == Святослав бірінші курста оқып жүргенде-ақ музыкаға қызығушылық танытты. Бір күні ол «Клан тишины» тобының музыканттарымен кездесті. Львов командасы қаланың мәдениет сарайлары мен дәмханаларында өнер көрсетті. Біраз уақыттан кейін «Клан тишины» тарады. Сол кезде Вакарчук өзінің музыканттарына жаңа топ құруды ұсынды - дәл осы кезде топ «Океан Ельзи» атты жаңа атау алды. Жаңа топтың құрылған күні 1994 жылдың 12 қазаны болып есептеледі.<ref>{{cite web|url=https://znaj.ua/ru/show-business/177369-svyatoslav-vakarchuk-yak-roker-stav-odnim-z-lideriv-natsii|title=Святослав Вакарчук: рокер қалай ұлт көшбасшыларының біріне айналды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Бастапқыда топ негізінен рок және поп жанрларында өнер көрсетті. Святослав топтың солисі ғана емес, сонымен қатар композитор және лирикалық мәтіндердің авторы болды. 1994 жылдың қысында топ 4 композициядан тұратын алғашқы таспаны жазды. Сол жылы топ өздерінің тректерінің біріне дебюттік бейнебаянын шығарды.<br /> Жас топтың халық алдында дебюттік қойылымы Львовта опера театрының алдында өтті. Бірте-бірте топ танымал бола бастады, ал екі жылдан кейін әртістердің алғашқы гастрольдік сапары өтті. Музыканттар Украинаның, Германияның, Польшаның және Францияның ірі қалаларында болды. 1998 жылдың көктемінде әртістер Киевке көшіп, «Там, де нас нема» атты алғашқы толықметражды альбомын ұсынды.<ref>{{cite web|url=https://rustars.tv/biography/svyatoslav-vakarchuk.html|title=Святослав Вакарчук|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> 2000 жылы топ «Нашествие» рок-фестиваліне қатысты - бұл музыканттардың Ресейге алғашқы сапары болды. Әртістер «Брат-2» фильмі шыққаннан кейін ресейлік музыка әуесқойлары арасында кеңінен танымал болды. Алексей Балабановтың аты аңызға айналған туындысына саундтрек ретінде «Океан Ельзы» фильмінің екі композициясы пайдаланылды. Топтың бейнебаяндары Украинадан тыс жерлерде тез танымал болды, әр концертке кемінде он мың жанкүйер қатысты.<ref>{{cite web|url=https://theperson.pro/svyatoslav-vakarchuk/?ysclid=lw35esxb74461225783|title=Святослав Вакарчук - өмірбаяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Святослав Вакарчуктың кәсіби өмірбаянындағы келесі жетістік «Модель» альбомының шығуы болды. Жанкүйерлер 2001 жылғы альбомды музыканттардың дискографиясындағы ең жақсысы деп санайды. Сату саны бойынша рекордшы топтың төртінші альбомы – «Суперсиметрия» болды. Альбом 2003 жылы сатылымға шығып, екі рет платина сертификатына ие болды. Бесінші альбом («Глория») да өте танымал болды. Санаулы сағаттардың ішінде жүз мың данамен шыққан басылым сатылып кетті. 2007 жылы олар жанкүйерлеріне Сергей Товстолужскийді еске алуға арналған жаңа альбомын сыйға тартты. Святослав 2008 жылы жеке дискіні ұсынды, оның ең танымал композициялары «Не опускай свої очі» және «Така, як ти» тректері болды. Музыканттардың дискографиясындағы жетінші альбом 2010 жылы шыққан Dolce Vita альбомы болды. Жаңа альбомды қолдау үшін топ Солтүстік Америка мен Азияға, сондай-ақ Еуропаға үлкен гастрольдік сапарға шықты. Келесі жылы Святослав «Брюссель» атты жеке жобада жұмысын жалғастырды. Ол «жалғыз» гастрольге шығып, «Адреналін» және «Airplane» тректеріне бейнероликтер түсірді. «Жер» деп аталатын диск 2013 жылы сатылымға шықты. 2014 жылы топтың 20 жылдығына орай үлкен мерейтойлық концерт ұйымдастырды. Бір алаңға 75 мыңнан астам адам жиналды. 2016 жылы тоғызыншы альбом «Без меж» деп аталады. Альбомға музыкалық жанрлары бойынша ерекшеленетін 11 трек кірді. Жанкүйерлер бұл альбомда әскери тақырыптарға баса назар аударылған деп санайды.<ref>{{cite web|url=https://biographe.ru/znamenitosti/vakarchuk-svyatoslav/?ysclid=lw358l1lh2640855662|title=Святослав Иванович Вакарчук |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Соңғы рет олар 2021 жылдың желтоқсанында Израильде Тель-Авивте өнер көрсетті. Команданың Ресейге бармағанына біраз уақыт болды. Оның басты себебі - 2014 және одан кейінгі жылдардағы Украина оқиғаларына қатысты өте қатал позицияны ұстанған саяси көзқарасы болды.<ref>{{cite web|url=https://www.vokrug.tv/person/show/16407920451/?ysclid=lw35ba46vk661904624|title=Святослав Вакарчук|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Святослав Вакарчук БҰҰ-ның Украинадағы жастарды дамыту бағдарламасының ізгі ниетті елшісі ретінде көптеген әлеуметтік және мәдени жобаларға қатысты.<ref>{{cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/composer/post/28806/bio/|title=Святослав Вакарчук |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> == Саясат == Святослав саяси процестерден шет қалмады. Көптеген жылдар бойы ол саяси акцияларға жиі қатысты. Святослав 1999 жылы қоғамдық өмірге қызығушылық танытты. Одан кейін әнші басқа үміткерлермен бірге елдің басты лауазымына тағы да үміткер болып отырған Украина президенті [[Леонид Данилович Кучма|Леонид Кучманың]] сайлауалды науқанын қолдап сөйледі. 2004 жылғы сайлауда рок-музыкант сол кездегі оппозиция жетекшісі Виктор Ющенконы қолдап, саяси көзқарасын күрт өзгертті. Вакарчук Олег Скрипка, Руслана және басқа музыканттармен бірге Майдан Незалежностиде Ющенконы қолдауға арналған концерттерде қызғылт сары революцияның белсенді қатысушысы болды.<ref>{{cite web|url=https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-svytoslav-vakarchuk.html?ysclid=lw35a42ldn297950532|title=Святослав Вакарчук|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> Шексіз атақ пен танымалдық оған 2007 жылы «Біздің Украина - халықтық өзін-өзі қорғау блогы» тізімдерінде Украинаның халық депутаты болуға мүмкіндік берді. Сайлаушылардың көпшілігі музыканттың ниетінің адалдығына сенді, өйткені Вакарчук беделді саяси жанжалдардың ортасында болмаған және оның өзгеріске деген ұмтылысы адамдарды әрбір украинның өміріне әсер ететін оң өзгерістер енгізуге үміттендірді. 2008 жылдың 11 қыркүйегінде Святослав Вакарчук Украинаның халық депутаты қызметінен кету туралы өтініш бергенін хабарлады. 2008 жылы 16 желтоқсанда Украинаның Жоғарғы Радасы оның депутаттық өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты. Святослав Вакарчуктың пікірінше, саясаткер, ең алдымен, адал болуы керек, бірақ белгілі болғандай, мұндай саясат ешкімді де, әсіресе, депутаттардың өзін де қызықтырмайды, сондықтан Слава ол жерде ұзақ тұрмады.<ref>{{cite web|url=http://www.profi-forex.org/wiki/vakarchuk-svjatoslav-ivanovich.html|title=Вакарчук Святослав Иванович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> 2013 жылдың қарашасында Украинада жаппай наразылықтар басталды. Құқық қорғау органдары бейбіт шерушілерге күш қолданғаннан кейін Вакарчук ауқымды шараға белсене қатысты. 2013 жылдың 14 желтоқсанында «Океан Ельзы» тобы наразылық білдірушілерді қолдау мақсатында концерт берді. Еуромайданнан кейін әншінің Ресей туралы пікірі күрт өзгерді. Егер бұрын ол көрші елге концерттермен барса, кейінірек ол Ресей Федерациясына гастрольдік сапардан бас тартып, жоспарларын қайта қарады. 2017 жылдың наурызында «Рейтинг» социологиялық тобы мен «Социс» социологиялық қызметі ел президенттігіне үміткер украиндық саясаткерлердің бірлескен танымалдылық рейтингін жариялады, оған сәйкес Вакарчук сайлаушылардың 12,3% қолдау тапты. Түрлі агенттіктер мен әлеуметтану қызметтері жасаған рейтингтерде Святослав үздік бестікке кірді. Сонымен бірге, Вакарчук ешқашан өзінің саяси амбицияларын жария етпеді. 2019 жылдың мамырында Вакарчук "Голос" партиясының жетекшісі ретінде мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға қатысып, IX шақырылымдағы Жоғарғы Рада депутаттары болды. Бірақ 2020 жылдың наурыз айында партия төрағасы қызметінен кетіп, маусым айында депутаттық мандатын тастады.<ref>{{cite web|url=https://24smi.org/celebrity/665-sviatoslav-vakarchuk.html?ysclid=lw35904rwk330730092|title=Святослав Вакарчук|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина музыканттары]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] ihk1fpd9ni25682uw1eddztw24lmrpw 0 739349 3692123 3378769 2026-11-05T16:20:26Z Полатбеков Айсултан 188083 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3692123 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = Almaty TV | толық атауы = «Almaty» Телерадиокомпаниясы» АҚ | логотипі = Almatytv.png | логоатауы = | ені = | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = қазақша, орысша | орталық = [[Алматы]] қаласы, Ғабдуллин көшесі, 88А | формат = 16:9 | тематика = ақпараттық, ойын-сауық | хабар таратуын бастады = [[11 наурыз]] [[1999 жыл]] (компания құрылды)<br>[[6 шілде]] [[2000 жыл]] (телеарна іске қосылды) | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = [[Алматы]] қаласының әкімдігі | басшы қызметі = Бас директоры | басшылары = Тимур Базарбаев | бұрынғы атаулары = '''Южная Столица Алматы''', қысқаша '''ЮСА''' (2000-2005) <br>'''Алматы''' (2005-2017) | туыстас арналар = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = https://almaty.tv/kz almaty.tv }} '''Almaty TV''' — [[Алматы]] қаласынан хабар тарататын Қазақстандағы жалпыұлттық телеарна. [[1999 жыл]]ы негізі қаланған. == Тарихы == 1999 жылы «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» АҚ «Алматы қалалық телерадиокомпаниясы» МКМ Алматы қаласы әкімінің 1999 жылғы 11 наурыздағы N 224 шешімімен құрылды, №25904-1910-ГП мемлекеттік тіркеу туралы куәлігін Алматы қаласы юстиция басқармасы 1999 жылы 14 сәуірде берген. Бұқаралық ақпарат құралдарының тізіміне алғаш рет №654-ТРК 1999 жылғы 30 сәуірде енген. Телеарнаның алғашқы директоры болып 2005 жылға дейін Исаак Яковлевич Дворкин жұмыс істеді. 2000 жылдың 6 шілдесінде телеарна алғаш рет эфирге шығып, хабар таратты. Алматы қаласы әкімінің 2000 жылғы 6 қарашадағы шешіміне сәйкес, Алматы қаласы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитеттің 2001 жылғы 8 тамыздағы шешімімен «Алматы ОА-Алматы ЮС» Алматы қалалық телерадиокомпаниясы» МКМ-сі «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» ЖАҚ болып қайта құрылды. ҚР Акционерлік қоғамдар туралы заңына сәйкес 2003 жылдың 13 мамырда № 415-ІІ Заңын орындау мақсатында Алматы қаласының коммуналдық меншік басқармасының 2004 жылғы 20 қаңтардағы шешімімен «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» АҚ болып қайта тіркелді. 2005 жылы телеарна директоры болып Мустафин Санжар Анатольевич тағайындалды. 2006 жылғы 1 желтоқсандағы №KZ50VJB00000122 бұқаралық ақпарат құралдарын есепке алу туралы куәлігін ҚР Көлік және коммуникация министрлігінің ақпарат және мұрағат комитеті берді. 2008-2009 жылдары телеарнаны Жанахмет Жәнібекұлы Ағыбаев басқарды. 2009 жылы телеарна басшысы болып Грюнберг Евгений Валерьевич тағайындалды. 2013-2015 жылдары телеарнаны Алматы қаласының әкімі кеңесшісі болған Куянов Сергей Леонидович басқарды. 2016 жылдың 13 қыркүйегіндегі №KZ66VJB00000125 отандық телерадиоарналарды қайта есепке алу туралы куәлігін Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі байланыс, ақпараттандыру және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мемлекеттік бақылау комитеті берді. 2015 жылдың қараша айында телеарна басшысы болып Әлденей Әлібек Үсенұлы тағайындалды. 2017 жылы телеарнада ребрендинг жүргізілді. Дизайнды әзірлеу кезінде графикалық суретшілер әлемдік трендке сүйенді. Ең бастысы - қарапайымдылық пен тартымдылық. Телеарна логотипінде алманың орнына оңай танылатын белгі мен «Алматы» деген жазу пайда болды. Материалдық-техникалық база жетілдірілді. Заманауи жаңа құрылғылармен жабдықталған (өндірістік жол анықтығы жоғары цифірлік формат HD сапасы) жаңа студия павильоны қолданысқа берілді. Конент толығымен жаңарды (барлық тақырыптық бағыттар мен жанрларды қамтитын сапасы жоғары 25 меншіктік бағдарлама жасалды). Телеарна эфирлік көрсеткіштерін арттырып, өзіндік форматын әзірледі. 2018 жылы Ақордада телеарна «Қазақстандық журналистика мен ұлттық телевидениенің дамуына қосқан үлесі үшін» грамотасымен марапатталды. Сол жылы телеарна You Tube арнасының «Күміс түймені» иеленді. 2019 жылдың 6 наурызы мен 5 шілдесі аралығында арнаны Қалянбеков Болат Серікұлы басқарды. Сәуір айында телеарна «Әкіммен ашық әңгіме» жобасын іске қосты. Сол жылы «Інжу маржан» бағдарламасының жүргізушісі Ұлжан Байбосынова Өзбекстанда өткен өнер фестивалінде үздік атанды. 2019 жылдың 22 шілдесінен бастап 2022 жылдың 28 наурызына дейін телеарнаны Мухамеджанова Нұржан Жалауқызы басқарды. 2019 жылы жұмыс нәтижесі жақсы болып, «Ең үздік аймақтық арна» номинациясы бойынша «Тұмар» ұлттық телевизиялық сыйлығының жеңімпазы атанды. Жыл басында эфирде «Алматы» телеарнасының «Таңғы студио» атты таңертеңгілік ақпараттық-ойын-сауық бағдарламасы пайда болды. [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде – барлық мектептер қашықтан оқытуға көшіп жатқанда «Алматы» телеарнасы 9-11-сынып оқушыларына арналған сабақ көрсетілімін жүргізді. 2022 жылдың басында «Алматы» телеарнасында алғаш рет роботталған камералар жүйесі жұмыс жасай бастады. Almaty телеарнасының студиялық павильоны жаңа телевизиялық техникамен толықты. Жаңалық тарататын студияда тікелей эфир тарату үшін және басқа да ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларды шығару үшін автоматталған Tecnopoint TUNING құрылғысы бар «AW-UE 150W» камералары орнатылды. 2022 жылы 28 наурызда «Алматы» телеарнасының басшысы болып Тимур Талғатұлы Базарбаев тағайындалды. Ол басшылыққа келген алғашқы бірнеше ай ішінде «Алматы» телеарнасының қызметін және оның хабар тарату саясатын жетілдіру, оның ішінде шығындарды азайту бойынша кешенді жұмыс жүргізілді. Өндірістік жүктемені дұрыс бөлу, қызметкерлерді материалдық тұрғыда ынталандыру мәселелері жолға қойылды. Жаңа телемаусымда коммерциялық кіріс көлемі күрт өсті. 21 шілдеде Almaty.tv сайты Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпараттық агенттік және желілік басылым ретінде есепке алу туралы куәлігін алды. 4 тамыздан бастап «Алматы» телеарнасы Қазақстан Республикасының барлық аумағында міндетті түрде көрсетілетін арналар тізіміне енгізілді. Аудиторияны техникалық қамту 47 пайыздан 89 пайызға дейін артты, бұл көрермендер санының өсуіне оң әсерін тигізді. TNS Central Asia зерттеу компаниясының мәліметі бойынша, арна аудиториясының бір тәуліктегі орташа үлесі сәуір айымен салыстырғанда 70 пайызға артқан. «Алматы» телеарнасы 2022 жылдың жаңа телемаусымында көрерменге 8 әлеуметтік-драмалық және тарихи сериал, ішкі өнім ретінде 26 бағдарлама, оның ішінде 11 жаңа тележоба ұсынды. Бұл жобалардың жартысы жарнамалық бюджет есебінен дайындалды. Форматы мен жанры аудитория сұранысына сәйкес келмеген, рейтингі төмен 13 бағдарлама жабылды. 4 тележобаның форматы қайта жаңғыртылды. Телеарнаның бағдарламалық саясатындағы тағы бір жаңалық - арнадағы жобалардың 75 пайызы қазақ тілінде дайындалады. 2022 жылы телеарнада ребрендинг жасалды. Брендтің жаңаруы «Алматы» телеарнасы дамуының жаңа кезеңге аяқ басқанын және контент сапасы артып, дәстүрлі эфир мен цифрлық интернет синергиясына бет алғанын көрсетеді. «Алматы» телеарнасы ересектер аудиториясын да, әлеуметтік желілер мен онлайн ресурстарды кеңінен қолданатын жас көрермендерді де кеңінен қамтитын «заманауи классикаға» барынша көңіл бөлмек. Маркетингтік мақсатта рестайлингті, жаңа айдентиканы және эфирлік безендіруді, жаңартылған хабар тарату кестесін және т.б. қамтитын шаралар қабылданды. Алғаш рет тележобаларды эфирде және эфирден тыс дамыту мақсатында телеарнаның біртұтас имидждік стратегиясы қабылданды. 2023 жылы телеарнаның түсірілім павильоны жаңартылды. Реконструкциялау аясында кез келген күрделі тележобаларды түсіруге мүмкіндік беретін қазіргі заманғы бейімделгіш декорациялар салынды, төзімді полимерлі толтырғыш жабын қолданылды. Студияның пайдалы алаңы 2 есе ұлғайтылды. Сонымен қатар Алматы әкімдігінің қолдауымен жаңа түсіру және монтаждау жабдықтары сатып алынды. Қала әкімі Ерболат Досаевтың қатысуымен өткен тұсаукесер барысында телеарнаның бас директоры Тимур Базарбаев соңғы 1,5 жылда телеаудиторлардың өсуі шамамен 70%-ға жеткен, ал сайтты қарау 5 есеге – жылына 9-45 миллионға дейін артқанын айтты. Коммерциялық кірістер 65%-ға, медиа сатушы желісі бойынша 2 есе өсті. 2023 жылы Almaty TV 18 тележобаны ұсынды. Өз өндірісінің мемлекеттік тілдегі үлесі 83%-ға дейін жетті.<ref>[https://almaty.tv/kz/about/istoriya «Алматы» телеарнасының ресми сайты. Тарих]</ref> == Бағдарламалар == * Күндізгі жаңалықтар (Дневные новости) * Қорытынды жаңалықтар (Итоговые новости) * Анық TIME * Таңғы STUDIO * Өмір иірімі * Дала сазы * Алматы кеші * Мәдениет айнасы * Новый взгляд * Жұлдызды караоке * Кешкі Алматы * Алматинские истории * ISKER NEWS * Жаңа көзқарас * Еңбек етсең... * Алматы ән қанатында * Жарты сағат Жанарбекпен * Әсем әуен * Үздік әзілдер<ref>[https://almaty.tv/kz/programma-peredach Бағдарлама]</ref> == Телехикаялар == * Кенже * Сен үшін * Жазмыш * Томпи. Армандар орындалады * Өткінші жаңбыр * Он бес * Академия * Бір мектеп * Айнұрдың арманы * Медеуде кездесейік * Менің бапкерім * Өміріңе келдім * Біздің әулет * TikTok House == Логотиптері == <gallery> Almaty TV 2007.png|2005-2009 жылдардағы логотипі Almaty TV 2011.png|2009-2013 жылдардағы логотипі Almaty TV 2016.png|2015-2017 жылдардағы логотипі AlmatyTV 2021.png|2017-2022 жылдардағы логотипі Almatytv.png|Қазіргі логотипі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://almaty.tv/ «Almaty TV» телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://almaty.tv/kz/broadcasting «Almaty TV» телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/user/AlmatyUS «Almaty TV» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@almatytvnews «Almaty TV News» (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@almaty.tv «Almaty TV» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/almaty.tv/ «Almaty TV» телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/almaty.tv «Almaty TV» телеарнасы (Facebook)}} * {{URL|https://t.me/tvalmaty «Almaty TV» телеарнасы (Telegram)}} * {{URL|https://x.com/almaty_tv «Almaty TV» телеарнасы (X)}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] c9q0r3rxpixu8c3ra0myb0o5wrku9au 3692137 3692123 2026-11-05T16:34:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Полатбеков Айсултан|Полатбеков Айсултан]] ([[User talk:Полатбеков Айсултан|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3378769 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = Almaty TV | толық атауы = «Almaty» Телерадиокомпаниясы» АҚ | логотипі = Almatytv.png | логоатауы = | ені = | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = қазақша, орысша | орталық = [[Алматы]] қаласы, Ғабдуллин көшесі, 88А | формат = 16:9 | тематика = ақпараттық, ойын-сауық | хабар таратуын бастады = [[11 наурыз]] [[1999 жыл]] (компания құрылды)<br>[[6 шілде]] [[2000 жыл]] (телеарна іске қосылды) | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = [[Алматы]] қаласының әкімдігі | басшы қызметі = Бас директоры | басшылары = Тимур Базарбаев | бұрынғы атаулары = '''Южная Столица Алматы''', қысқаша '''ЮСА''' (2000-2005) <br>'''Алматы''' (2005-2017) | туыстас арналар = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = https://almaty.tv/kz almaty.tv }} '''Almaty TV''' — [[Алматы]] қаласынан хабар тарататын Қазақстандағы жалпыұлттық телеарна. [[1999 жыл]]ы негізі қаланған. == Тарихы == 1999 жылы «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» АҚ «Алматы қалалық телерадиокомпаниясы» МКМ Алматы қаласы әкімінің 1999 жылғы 11 наурыздағы N 224 шешімімен құрылды, №25904-1910-ГП мемлекеттік тіркеу туралы куәлігін Алматы қаласы юстиция басқармасы 1999 жылы 14 сәуірде берген. Бұқаралық ақпарат құралдарының тізіміне алғаш рет №654-ТРК 1999 жылғы 30 сәуірде енген. Телеарнаның алғашқы директоры болып 2005 жылға дейін Исаак Яковлевич Дворкин жұмыс істеді. 2000 жылдың 6 шілдесінде телеарна алғаш рет эфирге шығып, хабар таратты. Алматы қаласы әкімінің 2000 жылғы 6 қарашадағы шешіміне сәйкес, Алматы қаласы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитеттің 2001 жылғы 8 тамыздағы шешімімен «Алматы ОА-Алматы ЮС» Алматы қалалық телерадиокомпаниясы» МКМ-сі «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» ЖАҚ болып қайта құрылды. ҚР Акционерлік қоғамдар туралы заңына сәйкес 2003 жылдың 13 мамырда № 415-ІІ Заңын орындау мақсатында Алматы қаласының коммуналдық меншік басқармасының 2004 жылғы 20 қаңтардағы шешімімен «Оңтүстік Астана» телерадиокомпаниясы» АҚ болып қайта тіркелді. 2005 жылы телеарна директоры болып Мустафин Санжар Анатольевич тағайындалды. 2006 жылғы 1 желтоқсандағы №KZ50VJB00000122 бұқаралық ақпарат құралдарын есепке алу туралы куәлігін ҚР Көлік және коммуникация министрлігінің ақпарат және мұрағат комитеті берді. 2008-2009 жылдары телеарнаны Жанахмет Жәнібекұлы Ағыбаев басқарды. 2009 жылы телеарна басшысы болып Грюнберг Евгений Валерьевич тағайындалды. 2013-2015 жылдары телеарнаны Алматы қаласының әкімі кеңесшісі болған Куянов Сергей Леонидович басқарды. 2016 жылдың 13 қыркүйегіндегі №KZ66VJB00000125 отандық телерадиоарналарды қайта есепке алу туралы куәлігін Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі байланыс, ақпараттандыру және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мемлекеттік бақылау комитеті берді. 2015 жылдың қараша айында телеарна басшысы болып Әлденей Әлібек Үсенұлы тағайындалды. 2017 жылы телеарнада ребрендинг жүргізілді. Дизайнды әзірлеу кезінде графикалық суретшілер әлемдік трендке сүйенді. Ең бастысы - қарапайымдылық пен тартымдылық. Телеарна логотипінде алманың орнына оңай танылатын белгі мен «Алматы» деген жазу пайда болды. Материалдық-техникалық база жетілдірілді. Заманауи жаңа құрылғылармен жабдықталған (өндірістік жол анықтығы жоғары цифірлік формат HD сапасы) жаңа студия павильоны қолданысқа берілді. Конент толығымен жаңарды (барлық тақырыптық бағыттар мен жанрларды қамтитын сапасы жоғары 25 меншіктік бағдарлама жасалды). Телеарна эфирлік көрсеткіштерін арттырып, өзіндік форматын әзірледі. 2018 жылы Ақордада телеарна «Қазақстандық журналистика мен ұлттық телевидениенің дамуына қосқан үлесі үшін» грамотасымен марапатталды. Сол жылы телеарна You Tube арнасының «Күміс түймені» иеленді. 2019 жылдың 6 наурызы мен 5 шілдесі аралығында арнаны Қалянбеков Болат Серікұлы басқарды. Сәуір айында телеарна «Әкіммен ашық әңгіме» жобасын іске қосты. Сол жылы «Інжу маржан» бағдарламасының жүргізушісі Ұлжан Байбосынова Өзбекстанда өткен өнер фестивалінде үздік атанды. 2019 жылдың 22 шілдесінен бастап 2022 жылдың 28 наурызына дейін телеарнаны Мухамеджанова Нұржан Жалауқызы басқарды. 2019 жылы жұмыс нәтижесі жақсы болып, «Ең үздік аймақтық арна» номинациясы бойынша «Тұмар» ұлттық телевизиялық сыйлығының жеңімпазы атанды. Жыл басында эфирде «Алматы» телеарнасының «Таңғы студио» атты таңертеңгілік ақпараттық-ойын-сауық бағдарламасы пайда болды. COVID-19 пандемиясы кезінде – барлық мектептер қашықтан оқытуға көшіп жатқанда «Алматы» телеарнасы 9-11-сынып оқушыларына арналған сабақ көрсетілімін жүргізді. 2022 жылдың басында «Алматы» телеарнасында алғаш рет роботталған камералар жүйесі жұмыс жасай бастады. Almaty телеарнасының студиялық павильоны жаңа телевизиялық техникамен толықты. Жаңалық тарататын студияда тікелей эфир тарату үшін және басқа да ақпараттық-сараптамалық бағдарламаларды шығару үшін автоматталған Tecnopoint TUNING құрылғысы бар «AW-UE 150W» камералары орнатылды. 2022 жылы 28 наурызда «Алматы» телеарнасының басшысы болып Тимур Талғатұлы Базарбаев тағайындалды. Ол басшылыққа келген алғашқы бірнеше ай ішінде «Алматы» телеарнасының қызметін және оның хабар тарату саясатын жетілдіру, оның ішінде шығындарды азайту бойынша кешенді жұмыс жүргізілді. Өндірістік жүктемені дұрыс бөлу, қызметкерлерді материалдық тұрғыда ынталандыру мәселелері жолға қойылды. Жаңа телемаусымда коммерциялық кіріс көлемі күрт өсті. 21 шілдеде Almaty.tv сайты Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпараттық агенттік және желілік басылым ретінде есепке алу туралы куәлігін алды. 4 тамыздан бастап «Алматы» телеарнасы Қазақстан Республикасының барлық аумағында міндетті түрде көрсетілетін арналар тізіміне енгізілді. Аудиторияны техникалық қамту 47 пайыздан 89 пайызға дейін артты, бұл көрермендер санының өсуіне оң әсерін тигізді. TNS Central Asia зерттеу компаниясының мәліметі бойынша, арна аудиториясының бір тәуліктегі орташа үлесі сәуір айымен салыстырғанда 70 пайызға артқан. «Алматы» телеарнасы 2022 жылдың жаңа телемаусымында көрерменге 8 әлеуметтік-драмалық және тарихи сериал, ішкі өнім ретінде 26 бағдарлама, оның ішінде 11 жаңа тележоба ұсынды. Бұл жобалардың жартысы жарнамалық бюджет есебінен дайындалды. Форматы мен жанры аудитория сұранысына сәйкес келмеген, рейтингі төмен 13 бағдарлама жабылды. 4 тележобаның форматы қайта жаңғыртылды. Телеарнаның бағдарламалық саясатындағы тағы бір жаңалық - арнадағы жобалардың 75 пайызы қазақ тілінде дайындалады. 2022 жылы телеарнада ребрендинг жасалды. Брендтің жаңаруы «Алматы» телеарнасы дамуының жаңа кезеңге аяқ басқанын және контент сапасы артып, дәстүрлі эфир мен цифрлық интернет синергиясына бет алғанын көрсетеді. «Алматы» телеарнасы ересектер аудиториясын да, әлеуметтік желілер мен онлайн ресурстарды кеңінен қолданатын жас көрермендерді де кеңінен қамтитын «заманауи классикаға» барынша көңіл бөлмек. Маркетингтік мақсатта рестайлингті, жаңа айдентиканы және эфирлік безендіруді, жаңартылған хабар тарату кестесін және т.б. қамтитын шаралар қабылданды. Алғаш рет тележобаларды эфирде және эфирден тыс дамыту мақсатында телеарнаның біртұтас имидждік стратегиясы қабылданды. 2023 жылы телеарнаның түсірілім павильоны жаңартылды. Реконструкциялау аясында кез келген күрделі тележобаларды түсіруге мүмкіндік беретін қазіргі заманғы бейімделгіш декорациялар салынды, төзімді полимерлі толтырғыш жабын қолданылды. Студияның пайдалы алаңы 2 есе ұлғайтылды. Сонымен қатар Алматы әкімдігінің қолдауымен жаңа түсіру және монтаждау жабдықтары сатып алынды. Қала әкімі Ерболат Досаевтың қатысуымен өткен тұсаукесер барысында телеарнаның бас директоры Тимур Базарбаев соңғы 1,5 жылда телеаудиторлардың өсуі шамамен 70%-ға жеткен, ал сайтты қарау 5 есеге – жылына 9-45 миллионға дейін артқанын айтты. Коммерциялық кірістер 65%-ға, медиа сатушы желісі бойынша 2 есе өсті. 2023 жылы Almaty TV 18 тележобаны ұсынды. Өз өндірісінің мемлекеттік тілдегі үлесі 83%-ға дейін жетті.<ref>[https://almaty.tv/kz/about/istoriya «Алматы» телеарнасының ресми сайты. Тарих]</ref> == Бағдарламалар == * Күндізгі жаңалықтар (Дневные новости) * Қорытынды жаңалықтар (Итоговые новости) * Анық TIME * Таңғы STUDIO * Өмір иірімі * Дала сазы * Алматы кеші * Мәдениет айнасы * Новый взгляд * Жұлдызды караоке * Кешкі Алматы * Алматинские истории * ISKER NEWS * Жаңа көзқарас * Еңбек етсең... * Алматы ән қанатында * Жарты сағат Жанарбекпен * Әсем әуен * Үздік әзілдер<ref>[https://almaty.tv/kz/programma-peredach Бағдарлама]</ref> == Телехикаялар == * Кенже * Сен үшін * Жазмыш * Томпи. Армандар орындалады * Өткінші жаңбыр * Он бес * Академия * Бір мектеп * Айнұрдың арманы * Медеуде кездесейік * Менің бапкерім * Өміріңе келдім * Біздің әулет * TikTok House == Логотиптері == <gallery> Almaty TV 2007.png|2005-2009 жылдардағы логотипі Almaty TV 2011.png|2009-2013 жылдардағы логотипі Almaty TV 2016.png|2015-2017 жылдардағы логотипі AlmatyTV 2021.png|2017-2022 жылдардағы логотипі Almatytv.png|Қазіргі логотипі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://almaty.tv/ «Almaty TV» телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://almaty.tv/kz/broadcasting «Almaty TV» телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/user/AlmatyUS «Almaty TV» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@almatytvnews «Almaty TV News» (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@almaty.tv «Almaty TV» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/almaty.tv/ «Almaty TV» телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/almaty.tv «Almaty TV» телеарнасы (Facebook)}} * {{URL|https://t.me/tvalmaty «Almaty TV» телеарнасы (Telegram)}} * {{URL|https://x.com/almaty_tv «Almaty TV» телеарнасы (X)}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] 502c4fv0qb2f48vsnmw0dne7nc99sej 0 739853 3692257 3343701 2026-11-05T17:57:10Z Ерден Карсыбеков 3744 3692257 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Милен Фармер |Шынайы есімі = Mylène Jeanne Gautier |Сурет = Милен Фармер.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Милен Готье |Толық аты = |Туған күні = 12.09.1961 |Туған жері = [[Пьерфон]], [[Канада]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1984 жылдан бері |Мемлекет = {{FRA}}<br />{{CAN}} |Мамандықтары = {{Әнші|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, {{актриса|Франция|XX ғасыр|XXI ғасыр}}, сазгер |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = NRJ Music Awards, Victoires de la musique |Сайты = |Commons = Mylène Farmer }} '''Милен Фармер''' — француз әншісі, ақыны және сазгері, ең танымал заманауи француз әншілерінің бірі. Сондай-ақ ол ең көп пайда түсірген француз әншісі болды, 2014 жылы оның табысы 4,7 млн евро құрды.<ref>[https://www.challenges.fr/entreprise/20140128.CHA9724/classement-farmer-maitre-gims-hallyday-zaz-obispo-daft-punk-les-chanteurs-les-mieux-payes-en-2013.html Classement : les chanteurs français les mieux payés en 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101143411/https://www.challenges.fr/entreprise/20140128.CHA9724/classement-farmer-maitre-gims-hallyday-zaz-obispo-daft-punk-les-chanteurs-les-mieux-payes-en-2013.html |date=2017-01-01 }}, ''Challenges'', 29 janvier 2014</ref> == Альбомдары == * ''Cendres de Lune'' (1986) * ''Ainsi soit je...'' (1988) * ''L’Autre...'' (1991) * ''Anamorphosée'' (1995) * ''Innamoramento'' (1999) * ''Avant que l’ombre…'' (2005) * ''Point de suture'' (2008) * ''Bleu Noir'' (2010) * ''Monkey Me'' (2012) * ''Interstellaires'' (2015) * ''Désobéissance'' (2018) * ''L’Emprise'' (2022) == Кітабы == 2003 жылы ''Лиза-Лу және Ертегіші'' кітабы шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Милен Фармер}} [[Санат:Франция ақындары]] [[Санат:Франция сазгерлері]] bmpxwx5x6cycrfwlfg6g60u7qxa7ldc 0 741689 3692000 3691738 2026-11-05T13:49:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691156 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]]. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. Оның қаламынан туған әңгімелер, фельетондар, публицистикалық мақалалар облыстық, республикалық газет беттерінен кқрініс тапқан. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> == Марапаттары == *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] acog2xcq53at3targc0tph9gdmzalp8 0 743077 3691957 3678413 2026-11-05T12:00:21Z Еділбай Дәмелі 186320 3691957 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 қараша 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық пікір қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] iw68ttvfsrxlnu87c1r6mwq184ogq96 3691959 3691957 2026-11-05T12:00:51Z Еділбай Дәмелі 186320 3691959 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 қараша 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] kgh1yrgudndxb4oe643ni9asjnfnxbe 3691960 3691959 2026-11-05T12:01:17Z Еділбай Дәмелі 186320 3691960 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] 04lqox7qhqh75drezmtc84nve960v0t 3691962 3691960 2026-11-05T12:01:46Z Еділбай Дәмелі 186320 3691962 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін [[үй]]ден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] dop0j32owe7ebsd3wap8w8yd9tjrzim 3691963 3691962 2026-11-05T12:02:14Z Еділбай Дәмелі 186320 3691963 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары [[шабуыл]] жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін [[үй]]ден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] kl8eifnyqw37aoov5c1mtkfj3kf7m5x 3691964 3691963 2026-11-05T12:03:17Z Еділбай Дәмелі 186320 3691964 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары [[шабуыл]] жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін [[үй]]ден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол [[дүкен]]нен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] cgav0tc5a4fqrggwc0mhu7tr8lmm47r 3691965 3691964 2026-11-05T12:03:55Z Еділбай Дәмелі 186320 3691965 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара [[университет]]інің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары [[шабуыл]] жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін [[үй]]ден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол [[дүкен]]нен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] gxkptt6hu9jef3b53fz5i9n82w7n4na 3691966 3691965 2026-11-05T12:04:25Z Еділбай Дәмелі 186320 3691966 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 [[қараша]] 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара [[университет]]інің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік [[реформа]]ларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен [[отбасы]]н құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық [[пікір]] қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары [[шабуыл]] жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін [[үй]]ден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол [[дүкен]]нен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] dlgye9tvlfsiqq5xaar6dojz8etlbb8 3691994 3691966 2026-11-05T13:48:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3649881 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 қараша 1954 ж.) — түрік ғалымы, [[тарихшы]]. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің [[саясаттану]] факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен отбасын құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық пікір қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] 1uf72pjf2zyp89lbo8y3vu747bvq5jh 0 746953 3692294 3661298 2026-11-05T22:23:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692294 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Копривница-Крижевци |Шынайы атауы = {{lang-hr|Koprivničko-križevačka županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Koprivnica County coat of arms.png |Ту = Flag_of_Koprivnica-Križevci_County.png |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 46.170 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 16.909 |lon_min = |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 3 қала<br />22 қауымдастық |Астанасы = [[Копривница]] |Басшысы = Дарко Корен |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 115 584 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 16 |Тығыздығы = 66,12 |Тығыздығы бойынша орны = 13 |Жер аумағы = 1748 |Жер аумағы бойынша орны = 17 |Карта = CroatiaKoprivnica-Krizevci.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-06 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 48 |Сайты = http://www.kckzz.hr/ }} '''Копривница-Крижевци''' ({{lang-hr|Koprivničko-križevačka županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстігіндегі [[жупания]]. Жупания [[Копривница]] және [[Крижевци]] екі ірі қалаларының атымен аталған. ==Географиясы== Жупанияның аумағы — 1748 км². Солтүстігінде [[Меджимурье жупаниясы]]мен, солтүстік-батысында [[Вараждин жупаниясы]]мен, оңтүстік-батысында [[Загреб жупаниясы]]мен, оңтүстігінде [[Беловар-Билогора жупаниясы]]мен және оңтүстік-шығысында [[Вировитица-Подравина жупаниясы]]мен шектеседі. Солтүстік-шығысында жупания [[Мажарстан]]мен шекаралас. Жупания аумағы арқылы [[Будапешт]] — [[Загреб]] және [[Вараждин]] — [[Осиек]] бағытындағы бірнеше маңызды теміржол және автомобиль магистральдары өтеді. Жупанияның шығыс бөлігі [[Драва]] өзенінің төмен жатқан, құнарлы алқабында орналасқан, бұл аймақ [[Подравина]] деп те аталады; ал батыс бөлігі — көбірек адырлы. ==Халқы және әкімшілік бөлінісі== 2011 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, жупания аумағында 124 467 адам тұрды<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>, олардың 96 %-ы [[хорваттар]]<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. Жупания 25 әкімшілік бірлікке (3 қала, 22 қауымдастық) бөлінеді: '''Қалалар''': * [[Копривница]], жупания астанасы, 24 809 адам * [[Крижевци]], 11 541 адам * [[Джюрджевац]], 6616 адам '''Қауымдастықтар''': * [[Дрне]] * [[Джелековец]] * [[Фердинандовац]] * [[Гола (Хорватия)|Гола]] * [[Горня-Риека]] * [[Хлебине]] * [[Калиновац]] * [[Калник (ауыл)|Калник]] * [[Клоштар-Подравски]] * [[Копривнички Бреги]] * [[Копривнички Иванец]] * [[Леград]] * [[Молве]] * [[Новиград Подравски]] * [[Ново-Вирье]] * [[Петеранец]] * [[Подравске-Сесвете]] * [[Расинья]] * [[Соколовац]] * [[Свети Иван-Жабно]] * [[Свети Петар-Ореховец]] * [[Вирье]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kckzz.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] f63hes4ow4dockuheczw3okl85gyjoo 0 746954 3692305 3661355 2026-11-05T23:58:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3692305 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Крапина-Загорье |Шынайы атауы = {{lang-hr|Krapinsko-zagorska županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Seal of Krapina-Zagorje County.svg |Ту = Flag of Krapina-Zagorje County.svg |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 46.125 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 15.907 |lon_min = |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 7 қала<br />25 қауымдастық |Астанасы = [[Крапина]] |Басшысы = Желько Колар |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 132 892 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 12 |Тығыздығы = 108,13 |Тығыздығы бойынша орны = 4 |Жер аумағы = 1229 |Жер аумағы бойынша орны = 19 |Карта = CroatiaKrapina-Zagorje.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-02 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 49 |Сайты = http://www.kzz.hr/ }} '''Крапина-Загорье жупаниясы''' ({{lang-hr|Krapinsko-zagorska županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстік-батысында орналасқан [[жупания]]. Жупания атауы жупанияның ең ірі қаласы [[Крапина]] және [[Хорват Загорьесі|Загорье]] тарихи аймақтың атауларынан шыққан. ==Географиясы== Жупанияның аумағы — 1229 км². Солтүстігінде және шығысында [[Вараждин жупаниясы]]мен, оңтүстігінде [[Загреб жупаниясы]]мен және [[Загреб]] қаласымен, батысында [[Словения]]мен шекаралас. Жупания аумағы арқылы [[Вараждин]] — [[Осиек]] теміржол және автомобиль магистралі өтеді. Жупанияның бедері өте адырлы, оңтүстік бөлігінде Загребтен жупанияны бөліп тұрған [[Медведница]] таулары орналасқан. Жупанияда ауыл шаруашылығы, әсіресе жүзім шаруашылығы, жақсы дамыған. ==Халқы және әкімшілік бөлінісі== 2001 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, жупания аумағында 142 432 адам тұрды<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. Жупания негізінен моноұлтты, тұрғындардың 98,4 %-ы [[хорваттар]], 0,3 %-ы [[словендер]], 0,2 %-ы [[сербтер]]<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. Крапин-Загорье жупаниясы 25 әкімшілік бірлікке (7 қала, 25 қауымдастық) бөлінеді: '''Қалалар''': * [[Крапина]], жупанияның астанасы, халқы — 4 471 адам * [[Орославье]], халқы — 3 368 адам * [[Златар]], халқы — 2 906 адам * [[Забок]], халқы — 2 714 адам * [[Доня Стубица]], халқы — 2 200 адам * [[Преграда]], халқы — 1 828 адам * [[Кланец]], халқы — 567 адам '''Қауымдастықтар:''' * [[Бедековчина]] * [[Будиншчина]] * [[Десинич]] * [[Джурманец]] * [[Горня Стубица]] * [[Храшчина]] * [[Хум на Сутли]] * [[Есене]] * [[Кральевец на Сутли]] * [[Крапинске Топлице]] * [[Коньшчина]] * [[Кумровец]] * [[Мария Бистрица]] * [[Лобор]] * [[Маче]] * [[Миховлян]] * [[Нови Голубовец]] * [[Петровско]] * [[Радобой]] * [[Свети Криж-Зачретье]] * [[Стубичке Топлице]] * [[Тухель]] * [[Велико Трговишче]] * [[Загорска Села]] * [[Златар Бистрица]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kzz.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] m402ury1qg2cimaq0trph7lmi0agg6x 0 753982 3692028 3691655 2026-11-05T13:54:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3627143 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Erreway''' (немесе ''R-way'', айтылуы - Эррэ-вэй)- [[Бүлікшіл рух|Бүлікшіл Рух]] ([[Испан тілі|исп]]. ''Rebelde Way'') жастар телехикаясының түсірілім процесінде құрылған Аргентиналық [[Поп-музыка|поп-топ]]. Оның құрамына сериалда басты рөлдерді сомдаған [[Камила Бордонаба]], [[Фелипе Коломбо]], [[Луисана Лопилато]] және [[Бенхамин Рохас]] кірді. Топ үш студиялық альбом шығарды - [[Señales]], [[Tiempo]] және [[Memoria]], сонымен қатар [[Vuelvo]] жинағы. Олардың музыкасы [[Аргентина]], [[Перу]], [[Израиль]] және сериал көрсетілген басқа елдерде, соның ішінде [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Украина]] және [[Балтық елдері|Балтық елдерінде]] кеңінен танылып, альбомдары миллион данамен сатылды. Сонымен қатар, Аргентинада бірнеше платина мен алтын сертификаттарға ие болды <ref>http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=7479 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531161657/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=7479 |date=2011-05-31 }}</ref>. Топтың мүшелері " ''Бүлікшіл Рух''" телехикаясында өздерін рок-музыкант ретінде көрсеткенімен, шын мәнінде Erreway стилі поп-музыкаға жақын. 2004 жылы ([[Испан тілі|исп]]. ''4 caminos'' ) фильмінің түсірілімі аяқталғаннан кейін көп ұзамай топ тарады. Алайда, 2006 жылы Фелипе Коломбо мен Камила Бордонаба телехикая әлі де танымал болған [[Испания|Испанияға]] барды. Сол жылдың желтоқсанында Испания бойынша Erreway әр қалада мыңдаған жанкүйерлерді жинаған концерттік туры өтті, бірақ Луисана Лопилатоның қатысуынсыз. == Топ мүшелері == {| class="wikitable" ! Туылған есімі !! Туылған күні !! Туылған жері |- | [[Бенхамин Рохас]] || 16 сәуір 1985 (39 жаста) || [[Ла-Плата]], [[Аргентина]] |- | [[Камила Бордонаба]] || 4 қыркүйек 1984 (40 жаста) || [[Эль-Паломар]], [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] |- | [[Фелипе Коломбо]] || 8 қаңтар 1983 (42 жаста) || [[Мехико]], [[Мексика]] |- | [[Луисана Лопилато|Луисана Лорелей Лопилато де ла Торре]] || 18 мамыр 1987 (37 жаста) || [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] |} == Топ музыканттары == * Laura Corazzina (бас). * Luis Burgio (барабаншы). * Gustavo Novello (п). * Florencia Ciarlo (бэк-вокал). * Willie Lorenzo (гитара, бэк-вокал). == Топ тарихы == ==== Chiquititas және бастау кезеңі (1996–2001) ==== ''[[Chiquititas]]'' – Аргентинада балалар мен жасөспірімдерге арналған танымал телехикая болды. Оны белгілі продюсер [[Крис Морена]] жасады, сондай-ақ [[Бразилия]] мен [[Мексика|Мексикада]] да нұсқалары шықты. Камила Бордонаба 1996 жылы ''Chiquititas''-қа бірінші болып қосылып, Патоның рөлін сомдады. 1999 жылы оның кейіпкері сериалдан кеткенімен, актриса Камила Бустильо есімді жаңа рөлмен қайта оралды. Фелипе Коломбо алғашында Chiquititas-тың мексикалық нұсқасында ойнады, ал 1999 жылы ол түпнұсқа аргентиналық нұсқасына Луисана Лопилато екеуімен бірге қосылды. Бенхамин Рохас 1998 жылы актерлік құрамға енді. 2001 жылы олар ''[[Chiquititas: Rincón de Luz]]'' атты фильмде өз рөлдерін қайталап ойнады. ''Chiquititas'' сериалында ойнау барысында олар музыкалық таланттарын ашты. ==== Rebelde Way, Señales және Tiempo (2002–2003) ==== 2002 жылы Бордонаба, Коломбо, Лопилато және Рохас Крис Морена жасаған ''Rebelde Way'' сериалында басты рөлдерді сомдады: Марисса Пия Спирито (Бордонаба), Мануэль Агирре (Коломбо), Мия Колуччи (Лопилато) және Пабло Бустаманте (Рохас). Сериал үлкен халықаралық жетістікке жетті. Осы орайда төрт актер [[Sony Music]]-пен келісімшартқа отырып, ''Erreway'' тобы ретінде музыкалық мансабын бастады. 2002 жылы олардың алғашқы альбомы – ''Señales'' жарық көріп, 1 миллионнан астам данамен сатылды және Аргентинада екі мәрте платина статусын алды <ref>http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=3606 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531161739/http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=3606 |date=2011-05-31 }}</ref>. Бұл альбомның әндері сериалдың бірінші маусымында пайдаланылды. ''"Sweet Baby"'', ''"Bonita de Más"'', ''"Resistiré"'', ''"Inmortal"'', ''"Amor de Engaño"'' және ''"Será Porque Te Quiero"'' синглдары [[Латын Америкасы]], Испания, [[Грекия|Грекия]] және [[Израиль|Израильде]] хитке айналды. 2002 жылы желтоқсанда ''Erreway'' Буэнос-Айрестегі ''Grand Rex'' залында аншлагпен концерт өткізді <ref>http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=3606 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531161739/http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=3606 |date=2011-05-31 }}</ref>. 2003 жылы ''Tiempo'' атты екінші альбомдары шықты. Бұл альбом 2 миллион данамен сатылып, сыншылардың жоғары бағасына ие болды <ref>http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=5087 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930012748/http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=5087 |date=2011-09-30 }}</ref>. ''"Tiempo"'', ''"Será de Dios"'', ''"Para Cosas Buenas"'', ''"Que Estés"'', ''"Te Soñé"'' және ''"Vas A Salvarte"'' синглдары халықаралық танымалдыққа ие болды <ref>http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=5586 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930012830/http://www.gente.com.ar/notaGuia.php?ID=5586 |date=2011-09-30 }}</ref>. Осы жылы олар Nuestro Tiempo атты турнеге шықты. Желтоқсанда [[Rebelde Way]] сериалы аяқталды. ==== 4 Caminos, Memoria және Лопилатоның кетуі (2004–2005) ==== 2004 жылы ''Rebelde Way'' аяқталған соң, Erreway тағы бір альбом және толықметражды фильм түсіру үшін келісімшарт жасасты. 4 Caminos фильмі 1 маусымда жарыққа шықты. Фильм сыншылар тарапынан қатты сыналғанымен, коммерциялық табысқа жетті <ref>http://www.luisana.net/news.php?start_from=195&ucat=&archive=&subaction=&id=&</ref>. 2 маусымда ''Memoria'' атты үшінші альбом шықты. Альбомға ''4 Caminos'' фильміндегі әндер кірді. "Memoria" синглы Аргентинаның [[Billboard]] чартында бірінші орынға шықты және Крис Моренаның ең сәтті әндерінің біріне айналды. 2004 жылы ''Erreway Gira 2004'' турын өткізіп, үлкен жетістікке жетті. Erreway 2005 жылы Луисана Лопилатосыз алғашқы турына шықты, нәтижесінде Камила Бордонаба оның ән жолдарын орындады. Лопилато бұл турға ресми түрде қатыса алмады, өйткені тур күндері оның ''Casados con Hijos'' телехикаясын түсірумен сәйкес келді. Көп ұзамай, Лопилатоның топтан кеткені жарияланды. "Менде турға шығуға уақыт болған жоқ, себебі жұмысым көп еді <ref>https://web.archive.org/web/20090831064655/http://www.pandeblog.org/por-que-luisana-lopilato-de-erreway-no-vino-de-gira-a-espana-tenemos-respuestas/</ref>. Продюсерімізге келесі турға қатыса алатынымды айттым, бірақ ол мұны Камилаға, Бенхаминге және Фелипеге жеткізбеген сияқты. Сол себепті, барлығы мен топтан кетіп қалды деп ойлады. Бірақ қазір сізге айта аламын: мен Erreway-ға қайта оралмаймын, дегенмен болашақта не болатынын кім білсін", – деді Лопилато Bravo журналына берген сұхбатында <ref>http://www.luisana.net/news.php?start_from=180&ucat=&archive=&subaction=&id=&</ref>. ==== Жаңа турлар, Erreway en Concierto және La Miss Tijuana (2006–2010) ==== 2006 жылы жазда Бордонаба мен Коломбо Испанияға барып, Erreway ''en Concierto'' жинақ альбомын насихаттады. Альбомға топтың ең үздік әндері мен концерттік DVD кірді. 2007 жылы Erreway (Бордонаба, Коломбо, Рохас) Испаниядағы Sunny Happy Day музыкалық фестивалінде 50 мың көрермен алдында өнер көрсетті <ref>http://www.luisana.net/news.php?start_from=180&ucat=&archive=&subaction=&id=&</ref>. Олар сондай-ақ Erreway presenta su caja recopilatoria жинағын шығарды. Erreway Испанияда жаңа тур өткізетінін мәлімдеді <ref>Nuevo Lanzamiento y gira por España</ref>, бірақ Лопилато топқа қосылудың орнына <ref>Luisana no viaja a España</ref> жеке альбом жазуға шешім қабылдады <ref>Luisana grabando un disco</ref>. Осыған байланысты жаңа тур кейінге шегерілді <ref>Gira cancelada y nuevo disco anunciado</ref>. Олар жаңа альбом шығаратынын хабарлады <ref>Erreway: http://www.los40.com/articulo/noticias/Erreway-Estamos-preparando-disco-exclusivamente-Espana/l40actn01/20070621l40l40not_10/Tes</ref>. Vuelvo деп аталатын бұл альбом бұрынғы альбомдардан ерекшеленіп, топ мүшелері жазған әндерді қамтыды. Ол 2008 жылы шығуы керек еді, бірақ кейінге қалдырылды. 2009 жылы Erreway қайта бірігіп, Еуропадағы турнеге шығады деген қауесет тарады, бірақ бұл орындалмады <ref>https://web.archive.org/web/20111009082615/http://www.tvnovele.rs/category/novi-broj/</ref>. 2010 жылы Камила Бордонаба мен Фелипе Коломбо ''La Miss Tijuana'' атты жаңа топ құрып, бұрынғы Erreway бэк-вокалисті Уилли Лоренцомен бірге өнер көрсетті <ref>https://web.archive.org/web/20110808031119/http://forum.svet.rs/viewtopic.php</ref>. Бұл Erreway тобының ресми түрде тарағанын білдірді <ref>https://www.myspace.com/lamisstijuana</ref>. ==== Жаңа топтың құрылуы және қайта оралуы (2012–қазіргі уақыт) ==== Фелипе Коломбо, Бенхамин Рохас және Уилли Лоренцо Roco атты жаңа топ құрды. 2021 жылы олар Vuelvo атты жаңа альбомын шығарды. 2024 жылдың 25 қарашасында Камила Бордонаба, Фелипе Коломбо және Бенхамин Рохас Erreway тобының 2025 жылғы қайта қауышу турын жариялады. ==== Жеке және медиа өмірі ==== Альбомдарының және Rebelde Way сериалының жетістігінің арқасында Erreway тобының мүшелері Аргентинада кең танылып, халықаралық жұлдыздарға айналды <ref>http://www.luisana.net/news.php?start_from=195&ucat=&archive=&subaction=&id=&</ref>. Луисана Лопилато мен Камила Бордонаба, әсіресе Лопилато, Аргентина, Испания және Грекия сияқты елдерде ең тартымды әйелдердің бірі деп танылды <ref>http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3889 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218154546/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3889 |date=2012-02-18 }}</ref> . Барлық топ мүшелері бұқаралық ақпарат құралдарының тұрақты назарында болды <ref>Gente: Erreway: "Jamás nos consideramos sex symbol"</ref>. Бордонаба мен Бенхамин Рохас экранда да, өмірде де жұп болды; олар Chiquititas сериалының түсірілімі кезінде кездесіп, бірнеше айдан кейін ажырасып кетті <ref>Camila Bordonaba: Ni loca convivo antes de casarme</ref>. Лопилато мен Фелипе Коломбо да бес жылдан астам уақыт кездескен, бірақ олар қарым-қатынасын жиі жасыратын <ref>http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=6263 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930012858/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=6263 |date=2011-09-30 }}</ref>. Алайда, олардың қарым-қатынасы көпшілікке жария болғаннан кейін, бұл үлкен талқылауға себеп болды <ref>https://www.youtube.com/watch?v=Io6f9nv3Qhk</ref>. Сонымен қатар, Лопилато актер [[Мариано Мартинес]] <ref>http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=11846 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531162211/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=11846 |date=2011-05-31 }}</ref>, теннисші [[Хуан Монако]] <ref>http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=12611 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091218063659/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=12611 |date=2009-12-18 }}</ref> және әнші [[Майкл Бубле|Майкл Бублемен]]<ref>http://www.luisana.net/</ref> қарым-қатынастары арқылы [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] назарын өзіне аударды. ''Бүлікшіл Рух'' сериалының жетістігінен кейін Televisa компаниясы оның мексикалық нұсқасы – Rebelde сериалын түсірді. Бұл сериалдан құралған RBD тобы да әлемдік деңгейде танымал болды. БАҚ екі топтың арасында қақтығыс бар деген қауесеттерді таратқанымен, екі тарап та мұны жоққа шығарды<ref>https://archive.today/20130221234938/http://www.portalmusic.net/noticia/erreway-disco-generacion-concierto/1094/1</ref>. Кейінірек Бордонаба: "Менің ойымша, бұл тек жанкүйерлер арасындағы бәсекелестік. Топтар арасында ешқандай жанжал жоқ", – деп мәлімдеді<ref>https://archive.today/20130205064446/http://foro.univision.com/univision/board/message?board.id=telenovelas&message.id=755828</ref>. Қызықты дерек – Фелипе Коломбо мен RBD тобының жұлдызы Анаи 1992 жылы мексикалық Ángeles ''sin paraíso'' телехикаясында бірге ойнаған<ref>"https://web.archive.org/web/20120222120735/http://www.video4viet.com/watchvideo.html?id=BZZCrCoZH6E&title=Felipe+Colombo+Y+Anahi+En+Angeles+En+El+Paraiso+1992</ref>. == Дискография == Өзінің қызмет ету кезеңінде топ үш альбом шығарды: Señales («Белгілер»), Tiempo («Уақыт») және Memoria («Естеліктер»). Алғашқы екі альбом платина мәртебесіне ие болды, ал Memoria альбомы алтын иеленді. ==== Señales ==== Бірінші диск 2002 жылдың 29 шілдесінде шықты және нағыз жетістік болды. # Sweet Baby # Bonita De Más # Pretty Boy # Aún Ahora # Resistiré # Inmortal # Amor De Engaño # Mi Vida # Vale La Pena # Será Porque Te Quiero # Perder Un Amigo # Rebelde Way ==== Tiempo ==== Екінші альбом 2003 жылдың 15 сәуірінде жарық көрді. # Tiempo # Será De Dios # Para Cosas Buenas # Dije Adiós # Me Da Igual # Que Estés # No Estés Seguro # No Se Puede Más # Te Soñé # Invento # Vas A Salvarte # Vamos El Ruedo ==== Memoria ==== Үшінші альбом 2004 жылдың 1 маусымында шықты. # Solo Sé # De Aquí De Allá # Asignatura Pendiente # No Hay Que Llorar # Dame # Bandera Blanca # Mañana Habrá # Vivo Como Vivo # Perdiendo Ganando # Que Se Siente ==== El disco de Rebelde Way ==== Топ тарағаннан кейін де Erreway әлі де үлкен танымалдылыққа ие болды, сондықтан 2006 жылы 11 ақпанда олардың төртінші альбомы сатылымға шықты. Бұл альбомға 19 үздік ән мен 11 бейнеклип енді. ==== Erreway en concierto ==== 2006 жылдың қыркүйегінде Испанияда Erreway ''en Concierto'' атты тағы бір диск жарық көрді. Ол 2003 жылы Израильде өткен топтың концерт жазбасын қамтыды, бұл концерт «Бүлікшіл Рух» телехикаясының екінші маусымына енгізілген. # Rebelde Way # Bonita De Más # Te Soñé # Perder Un Amigo # Te Deje # Vale La Pena # Sweet Baby # Aún Ahora # Pretty Boy # Inmortal # Mi Vida # Tiempo # No Soy Asi # Será Porque Te Quiero # Resistiré ==== Альбомға қосылмаған әндер ==== # Dos Segundos # Donde Estas Princesa # Loving dog # Smart cat ==== Бейнебаяндар ==== # Sweet Baby # Bonita de Más # Resistiré # Inmortal # Dos Segundos # Te Soñé # Amor de Engaño # Será Porque Te Quiero # Tiempo # Será de Dios # Para Cosas Buenas # Que Estés # Vas A Salvarte # Memoria ==== Турлар ==== # Tour Señales (2002–2003) # Tour Nuestro Tiempo (2003–2004) # Tour de despedida de Erreway (2004) # Erreway: Gira de España (2006) # Tour Juntos Otra Vez (2025) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q4t3ojpgimkq1eic6mpxgai673k80tv 0 754849 3692031 3691651 2026-11-05T13:54:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3446886 wikitext text/x-wiki {{Кино|Қазақша атауы=Қожа. Жаңа саяхат|Шынайы атауы=|Жанры=|Режиссёрі=[[Қуат Ибрагимов]]|Продюсері=Асқар Болат|Сценарист=[[Садық Шерімбек]], Нұржігіт Хайдар, Нұрдәулет Омарбек|Актерлер=Айқын Елубай, Олжас Қалғаппар, Ильяр Егінбай, Айым Күлімхан, Шәмшәгүл Меңдиярова, Дулыға Ақмолда, Гүлшарат Жұбаева, Кенжебек Башаров, Қадырбек Демесін, Алдабек Шалбаев|Компания=[[Qalan]] компаниясы|Бюджеті=250 млн тг|Түсім=|Мемлекет={{Қазақстан}}|Тілі=[[қазақша]]|Ұзақтығы=80 минут|Жыл=2025|Алдыңғы фильм=|Келесі фильм=|Келесі_фильм=|Алдыңғы_фильм=[[Менің атым Қожа (фильм)|Менің атым Қожа]]|Суреті=|Сурет ені=250|Операторы=Күнболат Жусанбеков|Композиторы=Ғалымжан Молданазар}} '''«Қожа. Жаңа саяхат»''' — бұл 1963 жылы түсірілген әйгілі «[[Менің атым Қожа (фильм)|Менің атым Қожа]]» фильмінің заманауи жалғасы ретінде жасалған отандық туынды. Фильмді Қуат Ибрагимов режиссерлік етсе, сценарийін Садық Шерімбек жазған. Бұл шығармада Қожаның 8-сыныптағы өмірі мен оқиғалары суреттеледі. Фильмнің түсірілімдері Алматы облысының Кеген ауданындағы Жалаңаш және Саты ауылдарында өтті. Түсірілім жұмыстары бір айдан астам уақытқа созылды. Басты рөлді 15 жасар Айқын Елубай сомдады. Ол Шымкент қаласы маңындағы Ақбұлақ ауылының тумасы, қазіргі уақытта 9-сынып оқушысы. Айқынның айтуынша, ол актер болуды армандамаған, бірақ оның Қожаға ұқсастығы фильмді түсіру идеясының туындауына себеп болды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/menn-atim-kozha-zhana-sayahat-film-korermenge-zhol-tartadi-3ed95a/?utm_source=chatgpt.com «Қожа. Жаңа саяхат» фильмі көрерменге жол тартады.]</ref> Фильмнің алғашқы көрсетілімі Алматы қаласында өтті. Көрермендер фильмді жылы қабылдап, әлеуметтік желілерде өз әсерлерімен бөлісті. «Қожа. Жаңа саяхат» фильмі Қазақстанның барлық кинотеатрларында 2025 жылдың 13 наурыздан бастап көрсетілді.<ref>[https://adyrna.kz/post/231375?utm_source=chatgpt.com Алматыда «Қожа. Жаңа саяхат» фильмінің тұсаукесері өтті.]</ref> == Сюжеті == 15 жасар Қожаберген өз армандарын жүзеге асыру үшін күресетін ерекше жасөспірім. Ол роман жазып, ең жас жазушы болуды қалайды. Әкесіне қатысты санасында сақталған естеліктер мен өмірдің әртүрлі әсерлерін шығармаларына арқау етуді мақсат етеді. Бірақ оның жолында әрдайым кедергілер пайда болып отырады. Қожа өзін түсінетін жан таппайды: анасы да, мұғалімдері де оның армандарын елемейді. Сонымен қатар, Қожаның үйіне жиі келетін Қаратайды ол әкесінің орнын басатын «жау» ретінде көреді. Қаратай қара мотоциклмен келген сайын, Қожа оған қарсы әрекет етуге дайын тұрады. Жақын досы Сұлтанмен кездескен сәттерінде екеуі әрқашан қиын жағдайларға ұрынады. Қожаның Жанарға арнаған өлеңін Жантас тауып, сынып алдында мазақ етеді, бұл оның көңілін түсіреді. Осы оқиғалардың нәтижесінде, Қожа мен Сұлтан Қаратайдың мотоциклін ұрлап, қашып кетеді. Жолда досымен кикілжіңге түсіп, мотоциклді байқамай жарып жібереді. Бұл әрекеті бүкіл ауылдың назарын аударып, үлкендер Қожаның ісін ауыл жиынында талқыламақ болады.<ref>https://www.kinopark.kz/ru/movies/details/67b5778b36cd02b38187a917</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=AfeBJW1Ccnc&t=1734s&ab_channel=Qstargroup ЭКСКЛЮЗИВ | Қожа. Жаңа САЯХАТ | КиноStar Абай Асылханмен]. [[Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Қазақстан кинокомедиялары]] cl2umbu5kww7aam40hb0sfldsyjsfs0 0 755717 3692014 3691799 2026-11-05T13:53:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624100 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ақкөбік алып | Шынайы есімі = Ақкөбік, Көбек | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Алып, Батыр | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = Қыпшақ-Қимақ кезеңі / Алтын Орда | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = Тәңіршілдік / Ислам | Азаматтығы = Дешті Қыпшақ | Туған күні = XI-XII ғасырлар | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Қыпшақ (Тоқсоба) | Туған кездегі есімі = Ақкөбік | Әкесі = Мүйтен би | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Күрлеуіт, Күрең | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = Қыпшақ жасақтары | Шайқасы = Русь князьдіктеріне қарсы жорықтар<br />Көтен ханға қарсы шайқастар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы. == Өмірі == Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан өлтіріледі. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді. Шыңғыс хан әскері Хорезмшахты, Юрий Қоншақұлын талқандап Мүйтеннің кегін қайтарып береді. Тоқсаба тайпасы Шыңғыс ханның сенімді одақтастарына айналады. Мүйтен қайтыс болған соң оның орнын ұлы Ақкөбік басады. Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.<ref>[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]</ref> Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​<ref>[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]</ref><ref>[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]</ref> [[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қыпшақтар]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] keegt9x0l7edcog2r794rqaop0kvzj6 0 761276 3692010 3691922 2026-11-05T13:53:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3490894 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Бөржігін | шынайы атауы = {{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠵᠢᠭᠢᠨ}}<br>{{lang|mn-cyrl|Боржигин}} | таңбасы = | таңба тақырыбы = | таңба ені = | сурет = | сурет тақырыбы = | сурет ені = | түр = | негізгі үй = Хамаг Моңғол | ел = [[Моңғол империясы]]<br />[[Алтын Орда]]<br />Юань империясы<br />Темір империясы<br />[[Қазақ хандығы]]<br />[[Қырым хандығы]]<br />[[Қазан хандығы]]<br />Қажытархан хандығы<br />[[Бұхара хандығы]] | мерзімі = | қазіргі аймақ = | бұрынғы атаулар = | этимология = | шыққан жер = Моңғолия | пайда болды = 900 жыл | негізін салушы = Боданшар Мұңғақ | әулет басы = | соңғы билеуші = Мақсұд шах | соңғы = 1930 | резиденция = | тарихи резиденция = | титул = Хан<br />Елхан<br />Ноян | қаратпа сөз = | мүшелер = | байланысты мүшелер = | байланысты әулеттер = Шыңғыс әулеті<br />Әмір Темір әулеті | ерекшеліктер = | дәстүрлер = | ұран = | ұран аудармасы = | жәдігер = | баспана = | жер иелігі = | ұлты = | тоқтау = | құлауы = | тармағы = | кейінгі әулет = }} '''Бөржігін''' — негізін [[Қияттар|қият]] тайпасынан шыққан [[Боданшар Мұңғақ]] қалаған рудың тармағы.<ref>''Histoire des campagnes de Gengis Khan'', pp. 118, 123.</ref> [[Шыңғыс хан]]ның әкесі [[Есугей баһадүр|Есугейдің]] ұрпақтары, сондықтан, Қият-Бөржігін деп аталады.<ref>''Histoire des campagnes de Gengis Khan'', pp. 122–123.</ref> Бөржігіндердің аға тармағы 20-ғасырдың өзіне дейін [[Моңғолия]] мен [[Ішкі Моңғолия]] билеуші князьдерді беріп отырды. Бұл ру Моңғолдар арасында және [[Орталық Азия]] мен [[Шығыс Еуропа]]дағы кейбір халықтар арасында билеуші тапты құрады. Бүгінгі таңда Бөржігіндер Моңғолияның көп бөлігінде, [[Қазақстан]]да, Ішкі Моңғолия мен [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаңда]] кездеседі.<ref name="Humphrey, p. 27">Humphrey & Sneath, p. 27.</ref> Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, Шыңғыс хан мен [[Әмір Темір]]ден тарайтын ұрпақтар Орталық Азияда және басқа да аймақтарда кеңінен таралған. == Шығу тегі мен атауы == Олардың ата тегі — Көкшіл Касқыр (Бөрте Чино) мен Қоңыр Бұғы (Гуа Маралдан) басталады. «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]не» сәйкес, олардың 11-ші ұрпағы Добу Мергеннің жесірі — көрікті Алан Гуа бір сәуле нұры арқылы құрсақ көтереді.<ref>''The Secret History of the Mongols'', chapter 1, §§ 17, 21.</ref> Оның ең кіші ұлы — кейінгі Бөржігін руының арғы атасы болған. Бұл — Боданжар Моңқақ, ол бауырларымен бірге бүкіл моңғол жұртының негізін қалаған.<ref>Franke, Twitchett & Fairbank, p. 330.</ref><ref>Kahn, p. 10.</ref> Рашид ад-Дин Хамаданидің жазуынша, Моңғолиядағы көп ежелгі тайпаларды Бөржігін ұрпақтары құрған: Барлас, Урут, Маңқұт, Тайчуут, Чонос, Қият және т.б. Моңғолдардың алғашқы ханы — Боданжар Моңқақтың шөбересі Қайду хан. Қайду ханнан кейін немерелері [[Қабыл хан]] мен [[Әмбағай хан]] (Тайшуыт руының негізін қалаушы) таққа отырды. Бұдан соң Қабылдың ұлдары Хотұла хан мен Есугей, ал кейін Есугейдің ұлы Темүжін (Шыңғыс хан) Қамақ Моңғолды басқарды. [[1206 жыл]]ы Шыңғыс хан Моңғолдарды біріктіргенде, оның ағалары мен немере ағайындарының көбі қайтыс болған еді. Содан кейін тек [[Есугей баһадүр]]дің, оның інісі Даритай мен жиені Оңғұрдың ұрпақтары ғана Бөржігін деп аталды. Поль Пельо мен Луи Хамбис келтірген деректе, Рашид ад-Дин Хамадани «Борчигин» сөзі түркі тілдерінде көгілдір (көкшіл) көзді адамды білдіреді (арабша "ашхал", яғни көк көз), — деп жазады. Ол Йесүгейдің балалары мен олардың ұрпақтарының көбінде көгілдір көздің болуы кездейсоқ емес екенін айтып, Алан Гуаны жарық сәулесі арқылы бойына бала біткен рухтың да көзі көк болғанын еске салады ("ашхал чашм"). Уилер Такстонның аудармасында да "борджигин" сөзі түркі тілдерінде сарғылт сұр көзді ер адамды білдіреді деп көрсетілген.<ref>{{cite web | url=https://archive.org/details/rashiduddin-thackston/page/81/mode/1up | title=Compendium of Chronicles: A History of the Mongols, part 1 | date=1998 }}</ref> == Тарихы == Бөржігін әулеті XIII ғасырдан XIV ғасырдың соңына дейін Моңғол империясын биледі. Шыңғыс ханның билікке келуі Бөржігін-Қият руының аясын күрт тарылтты.<ref name="Atwood, p. 45">Atwood, p. 45.</ref> Бұл ерекшелену оның ұрпақтарының Барын, Маңғұт және Борджигиннің басқа тармақтарымен аралас некелерге түсуімен одан әрі айқындалды. Империяның батыс бөлігінде Жүркіндер және Шыңғыс хан әулетіне жақын басқа кейбір рулар Қият атын пайдаланғанымен, Шыңғыс әулетінің артықшылықтарына ие болмады. Бөржігін руы бір кездері Явадан Иранға, Үндіқытайдан Новгородқа дейінгі ұлан-ғайыр жерлерді билеген еді. 1335 жылы, Ирандағы Елхан мемлекеті ыдырағаннан кейін, Шыңғыс тұқымына жатпайтын алғашқы әулеттер пайда бола бастады. Олар, әдетте, Шыңғыс әулетімен некелескендердің ұрпақтары болатын. Бұларға мыналар жатады: Сұлдус шыққан Чупан әулеті – Таяу Шығыста, Жалайырлар – Таяу Шығыста, Барлас әулеттері – бұрынғы Шағатай ұлысында және Үндістанда, Маңғұт пен Оңғырат әулеттері, Алтын Орда мен Орталық Азияда, Ойраттар – Батыс Моңғолияда. 1368 жылы, Юань әулетінің соңғы билеушісі Тогон Темір (Юань Хуэйцзун) тұсында, Минг әулеті Юань әулетін тақтан тайдырды. Бірақ Борджигин әулеті Солтүстік Қытай мен Моңғол үстіртін XVII ғасырға дейін Солтүстік Юань әулеті ретінде басқарып отырды. Шыңғыс ханның бауырлары Хасар мен Белгүдейдің ұрпақтары 1380-жылдары Миң империясына бағынып, саяси салмағын жоғалтты. 1470 жылға қарай Бөржігін ұрпақтары айтарлықтай әлсіреді, ал Моңғол үстірті күйреудің шегінде тұрды. == Моңғол империясының қалдықтарында == [[File:Mongolia 1500 AD.jpg|thumb|right|300px|Моңғол империясының қалдықтары]] [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін, Қият руы [[Қырым]] мен [[Қазан хандығы|Қазан хандықтарын]] [[XVIII ғасыр]]дың соңына дейін биледі. Кейін бұл аймақтарды Ресей империясы мен Қытай империясы аннексиялады. [[Моңғолия]]да Құбылай әулеті (Құбылай қағанның ұрпақтары) «Моңғолдардың қағаны» ретінде билік жүргізсе де, [[Үгедей хан|Өгедей]] мен Арықбұқа әулеттері таққа уақытша болса да таласып, оны иеленіп отырды. Даян хан (1480–1517) тұсында Бөржігін әулеті қайта жаңғырып, олардың Моңғол тайпалары арасындағы үстемдігі қалпына келтірілді. Оның ұрпақтары көбейіп, жаңа билеуші тапқа айналды. 49 моңғол туы ішінде Борджигин руы ең күштісіне айналды. Шығыс Хорчиндер — Хасар ұрпақтарына (Hasarids), Онгнигуд пен Абақа моңғолдары — Белгүтей мен Темуге Очиген ұрпақтарына бағынышты болды. Хасар ұрпағының бір бөлігі батысқа көшіріліп, Хошауыт руына айналды. Цин патшалығы Бөржігін ұрпақтарын құрметтеді, тіпті алғашқы императорлар Хорчиннің Хасар ұрпағы қыздарына үйленді.<ref>Perdue, p. 487.</ref> Жоңғарлар мен қатаң оппозицияға қарамастан, кейбір балама дәстүрлер сақталып қалды. Мысалы, Аци Ломи деген түмен қолбасшы "Бөржігін әулетінің тарихын" 1732–1735 жылдары жазып қалдырған. XVIII–XIX ғасырларда Цин ақсүйектерінің ішінде [[Шыңғыс хан]] әулетіне ертеден бағынған моңғол ұрпақтары, соның ішінде Бөржігіндер де бар болатын.<ref>Crossley, p. 213.</ref> Шыңғыс ханнан тараған әйгілі әулеттер: Юань әулеті (Қытай), Елхан әулеті (Иран), Жошы ұрпақтары (Алтын Орда), Шайбан әулеті (Сібір, Орта Азия), Астрахан хандары. Шыңғыс хан енгізген "алтын ұрпақ" қағидасы бойынша: Тақ Шыңғыс ханнан тікелей еркек тұқымнан тараған ұрпаққа тиесілі болды. Бұл қағида барлық түркі, моңғол, мұсылман мемлекеттерінде кең тарады. Шыңғыс ханнан тарамаған, бірақ билікке келген қолбасшылар қуыршақ хандар арқылы басқарды (мысалы, Мамай Алтын Ордада). Шыңғыс ұрпағынан тараған басқа әулеттер: Гирейлер әулеті (Қырым), Сібір хандары (Сибір ұлысы), Ар бектері, Яушевтер әулеті, т.б. Соңғы Шыңғыс ұрпағы билеуші: Мақсұд Шах — Құмыл ханы (Шыңжаңда), 1908–1930 жылдары билік құрған, 1930 жылы қайтыс болды.<ref>Halperin, chapter VIII.</ref> == Қазіргі заманғы маңыздылығы == Борджигиндер Моңғолияда көптеген ғасырлар бойы (тіпті Цин әулеті тұсында да) билік етті және тек 20-ғасырда коммунистер билікті қолға алған кезде ғана биліктен айырылды. Социалистік кезеңде ақсүйектік тектілік ұмытылуға тиіс нәрсе болып есептелді.<ref>Humphrey & Sneath, p. 28.</ref> Иосиф Сталиннің жақтастары олардың мәдениеті мен дініне қарсы жүргізілген бірқатар кампаниялар барысында 30 000-ға жуық моңғолды, соның ішінде Борджигин ақсүйектерін де, атып өлтірді. 20-ғасырда руға тиістілік практикалық маңызынан айырылды, бірақ ол әлі де көптеген моңғолдар үшін абырой мен мақтаныш мәселесі болып саналады. 1920-жылдары коммунистік режим ру аттарын қолдануға тыйым салды. Бұл тыйым 1997 жылы алынған кезде және адамдарға фамилия алуға тура келгенде, көптеген отбасылар өздерінің рулық тегі туралы білімінен айырылған еді. Осы себепті көптеген отбасылар тарихи негізсіз болса да ең беделді ру аты — Борджигин — дегенді таңдады. «Борджигин» белгісі мәдени үстемдіктің өлшемі ретінде қолданылады. Ішкі Моңғолияда Борджигин немесе Кият аты көптеген этникалық ішкі моңғолдар қабылдаған қытай фамилияларының негізіне айналды. Ішкі Моңғолиядағы Борджигин Тайжилері Бао (鲍 — Борджигиннен шыққан) деген текті қабылдады, ал Ордоста — Ци (奇 — Кият) тегі қолданылды. Генетикалық зерттеу батыстағы хазарлардан бастап шығыстағы хэцзэ халқына дейінгі халықтар арасындағы 16 миллионға жуық ер адамда Борджигин-Кият шыққан тегі болуы мүмкін екенін ұсынады. «Кият» ру атауы әлі күнге дейін қазақтар, өзбектер және қарақалпақ ноғайлар арасында кездеседі. == Юань әулетінің шежіресі == Шыңғыс хан 1206 жылы Моңғол империясының негізін қалады. Оның немересі Құбылай хан өзінің інісі әрі таққа басты қарсыласы Арық Бұғаны жеңгеннен кейін, 1271 жылы Қытайдағы Юань әулетінің негізін қалады. Бұл әулет Тохто Темірдің билігі кезінде, 1368 жылы Мин әулеті тарапынан құлатылды, алайда ол Моңғолия үстіртінде Солтүстік Юань әулеті ретінде өмір сүре берді. 1453 жылы тақ Ойрат Есен тайшы тарапынан тартып алынғанымен, ол келесі жылы-ақ құлатылды. Хағанат билігін қалпына келтіру Даян хан тұсында жүзеге асты, бірақ кейін оның ұрпақтары бұл аумақты бөліске салды. Соңғы хан Лигдэн 1634 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Ежей Хонгор келесі жылы Хун Тайцзиге бағынып, Солтүстік Юань билігін ресми түрде аяқтады. Алайда Борджигин ақсүйектері Цин әулеті кезінде 20-ғасырдың өзіне дейін өз бағыныштыларына үстемдігін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шыңғыс хан]] 13y0buytcdvbpp5ybl7yp7u3ttsiu8z 10 764845 3692277 3691477 2026-11-05T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3692277 json application/json { "articles": 245936, "pages": 674098, "edits": 3688562, "users": 184146, "activeusers": 505, "admins": 15, "files": 8808 } 30q0gfncqnm1zwz6znq9gv82m2m29wr 0 769251 3692034 3691665 2026-11-05T14:00:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] ([[User talk:Аркалык тилдер орталыгы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3635529 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} Ахмет Байтұрсынұлы көшесі — [[Сафуан Шаймерденов көшесі (Астана)|Сафуан Шаймерденов көшесінен]] басталып, [[Рақымжан Қошқарбаев даңғылы (Астана)|Рақымжан Қошқарбаев даңғылында]] аяқталады. [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы даңғылына]] айналады. [[Манас даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік]], [[Обаған көшесі (Астана)|Обаған]], [[Қалыбек Қуанышбаев көшесі (Астана)|Қуанышбаев]], [[Сарыкөл көшесі (Астана)|Нұрмағамбетов]], [[Кенен Әзірбаев көшесі (Астана)|Әзірбаев]], [[Мағжан Жұмабаев даңғылы (Астана)|Жұмабаев]], [[Темірбек Жүргенов көшесі (Астана)|Жүргенов]], [[А-75 көшесі (Астана)]], [[Центральная көшесі (Астана)|Центральная]], [[Ұлы Дала даңғылы (Астана(|Ұлы Дала]], [[Бастөбе көшесі (Астана)|Бастөбе]], [[Мұхамеджан Тынышбайұлы көшесі (Астана)|Тынышбаев]] көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 6132 м. == Тарихы == Көше 2010 жылы [[Сарайшық ауданы|Алматы ауданында]] салынған. Проектті аты — № 23-21. Атын өзгерту туралы шешім 2010 жылы қабылданды<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V10A000637_ Көшелерінің аттарын өзгерту туралы]</ref>. Көше бойында көптеген ТҮК, жалпы білім беретін мектептер, мұражайлар, және [[Нұрлыжол|«Нұрлы-жол» ТЖ вокзалы]] орналасқан. == Дереккөздер == [[Санат:Астана көшелері]] juy7tgmg1k0gpw43jc8p3bh0uihmp0y 3692526 3692034 2026-11-06T11:41:23Z Аркалык тилдер орталыгы 187998 көше атаулары 3692526 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынұлы көшесі]] — [[Сафуан Шаймерденов|Сафуан Шаймерденов көшесінен]] басталып, [[Рақымжан Қошқарбаев|Рақымжан Қошқарбаев даңғылында]] аяқталады. [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы даңғылына]] айналады. [[Манас даңғылы (Астана)|Тәуелсіздік]], [[Обаған көшесі (Астана)|Обаған]], [[Қалыбек Қуанышбаев|Қуанышбаев]], [[Сарыкөл көшесі (Астана)|Нұрмағамбетов]], [[Кенен Әзірбаев|Әзірбаев]], [[Мағжан Жұмабаев даңғылы (Астана)|Жұмабаев]], [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Жүргенов]], [[А-75 көшесі (Астана)]], [[Центральное (Осакаров ауданы)|Центральная]], [[Ұлы Дала Таңы|Ұлы Дала]], [[Бастөбе көшесі (Астана)|Бастөбе]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Тынышбаев]] көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 6132 м. == Тарихы == Көше 2010 жылы [[Сарайшық ауданы|Алматы ауданында]] салынған. Проектті аты — № 23-21. Атын өзгерту туралы шешім 2010 жылы қабылданды<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V10A000637_ Көшелерінің аттарын өзгерту туралы]</ref>. Көше бойында көптеген ТҮК, жалпы білім беретін мектептер, мұражайлар, және [[Нұрлыжол|«Нұрлы-жол» ТЖ вокзалы]] орналасқан. == Дереккөздер == [[Санат:Астана көшелері]] 4v4u4wfgff5y8i8axkhh5lxaq0fchzn 10 773792 3692145 3546807 2026-11-05T16:38:43Z Орел Карл 81620 3692145 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left; border: 1px solid #a2a9b1; margin: 0.4em 0; padding: 0; clear: both; width: {{{ені|{{{width|100%}}}}}}; background: #fff;"> <div style="font-weight: normal; background: #eaecf0; padding: 0.35em 0.6em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; text-align: left;"> '''{{{1|{{{тақырыбы|{{{title|Жасырын мәтін}}}}}}}}}''' </div> <div class="mw-collapsible-content" style="padding: 0.6em; background: #fff; text-align: left;"> </includeonly><noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude> cb7y8umd3bbi4j610nflniw4jknnj8y 3692148 3692145 2026-11-05T16:41:07Z Орел Карл 81620 3692148 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left; border: 1px solid #a2a9b1; margin: 0.4em 0; padding: 0; clear: both; width: {{{ені|{{{width|100%}}}}}}; background: #fff;"> <div style="font-weight: normal; background: #eaecf0; padding: 0.35em 0.6em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; text-align: center;"> '''{{{1|{{{тақырыбы|{{{title|Жасырын мәтін}}}}}}}}}''' </div> <div class="mw-collapsible-content" style="padding: 0.6em; background: #fff; text-align: left;"> </includeonly><noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude> ae4zn4tx22egcmrxnr7zomhjl9h6g7h 3692154 3692148 2026-11-05T16:45:10Z Орел Карл 81620 3692154 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left; border: 1px solid #a2a9b1; margin: 0.4em 0; padding: 0; clear: both; width: {{{ені|{{{width|100%}}}}}}; background: #fff;"> <div style="font-weight: normal; background: #eaecf0; padding: 0.35em 0.6em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; text-align: center;"> '''{{{1|{{{тақырыбы|{{{title|Жасырын мәтін}}}}}}}}}''' </div> <div class="mw-collapsible-content" style="padding: 0.6em; background: #fff; text-align: left;"> </includeonly><noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude>{{doc}} i7rtsti5cjl8p0v4i7zff48s9t29nux 4 775564 3692312 3691509 2026-11-06T03:02:58Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3692312 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 45476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 416104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 688074] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 31275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 128997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 431267] |- |3 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12199] |- |4 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 27451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 118733] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 198560] |- |6 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 102522] |- |7 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71054] |- |8 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98683] |- |9 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 49572] |- |10 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46807] |- |11 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 66569] |- |12 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16804] |- |13 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47045] |- |14 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 26997] |- |15 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8719] |- |16 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23232] |- |17 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50737] |- |18 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106510] |- |19 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8733] |- |20 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49525] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84387] |- |22 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71342] |- |23 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14053] |- |24 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15832] |- |25 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54090] |- |26 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8715] |- |27 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 98684] |- |28 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 68755] |- |29 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46271] |- |30 |[[Сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3225] |- |31 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14935] |- |32 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45167] |- |33 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 65261] |- |34 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32965] |- |35 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8113] |- |36 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 36942] |- |37 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30769] |- |38 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5797] |- |39 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29073] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39806] |- |41 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28297] |- |42 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13762] |- |43 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29443] |- |44 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47663] |- |45 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30978] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57097] |- |47 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7274] |- |48 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15772] |- |49 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23554] |- |50 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16495] |- |51 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24713] |- |52 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 25616] |- |53 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18689] |- |54 |[[Лашын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3524] |- |55 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 5119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29345] |- |56 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3741] |- |57 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 48957] |- |58 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14411] |- |59 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42761] |- |60 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24609] |- |61 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34485] |- |62 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31312] |- |63 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13582] |- |64 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32797] |- |65 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18475] |- |66 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 53768] |- |67 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11961] |- |68 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 42339] |- |69 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34210] |- |70 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 33678] |- |71 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27833] |- |72 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27633] |- |73 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15815] |- |74 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27374] |- |75 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14094] |- |76 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18530] |- |77 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10591] |- |78 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23053] |- |79 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19898] |- |80 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 23781] |- |81 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24482] |- |82 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9496] |- |83 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7967] |- |84 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22813] |- |85 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18262] |- |86 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17710] |- |87 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28321] |- |88 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 42838] |- |89 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 49576] |- |90 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32647] |- |91 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71378] |- |92 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21444] |- |93 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24411] |- |94 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24719] |- |95 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24236] |- |96 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23292] |- |97 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3219] |- |98 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 20928] |- |99 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38516] |- |100 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23259] |- |101 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29655] |- |102 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24506] |- |103 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26429] |- |104 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12637] |- |105 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21325] |- |106 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22443] |- |107 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9966] |- |108 |[[Медеу Сәрсеке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 2942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 13026] |- |109 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11885] |- |110 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10275] |- |111 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15921] |- |112 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14938] |- |113 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17408] |- |114 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 31277] |- |115 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11489] |- |116 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17983] |- |117 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4736] |- |118 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15391] |- |119 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37407] |- |120 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6589] |- |121 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19103] |- |122 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16708] |- |123 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 14982] |- |124 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29209] |- |125 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11573] |- |126 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11470] |- |127 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16197] |- |128 |[[Масғұт (дастан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3880] |- |129 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9044] |- |130 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22232] |- |131 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4129] |- |132 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27399] |- |133 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20186] |- |134 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25179] |- |135 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24045] |- |136 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7495] |- |137 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24536] |- |138 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9388] |- |139 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39659] |- |140 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18727] |- |141 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26740] |- |142 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30184] |- |143 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4429] |- |144 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23042] |- |145 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19394] |- |146 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25716] |- |147 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11570] |- |148 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22227] |- |149 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12520] |- |150 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20065] |- |151 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 22239] |- |152 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15187] |- |153 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12973] |- |154 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17721] |- |155 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7180] |- |156 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18073] |- |157 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4864] |- |158 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10565] |- |159 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12858] |- |160 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9524] |- |161 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20200] |- |162 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16008] |- |163 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14322] |- |164 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13953] |- |165 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3909] |- |166 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17894] |- |167 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14920] |- |168 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14179] |- |169 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22438] |- |170 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14010] |- |171 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 21911] |- |172 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14218] |- |173 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24781] |- |174 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12253] |- |175 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8496] |- |176 |[[Оба індеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2465] |- |177 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6126] |- |178 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17377] |- |179 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21335] |- |180 |[[BilimLand]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BilimLand 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BilimLand 3629] |- |181 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16517] |- |182 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27333] |- |183 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19402] |- |184 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7005] |- |185 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16287] |- |186 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9468] |- |187 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26343] |- |188 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14028] |- |189 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16128] |- |190 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16293] |- |191 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10775] |- |192 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22655] |- |193 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3634] |- |194 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12825] |- |195 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10868] |- |196 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18293] |- |197 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13569] |- |198 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16459] |- |199 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9944] |- |200 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16302] |- |201 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15467] |- |202 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14194] |- |203 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9356] |- |204 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19202] |- |205 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2161] |- |206 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19467] |- |207 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44630] |- |208 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18151] |- |209 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12961] |- |210 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3275] |- |211 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8633] |- |212 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 62393] |- |213 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10050] |- |214 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22244] |- |215 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12476] |- |216 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15762] |- |217 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5480] |- |218 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 18684] |- |219 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14160] |- |220 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14594] |- |221 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12779] |- |222 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18501] |- |223 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10384] |- |224 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1867] |- |225 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14923] |- |226 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16339] |- |227 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4482] |- |228 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30099] |- |229 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10043] |- |230 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18100] |- |231 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14186] |- |232 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12727] |- |233 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7649] |- |234 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10946] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17380] |- |236 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17798] |- |237 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10123] |- |238 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13644] |- |239 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22252] |- |240 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7492] |- |241 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11648] |- |242 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17062] |- |243 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11994] |- |244 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 26923] |- |245 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8708] |- |246 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19354] |- |247 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25740] |- |248 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5360] |- |249 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7501] |- |250 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4822] |- |251 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12279] |- |252 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20094] |- |253 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16220] |- |254 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14146] |- |255 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24392] |- |256 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10097] |- |257 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22283] |- |258 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16215] |- |259 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22771] |- |260 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8737] |- |261 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11661] |- |262 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10947] |- |263 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11440] |- |264 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15289] |- |265 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18652] |- |266 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7662] |- |267 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15440] |- |268 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9075] |- |269 |[[Сартай батыр Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3601] |- |270 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14219] |- |271 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17412] |- |272 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3827] |- |273 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6041] |- |274 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10808] |- |275 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16690] |- |276 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10570] |- |277 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7313] |- |278 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9564] |- |279 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16232] |- |280 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21684] |- |281 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2998] |- |282 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5193] |- |283 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12026] |- |284 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1988] |- |285 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19762] |- |286 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6831] |- |287 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13158] |- |288 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7546] |- |289 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7777] |- |290 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11862] |- |291 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18403] |- |292 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2022] |- |293 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12735] |- |294 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5561] |- |295 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22774] |- |296 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8465] |- |297 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9212] |- |298 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14377] |- |299 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4057] |- |300 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24808] |- |301 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12983] |- |302 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9820] |- |303 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15724] |- |304 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7230] |- |305 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19927] |- |306 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9566] |- |307 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15017] |- |308 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5509] |- |309 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10570] |- |310 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56232] |- |311 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19238] |- |312 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9506] |- |313 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2958] |- |314 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8695] |- |315 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6852] |- |316 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13320] |- |317 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10806] |- |318 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15458] |- |319 |[[Абак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1030] |- |320 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17196] |- |321 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19085] |- |322 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18637] |- |323 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11065] |- |324 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14080] |- |325 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10989] |- |326 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11087] |- |327 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14640] |- |328 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14884] |- |329 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9992] |- |330 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14132] |- |331 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7879] |- |332 |[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1833] |- |333 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 9972] |- |334 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1639] |- |335 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19358] |- |336 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10111] |- |337 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11154] |- |338 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5241] |- |339 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11632] |- |340 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10325] |- |341 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11008] |- |342 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9215] |- |343 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11880] |- |344 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8416] |- |345 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10308] |- |346 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17297] |- |347 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11701] |- |348 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 35939] |- |349 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9081] |- |350 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12671] |- |351 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9390] |- |352 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7010] |- |353 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5801] |- |354 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6280] |- |355 |[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1941] |- |356 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9375] |- |357 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6362] |- |358 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6650] |- |359 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10652] |- |360 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15424] |- |361 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 5070] |- |362 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4964] |- |363 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7131] |- |364 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6582] |- |365 |[[Соңғы көш (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3021] |- |366 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11206] |- |367 |[[Абдолла Қарсақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2616] |- |368 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11704] |- |369 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14634] |- |370 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6153] |- |371 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14624] |- |372 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9861] |- |373 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20236] |- |374 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9351] |- |375 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6589] |- |376 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10318] |- |377 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8511] |- |378 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17578] |- |379 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11496] |- |380 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4736] |- |381 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8969] |- |382 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18800] |- |383 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5274] |- |384 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7345] |- |385 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13641] |- |386 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9918] |- |387 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9693] |- |388 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6032] |- |389 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7127] |- |390 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6942] |- |391 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8830] |- |392 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18211] |- |393 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12615] |- |394 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7327] |- |395 |[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563] |- |396 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8201] |- |397 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10141] |- |398 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 6843] |- |399 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13709] |- |400 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14208] |- |401 |[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3201] |- |402 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7198] |- |403 |[[Спандияр Көбеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4150] |- |404 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6818] |- |405 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12164] |- |406 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4522] |- |407 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10876] |- |408 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10144] |- |409 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39549] |- |410 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6642] |- |411 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3322] |- |412 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13541] |- |413 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5820] |- |414 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19852] |- |415 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11776] |- |416 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 10114] |- |417 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11811] |- |418 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11595] |- |419 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10639] |- |420 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14891] |- |421 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9512] |- |422 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2623] |- |423 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9011] |- |424 |[[Жансая Мұратбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1791] |- |425 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6071] |- |426 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10699] |- |427 |[[Алтын Қыран ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2361] |- |428 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 7875] |- |429 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6734] |- |430 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9939] |- |431 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20375] |- |432 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7762] |- |433 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10744] |- |434 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12284] |- |435 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3932] |- |436 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7330] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9468] |- |438 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8301] |- |439 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8766] |- |440 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13893] |- |441 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10903] |- |442 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7490] |- |443 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9280] |- |444 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15687] |- |445 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4417] |- |446 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8796] |- |447 |[[Үркер (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3215] |- |448 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7582] |- |449 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6507] |- |450 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6070] |- |451 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16945] |- |452 |[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4025] |- |453 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14357] |- |454 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3161] |- |455 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6106] |- |456 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16304] |- |457 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9750] |- |458 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12957] |- |459 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7123] |- |460 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10607] |- |461 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3923] |- |462 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 14481] |- |463 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5890] |- |464 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6640] |- |465 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5236] |- |466 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11036] |- |467 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7448] |- |468 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8767] |- |469 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16072] |- |470 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8559] |- |471 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11533] |- |472 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7678] |- |473 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6233] |- |474 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10384] |- |475 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12659] |- |476 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7599] |- |477 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31505] |- |478 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7252] |- |479 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7583] |- |480 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7168] |- |481 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7182] |- |482 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7515] |- |483 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10926] |- |484 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10356] |- |485 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1365] |- |486 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15278] |- |487 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 8919] |- |488 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3753] |- |489 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8437] |- |490 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5666] |- |491 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16205] |- |492 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8521] |- |493 |[[Логикалық элементтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1055] |- |494 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8047] |- |495 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5824] |- |496 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6492] |- |497 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7462] |- |498 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8881] |- |499 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20176] |- |500 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6748] |- |501 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16707] |- |502 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17896] |- |503 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14421] |- |504 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9476] |- |505 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4107] |- |506 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9099] |- |507 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9999] |- |508 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6337] |- |509 |[[Менің Қазақстаным (ән)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4238] |- |510 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20809] |- |511 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6766] |- |512 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3286] |- |513 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6586] |- |514 |[[Дермене (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2090] |- |515 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 8905] |- |516 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11043] |- |517 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8974] |- |518 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5884] |- |519 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8622] |- |520 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9276] |- |521 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8114] |- |522 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8650] |- |523 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7709] |- |524 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9647] |- |525 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6816] |- |526 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4715] |- |527 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9728] |- |528 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5917] |- |529 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3792] |- |530 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13272] |- |531 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3877] |- |532 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7749] |- |533 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7509] |- |534 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2017] |- |535 |[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2026] |- |536 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7392] |- |537 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7605] |- |538 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4880] |- |539 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5275] |- |540 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8400] |- |541 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3467] |- |542 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5672] |- |543 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6695] |- |544 |[[Программалық жасақтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1289] |- |545 |[[Қантамырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4841] |- |546 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4728] |- |547 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4911] |- |548 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8134] |- |549 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7374] |- |550 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9601] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7895] |- |552 |[[Жыраулық поэзия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2375] |- |553 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6831] |- |554 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8385] |- |555 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4277] |- |556 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6286] |- |557 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6395] |- |558 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6302] |- |559 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4227] |- |560 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5233] |- |561 |[[Артемида ғибадатханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2685] |- |562 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 6984] |- |563 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 12828] |- |564 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7379] |- |565 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12842] |- |566 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5777] |- |567 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13216] |- |568 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8428] |- |569 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5749] |- |570 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2638] |- |571 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4394] |- |572 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6024] |- |573 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5870] |- |574 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7494] |- |575 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5706] |- |576 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18451] |- |577 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7954] |- |578 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6455] |- |579 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4644] |- |580 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8631] |- |581 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5221] |- |582 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4938] |- |583 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8594] |- |584 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6874] |- |585 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12824] |- |586 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1740] |- |587 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6961] |- |588 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15544] |- |589 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5295] |- |590 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8827] |- |591 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7415] |- |592 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2758] |- |593 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5614] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13173] |- |595 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10253] |- |596 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4523] |- |597 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4806] |- |598 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11642] |- |599 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6814] |- |600 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7209] |- |601 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6869] |- |602 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9113] |- |603 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5684] |- |604 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3373] |- |605 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8198] |- |606 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5366] |- |607 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6261] |- |608 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7601] |- |609 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12682] |- |610 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5869] |- |611 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11324] |- |612 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9925] |- |613 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3496] |- |614 |[[Қаратпа сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2417] |- |615 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3942] |- |616 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12733] |- |617 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16837] |- |618 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4967] |- |619 |[[Ахмед Иүгінеки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3149] |- |620 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7169] |- |621 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7225] |- |622 |[[Сақтандыру полисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 601] |- |623 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3246] |- |624 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7940] |- |625 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4569] |- |626 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4961] |- |627 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7183] |- |628 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6779] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4561] |- |630 |[[Арқайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1373] |- |631 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5352] |- |632 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9576] |- |633 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10971] |- |634 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1407] |- |635 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7196] |- |636 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7253] |- |637 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9719] |- |638 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4663] |- |639 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11790] |- |640 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15088] |- |641 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6672] |- |642 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2678] |- |643 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8234] |- |644 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4725] |- |645 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7648] |- |646 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6470] |- |647 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8848] |- |648 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4621] |- |649 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5200] |- |650 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8681] |- |651 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4687] |- |652 |[[Логикалық заңдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 668] |- |653 |[[Қатысушы:Aldogarov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 1055] |- |654 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9655] |- |655 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7934] |- |656 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9468] |- |657 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8979] |- |658 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2467] |- |659 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5049] |- |660 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6815] |- |661 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6491] |- |662 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7485] |- |663 |[[Тайыр Жарықұлы Жароков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3317] |- |664 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8345] |- |665 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5905] |- |666 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7129] |- |667 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9326] |- |668 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4506] |- |669 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7881] |- |670 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3242] |- |671 |[[Ақ кеме (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1291] |- |672 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8600] |- |673 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9653] |- |674 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6759] |- |675 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5495] |- |676 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9956] |- |677 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4589] |- |678 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8393] |- |679 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8040] |- |680 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3981] |- |681 |[[Халықаралық студенттер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1210] |- |682 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5236] |- |683 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12076] |- |684 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15999] |- |685 |[[Жетісу Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4705] |- |686 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7055] |- |687 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5771] |- |688 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6453] |- |689 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3211] |- |690 |[[Асқорыту мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4973] |- |691 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7125] |- |692 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6012] |- |693 |[[Серік Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1933] |- |694 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5284] |- |695 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7514] |- |696 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7422] |- |697 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 4963] |- |698 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6084] |- |699 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4470] |- |700 |[[Хамит Ерғалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2227] |- |701 |[[Әбілмәмбет хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3860] |- |702 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7278] |- |703 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8851] |- |704 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4453] |- |705 |[[Омыртқасыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2186] |- |706 |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3342] |- |707 |[[Ұлбике Жанкелдіқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2464] |- |708 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7215] |- |709 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7572] |- |710 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 783] |- |711 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11555] |- |712 |[[Бақытжан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3182] |- |713 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7393] |- |714 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6338] |- |715 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14547] |- |716 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7231] |- |717 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4214] |- |718 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4744] |- |719 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6459] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7870] |- |721 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4535] |- |722 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6495] |- |723 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6412] |- |724 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6324] |- |725 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8972] |- |726 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4516] |- |727 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5058] |- |728 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5559] |- |729 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7388] |- |730 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5437] |- |731 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3438] |- |732 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1907] |- |733 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4828] |- |734 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9061] |- |735 |[[Барақ хан (Орта жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2717] |- |736 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14713] |- |737 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10183] |- |738 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5562] |- |739 |[[Логика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1656] |- |740 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4892] |- |741 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19917] |- |742 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 5993] |- |743 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8946] |- |744 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6204] |- |745 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5539] |- |746 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5613] |- |747 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4331] |- |748 |[[Тұмау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3761] |- |749 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18812] |- |750 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5102] |- |751 |[[Сұр келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 709] |- |752 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9341] |- |753 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9975] |- |754 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8697] |- |755 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7296] |- |756 |[[Соғыс психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1007] |- |757 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6504] |- |758 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 6797] |- |759 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3959] |- |760 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9215] |- |761 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7670] |- |762 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26765] |- |763 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5883] |- |764 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5199] |- |765 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8506] |- |766 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6048] |- |767 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8705] |- |768 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9275] |- |769 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6458] |- |770 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5732] |- |771 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3954] |- |772 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1778] |- |773 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4847] |- |774 |[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 809] |- |775 |[[МедиаУики:Bad image list]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1767] |- |776 |[[Мұхаммед Шайбани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 4019] |- |777 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4630] |- |778 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8385] |- |779 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4926] |- |780 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4220] |- |781 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 8000] |- |782 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4990] |- |783 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6926] |- |784 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3674] |- |785 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4654] |- |786 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4733] |- |787 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4713] |- |788 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4555] |- |789 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5767] |- |790 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30857] |- |791 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10760] |- |792 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10740] |- |793 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7993] |- |794 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3699] |- |795 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5251] |- |796 |[[Оба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2358] |- |797 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7635] |- |798 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3863] |- |799 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1860] |- |800 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7262] |- |801 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2092] |- |802 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8795] |- |803 |[[Тұрсын хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3349] |- |804 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6581] |- |805 |[[Гүлжауһар Сейітжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1021] |- |806 |[[Аңыз әңгімелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2836] |- |807 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5891] |- |808 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5835] |- |809 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20112] |- |810 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7453] |- |811 |[[Арнайы:UrlShortener]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380] |- |812 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3043] |- |813 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5827] |- |814 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3131] |- |815 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6321] |- |816 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4718] |- |817 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3736] |- |818 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7078] |- |819 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6562] |- |820 |[[Жасұлан ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3498] |- |821 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7012] |- |822 |[[Жұрнақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7368] |- |823 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4498] |- |824 |[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8210] |- |825 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5080] |- |826 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4335] |- |827 |[[Метонимия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4328] |- |828 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5777] |- |829 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3084] |- |830 |[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1954] |- |831 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4301] |- |832 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5227] |- |833 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6274] |- |834 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4276] |- |835 |[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3916] |- |836 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6525] |- |837 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5152] |- |838 |[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2294] |- |839 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6249] |- |840 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2752] |- |841 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7014] |- |842 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3127] |- |843 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3515] |- |844 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4383] |- |845 |[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 443] |- |846 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1003] |- |847 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4858] |- |848 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7218] |- |849 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4095] |- |850 |[[Нәзір Төреқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3547] |- |851 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5034] |- |852 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13921] |- |853 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8169] |- |854 |[[Александрия шамшырағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2709] |- |855 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8070] |- |856 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6279] |- |857 |[[Ибн Сина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3015] |- |858 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5087] |- |859 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12394] |- |860 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4826] |- |861 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5091] |- |862 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3404] |- |863 |[[Мұхит Мерәліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1957] |- |864 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4848] |- |865 |[[Республика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1529] |- |866 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2943] |- |867 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5266] |- |868 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6301] |- |869 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2183] |- |870 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4377] |- |871 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8911] |- |872 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7305] |- |873 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 4982] |- |874 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1806] |- |875 |[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5195] |- |876 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4954] |- |877 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7566] |- |878 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5411] |- |879 |[[Тимур Анатольевич Козырев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3088] |- |880 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8100] |- |881 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9486] |- |882 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4881] |- |883 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6846] |- |884 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4271] |- |885 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3273] |- |886 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1794] |- |887 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4225] |- |888 |[[Шағатай ұлысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1112] |- |889 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7663] |- |890 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5570] |- |891 |[[Зевстің алтын мүсіні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2463] |- |892 |[[Оман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1699] |- |893 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5055] |- |894 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4912] |- |895 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6383] |- |896 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12512] |- |897 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4699] |- |898 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 6000] |- |899 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4189] |- |900 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5539] |- |901 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4372] |- |902 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2857] |- |903 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2986] |- |904 |[[Жанр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4208] |- |905 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5363] |- |906 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1918] |- |907 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4350] |- |908 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5207] |- |909 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5121] |- |910 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7423] |- |911 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3972] |- |912 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7325] |- |913 |[[Баба түкті Шашты Әзіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2972] |- |914 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4927] |- |915 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5515] |- |916 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13151] |- |917 |[[Жаһанша Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3556] |- |918 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5572] |- |919 |[[Қарақұйрық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3836] |- |920 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10056] |- |921 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6006] |- |922 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7773] |- |923 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2015] |- |924 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7818] |- |925 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3315] |- |926 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13100] |- |927 |[[Наполеон Бонапарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6967] |- |928 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6123] |- |929 |[[Мамаш хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3296] |- |930 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2517] |- |931 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4632] |- |932 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5074] |- |933 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6862] |- |934 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8514] |- |935 |[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2428] |- |936 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7474] |- |937 |[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3129] |- |938 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4429] |- |939 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4653] |- |940 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1214] |- |941 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8017] |- |942 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 5959] |- |943 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4382] |- |944 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4649] |- |945 |[[Тұрақты сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 7001] |- |946 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4744] |- |947 |[[Мәди Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 938] |- |948 |[[Көшпенділер (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2693] |- |949 |[[Майра Мұхамедқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2563] |- |950 |[[Gmail]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Gmail 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Gmail 3517] |- |951 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5324] |- |952 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6625] |- |953 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8316] |- |954 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2148] |- |955 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3913] |- |956 |[[Жиренше шешен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3229] |- |957 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7071] |- |958 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4416] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5490] |- |960 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6370] |- |961 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4757] |- |962 |[[Ом заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5694] |- |963 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3134] |- |964 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3817] |- |965 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7316] |- |966 |[[Дана Теміртайқызы Медеуова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 393] |- |967 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5373] |- |968 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8497] |- |969 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7103] |- |970 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6389] |- |971 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4201] |- |972 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5613] |- |973 |[[Пирамида (сәулет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2863] |- |974 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1234] |- |975 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5263] |- |976 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4498] |- |977 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21220] |- |978 |[[Жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2265] |- |979 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6754] |- |980 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2787] |- |981 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5507] |- |982 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4887] |- |983 |[[Еділ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 4218] |- |984 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3966] |- |985 |[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2175] |- |986 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7842] |- |987 |[[Фарер аралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1365] |- |988 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2308] |- |989 |[[Родос Колосы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1445] |- |990 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3859] |- |991 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3285] |- |992 |[[Девианттық мінез-құлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2764] |- |993 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5432] |- |994 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3631] |- |995 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6843] |- |996 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5900] |- |997 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5176] |- |998 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2066] |- |999 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4729] |- |1000 |[[Қыстырма сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2939] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 8xihemaw5n54f68pjy3c4bopn6kjvm5 0 776686 3691955 3691952 2026-11-05T11:59:15Z Еділбай Дәмелі 186320 3691955 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сайт |атауы = Scopus |логотипі = Scopus logo.svg |ені = |URL = https://www.scopus.com/home.uri |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |коммерциялық? = коммерциялық |түрі = Ғылыми басылымдарды іздеу |ұраны = |тіркелу = [[15 наурыз]] [[2004 жыл]] |тілдері = |кірішулер саны = |орналасқан жері = |иесі = Elsevier |авторы = |ашылды = |жабылды = |қазіргі статусы = |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''Scopus''' немесе '''Скопус''' — 2004 жылы [[Elsevier]] академиялық баспасы құрған рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірыңғай библиографиялық және рефераттық дерекқоры<ref>{{citeweb|url=https://www.scopus.com/|title=Scopus|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}</ref> (қазақша Эльзевир). Scopus-қа кіру институционалдық жазылым арқылы жүзеге асырылады. '''Scopus''' — бұл көптеген ғылыми мазмұнды индекстейтін [[масштаб]]ты ғылымометриялық [[мәліметтер]] базасы. Scopus дерекқоры [[Elsevier]] компаниясына тиесілі және 5000-нан астам баспагерлердің барлық ғылым салаларындағы журналдардағы, мақалалар жинақтарындағы және конференциялардағы ғылыми басылымдарды жинауға, талдауға және индекстеуге арналған. Қарапайым тілмен айтқанда, Scopus дерекқоры барлық журналдарда (рефераттарды қоспағанда), [[конференция]]лар жинақтарында және оның құрамына кіретін сериялық басылымдарда (шамамен 21000) баспа жұмыстарын қадағалайды, [[автор]]дың, [[тақырып]]тың және жарияланым саласының ([[медицина]], химия, биология, инженерлік ғылымдар, гуманитарлық, әлеуметтік [[ғылым]]дар, экономика және бизнес және басқалары) және әр мақалаға [[дәйексөз]]дер санын есептейді.<ref>{{citeweb|url=https://buketov.edu.kz/ru/page/science-articles/scopus|title=Жас зерттеушіге|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}</ref> '''Scopus''' — деректерді бақылау, талдау және визуализациялаудың кіріктірілген библиометриялық [[құрал]]ы бар рецензияланған ғылыми әдебиеттердің аннотациялары мен дәйексөздері туралы ақпаратты қамтитын мәліметтер базасы. Scopus THE, QS World University Rankings, Financial Times және т.б. [[халық]] рейтингтік агенттіктер университеттердің әлемдік рейтингтерін құрастыру үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын бағалау үшін пайдаланады. Scopus негізгі библиометриялық көрсеткіштері [[CiteScore]], SNIP, SJR. *[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа басылымдардың басқа түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. [[CiteScore]] – максималды мөлдір метрика, оны есептеу үшін арнайы алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker). *SNIP –Scopus қолданатын көрсеткішті Лейден университетінде профессор Х.Ф.Моед жасаған. Бұл көрсеткіш әр ғылыми саладағы дәйексөздердің деңгейін ескереді, сондықтан оны әртүрлі ғылыми [[бағыт]]тардағы басылымдарды салыстыру үшін пайдалануға болады. *SJR – [[SCImago Journal Rank]]ing – Гранада университеті әзірлеген журналдар рейтингі тек дәйексөздердің жалпы санын ғана емес, сонымен қатар сілтемелердің беделін де ескереді – Nature журналындағы "А" журналындағы мақалаға сілтеме салмағы қандай да бір аймақтық ғылыми журналдағы сол мақалаға сілтеме салмағынан өзгеше болады. Жалпы, SJR әдеттегі импакт-фактордан онша ерекшеленбейді, журналдардың кең спектрін және толығымен ашық сипатын – интернетте еркін қол жетімділіктің болуын тартады. Scopus жіктеу [[жүйе]]сі 24 тақырыптық бөлімді қамтиды. Тақырыптық қамту келесідей бөлінеді: физикалық (жаратылыстану) ғылымдар (32%), медицина [[ғылым]]дары (31%), өмір туралы ғылымдар (20%), әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар (17%).<ref>{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Web of Science]] * [[Хирш индексі]] * [[CiteScore]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылымометрия]] [[Санат:Сайттар]] 0ny4mbx2p840cs80tv8880dnd0f9918 3691995 3691955 2026-11-05T13:48:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3627967 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сайт |атауы = Scopus |логотипі = Scopus logo.svg |ені = |URL = https://www.scopus.com/home.uri |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |коммерциялық? = коммерциялық |түрі = Ғылыми басылымдарды іздеу |ұраны = |тіркелу = [[15 наурыз]] [[2004 жыл]] |тілдері = |кірішулер саны = |орналасқан жері = |иесі = Elsevier |авторы = |ашылды = |жабылды = |қазіргі статусы = |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''Scopus''' немесе '''Скопус''' — 2004 жылы [[Elsevier]] академиялық баспасы құрған рецензияланған ғылыми әдебиеттердің бірыңғай библиографиялық және рефераттық дерекқоры<ref>{{citeweb|url=https://www.scopus.com/|title=Scopus|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}</ref> (қазақша Эльзевир). Scopus-қа кіру институционалдық жазылым арқылы жүзеге асырылады. '''Scopus''' — бұл көптеген ғылыми мазмұнды индекстейтін масштабты ғылымометриялық мәліметтер базасы. Scopus дерекқоры [[Elsevier]] компаниясына тиесілі және 5000-нан астам баспагерлердің барлық ғылым салаларындағы журналдардағы, мақалалар жинақтарындағы және конференциялардағы ғылыми басылымдарды жинауға, талдауға және индекстеуге арналған. Қарапайым тілмен айтқанда, Scopus дерекқоры барлық журналдарда (рефераттарды қоспағанда), конференциялар жинақтарында және оның құрамына кіретін сериялық басылымдарда (шамамен 21000) баспа жұмыстарын қадағалайды, автордың, тақырыптың және жарияланым саласының (медицина, химия, биология, инженерлік ғылымдар, гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар, экономика және бизнес және басқалары) және әр мақалаға дәйексөздер санын есептейді.<ref>{{citeweb|url=https://buketov.edu.kz/ru/page/science-articles/scopus|title=Жас зерттеушіге|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-18|lang=}}</ref> '''Scopus''' — деректерді бақылау, талдау және визуализациялаудың кіріктірілген библиометриялық құралдары бар рецензияланған ғылыми әдебиеттердің аннотациялары мен дәйексөздері туралы ақпаратты қамтитын мәліметтер базасы. Scopus THE, QS World University Rankings, Financial Times және т.б. халықаралық рейтингтік агенттіктер университеттердің әлемдік рейтингтерін құрастыру үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын бағалау үшін пайдаланады. Scopus негізгі библиометриялық көрсеткіштері [[CiteScore]], SNIP, SJR. *[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа басылымдардың басқа түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. [[CiteScore]] – максималды мөлдір метрика, оны есептеу үшін арнайы алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker). *SNIP –Scopus қолданатын көрсеткішті Лейден университетінде профессор Х.Ф.Моед жасаған. Бұл көрсеткіш әр ғылыми саладағы дәйексөздердің деңгейін ескереді, сондықтан оны әртүрлі ғылыми бағыттардағы басылымдарды салыстыру үшін пайдалануға болады. *SJR – [[SCImago Journal Rank]]ing – Гранада университеті әзірлеген журналдар рейтингі тек дәйексөздердің жалпы санын ғана емес, сонымен қатар сілтемелердің беделін де ескереді – Nature журналындағы "А" журналындағы мақалаға сілтеме салмағы қандай да бір аймақтық ғылыми журналдағы сол мақалаға сілтеме салмағынан өзгеше болады. Жалпы, SJR әдеттегі импакт-фактордан онша ерекшеленбейді, журналдардың кең спектрін және толығымен ашық сипатын – интернетте еркін қол жетімділіктің болуын тартады. Scopus жіктеу жүйесі 24 тақырыптық бөлімді қамтиды. Тақырыптық қамту келесідей бөлінеді: физикалық (жаратылыстану) ғылымдар (32%), медицина ғылымдары (31%), өмір туралы ғылымдар (20%), әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар (17%).<ref>{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Web of Science]] * [[Хирш индексі]] * [[CiteScore]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылымометрия]] [[Санат:Сайттар]] s6nuu0tljbgbi81qay94fb23mllheo5 0 776690 3691999 3691772 2026-11-05T13:49:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3649836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы [[мақала]]лардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында [[Elsevier|ELSEVIER]] баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді. [[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).<ref>{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Scopus]] * [[Хирш индексі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылымометрия]] qbv1bdbp6ly88b8ba66cm524rnn471j 4 780876 3692056 3691349 2026-11-05T15:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3692056 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-11-04'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1242" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 242] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="1223" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 223] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Нысанбай Жаманқұлұлы]] | data-sort-value="975" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 975] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="963" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 963] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]] | data-sort-value="619" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 619] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="612" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 612] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="600" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 600] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="559" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Басты бет]] | data-sort-value="524" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 524] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="490" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 490] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="461" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 461] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="419" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 419] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="416" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 416] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="389" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 389] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова]] | data-sort-value="353" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 353] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="266" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 266] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="265" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 265] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="247" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 247] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Баққожа Мұқай]] | data-sort-value="236" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 236] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="225" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 225] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="217" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 217] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="209" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 209] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="201" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 201] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="191" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 191] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="184" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 184] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 181] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="180" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 180] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="170" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 170] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="166" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 166] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="162" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 162] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қуаныш Жиенбай]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 158] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 155] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 155] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 141] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 133] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="132" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="131" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 131] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 130] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Графтар теориясы]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 128] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 126] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 124] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Астана]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 119] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 114] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 109] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Бозоқ]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D2%9B 107] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Айбек Сейітов]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 106] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 104] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 104] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 103] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 101] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 100] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 99] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 99] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 95] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 92] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 89] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 88] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 87] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 87] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 86] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 86] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 84] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 83] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 83] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 83] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Неологизм]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%BC 80] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Сақтар]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 79] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 76] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 76] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 76] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 76] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Зар Заман]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 76] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 75] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 73] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Тәтіқара]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 73] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 72] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 72] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 69] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 67] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 67] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 67] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 66] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Индиго]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 66] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 65] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 64] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 63] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 63] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 62] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 62] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Рекурсия]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F 61] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 59] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Отырар]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 59] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 59] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 58] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 57] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 57] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Ақмола]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0 56] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Есімше]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 56] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Алматы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 55] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 54] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 54] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 53] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 53] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 53] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 52] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Арғын]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 52] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 52] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 50] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 49] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[BilimLand]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 49] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 49] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 49] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 48] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Іштің түйілуі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 48] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 48] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 47] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 47] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Домбыра]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 46] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 46] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 46] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 44] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Наймандар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[:Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары|Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 43] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Үш өлшемді графика]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0 43] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 42] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 42] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Вайоминг университеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 42] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 41] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 41] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 41] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 41] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 41] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 41] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 40] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83-%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[:Санат:Бокстан Қазақстан чемпиондары|Санат:Бокстан Қазақстан чемпиондары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[:Санат:Қазақстан чемпиондары|Санат:Қазақстан чемпиондары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Есімдік]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 40] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 40] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 39] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Азамат соғысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 38] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Сөздік қор]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 38] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Наурызбай Қасымұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 38] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Арнольд Михайлович Бренер]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80 38] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Хан талапай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 36] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 36] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 36] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[:Санат:Қазақстан ескерткіштері|Санат:Қазақстан ескерткіштері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Адай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 36] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 36] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 36] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 36] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 35] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Төле би]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 35] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 35] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Чемпион]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD 35] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 35] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Айтыс]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 35] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 35] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 35] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Үш Жүз партиясы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Индустрияландыру]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 34] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 34] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 33] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Зат есім]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 33] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Етістік]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 33] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 32] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 32] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 32] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Албан руы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 31] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 31] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Шежіре]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 31] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Соңғы көш (роман)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Геоэкология]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 31] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Байұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 30] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 30] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Конституция]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 30] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Үлкен аққұтан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 30] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 29] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 29] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 29] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Жаныс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[КешYOU]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 29] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[:Сурет:Houston Ship Channel.jpg|Сурет:Houston Ship Channel.jpg]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AHouston_Ship_Channel.jpg 28] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Ресей]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 28] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 28] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Ақпан төңкерісі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 28] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 28] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 28] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Зар заман поэзиясының өкілдері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Қанайналым жүйесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 27] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Сын есім]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 27] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 27] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 27] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 27] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Майқы би]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 27] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Алла Илчун]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%BB%D1%87%D1%83%D0%BD 26] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Ньютонның бірінші заңы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 26] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Темір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 26] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 26] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 26] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 26] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 26] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 26] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Жасуша]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 26] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 26] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Дидактика]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 25] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Бұғыбай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Шымкент]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 25] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Бендер-Түркмен]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD 25] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Серік Қарабекұлы Төлбасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 25] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 25] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 25] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Түркия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Байбақты]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 24] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Дулат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Таңбалы тас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Сан есім]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Тайыр Жарықұлы Жароков]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 23] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Екпін]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 23] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Сарыарқа - Солтүстік Қазақстан даласы мен көлдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_-_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 23] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 23] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қазақстанда кеңес өкіметі орнауының ерекшелігі. Азаматтық қарсы тұру]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96._%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%83 23] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Ысты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Қожаберген жырау]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 23] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Думан Марат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 23] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 22] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 22] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Есім хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Компьютер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Аустралия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Горган]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 22] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Кеңес үкіметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Жар жағалаған жалғыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Марғасқа жырау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Ақындар айтысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Африка]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Метафора]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 21] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қамбар батыр (жыр)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 21] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 21] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Ақ азу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D1%83 21] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Келінжан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 21] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 21] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Қаһар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Мысыр пирамидалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Мәтін]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 21] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Анаэробтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Мау Зыдоң]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%83_%D0%97%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D2%A3 21] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Ақ боз үй]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 21] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Секіргіштер (мультфильм)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 20] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Еуропа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 20] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Өкпе]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 20] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Шымыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Леонид Ильич Брежнев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 20] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Орал]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 20] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Шылау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Диффузия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%84%D1%84%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ирандағы қазақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Казактар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Дермене (повесть)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Абайды оқы, таңырқа... (жинақ)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%8B%2C_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D2%9B%D0%B0..._%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 20] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 20] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Ананың анасы (әңгіме)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 20] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Термодинамиканың бірінші бастамасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 20] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Гемоглобин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[:Сурет:Sura56.pdf|Сурет:Sura56.pdf]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura56.pdf 19] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы Қожықов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 19] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Парасат ордені]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 19] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Ағартушылық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Еділ]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 19] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Жоламан Тіленшіұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Ителгі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Адамның шығу тегі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Түркістан Уәлаятының Газеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Тест]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 19] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Фариза Ескермес]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%81 19] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 19] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Антропогенез]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 19] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 19] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD 19] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Перифраз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 18] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Садақ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 18] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Сәбира Майқанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ысық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Тама]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Бірінші жалпықазақ съезі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 18] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Асқорыту мүшелері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Чукчалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D1%83%D0%BA%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Етіс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 18] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Соғыс психологиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Мәриям Хакімжанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Мереке Әбдешұлы Құлкенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Мао Цзэдун]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BE_%D0%A6%D0%B7%D1%8D%D0%B4%D1%83%D0%BD 18] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Жырау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Ислам]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 18] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Бес қару]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Жолбарыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 18] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Қатысушы талқылауы:Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 18] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Ою-өрнек түрлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Дара сөздер мен күрделі сөздер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Махат Төрәлі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ат әбзелдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D3%99%D0%B1%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 17] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Үстеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Эпитет]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 17] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Метонимия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 17] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Негізгі сөздік қор]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 17] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Сара Тастанбекқызы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 17] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Алматы метросы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Лимфа жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Бауырымен жорғалаушылар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қожа]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 17] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Шекті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Қытай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Ақ кеме (кітап)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 17] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Бұлтты технология]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Мырза руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 17] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Француз төңкерісі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 17] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Одағай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Екінші жалпықазақ съезі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 17] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Сиқым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Фонетика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 16] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Күй (повесть)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 16] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 16] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Құран]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Пернетақта]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 16] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[ГУЛАГ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%93 16] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 16] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Сауран]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Сәулет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Тараз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 16] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 16] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Елдос Бақтыбайұлы Сметов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Молекулалы-кинетикалық теорияның негізгі қағидалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 16] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 16] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Новобогат көтерілісі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Жапырақ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 16] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Қаһарман]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 16] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Ағыбай Қоңырбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Елең-алаң]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D2%A3-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3 16] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Филипп Исаевич Голощёкин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Ленин ордені]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 16] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Кішкентай ханзада]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 16] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Тотығу дәрежесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83_%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 15] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Молекула]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 15] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Лексика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 15] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[:Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg|Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOlga_Rypakova_Memorial_Van_Damme_2010.jpg 15] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Владимир Ильич Ленин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Құқықтық мемлекет]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 15] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 15] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[ДНҚ репликациясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Калашников автоматы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Логика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Арқайым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Асық ойындары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Түйелер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Михаил Тимофеевич Калашников]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Жетісу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 15] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Білім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Балқаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Иосиф Виссарионович Сталин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қазақстан ғылым академиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Жүрек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Азия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 15] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 15] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Таз руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Қыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Төре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Ертіс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Тәжікстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Дене тәрбиесінің жаршысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Игорь Александрович Самченко]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 14] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Айқап]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 14] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Реакция жылдамдығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Еркіндік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Жаңа сөздер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қырман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Синоним]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 14] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B8 14] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 14] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Берік Шаханұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Ресейдегі 1917 жылғы Революция]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Аборт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Шумер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Баламалы энергетика]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Христиандық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Түркілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Ресми стиль]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 14] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Климат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Бекжан Асаубайұлы Тұрыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Беріш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 14] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Хан Шатыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[:Санат:Марксистер|Санат:Марксистер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[1880 жыл]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1880_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 13] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Суан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Абай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Жақайым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Биология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Сүйекші]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96 13] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Көне түрік дәуірі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Инфляция]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 13] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Ақсақ құлан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D2%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Аминдер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Ернар Айдар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Қалқаман – Мамыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Экология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қазақтың 500 ән-күйі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Жиде]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 13] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Түріктер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Жайық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Функция (математика)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Мүліктік емес жеке құқық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Лексикалық талдау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ұйқас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Дипломатия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Смағұл Сәдуақасов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Аягөз ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 13] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Құндылық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Қанат Ислам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Бақытжан Момышұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Ақын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Қоғам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Мақала]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Көкнәр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 13] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Шақшақ Жәнібек батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 13] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 13] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Мақыш Қалтайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Бастауыш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Хроматин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Жеменей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Қатысушы:Қуанышев Асылбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Бидай (астық)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 12] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Тұрмыс-салт жырлары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Масғұт (дастан)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Қарахан кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Солтүстік Мұзды мұхит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Ықылас Дүкенұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Тәж Махал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Этнос]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 12] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Баян-Өлгей аймағы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B8%D1%84%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%82 12] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Аутизм]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 12] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Қадыр Өтегенұлы Жүсіп]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 12] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 12] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Ботбай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Ғылым таппай мақтанба]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0 12] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 12] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[:Санат:Франция өзендері|Санат:Франция өзендері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қазақфильм]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 12] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Қалақай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[КСРО басшыларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 12] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Табын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Сән және қолданбалы өнер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Сауалнама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Сілекей безі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 12] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Төртқара]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Соғыс және бейбітшілік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[QR код]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=QR_%D0%BA%D0%BE%D0%B4 12] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Баубек Бұлқышев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Қидан патшалығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Маймыл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB 12] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D3%A8%D0%B3%D0%B5%D0%BC_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 12] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Қызыл қасқыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 12] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Жәмила (хикаят)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Жәдидшілдік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Сібір хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Бүйрек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Кемел Ақышұлы Ақышев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Нұрқожа Аралбекұлы Қайпанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Термодинамиканың екінші заңы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Қантамырлар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Өтебай Қанахин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Тыныс алу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Адам құқықтары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Классицизм]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B7%D0%BC 12] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Қаржаубай Омарұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Электр тогы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Қанқыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Қазақ елі (монумент)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 12] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} f08pqja6k8qskpvcwcvxfrmgtxpo3m7 0 780899 3692068 3604494 2026-11-05T15:16:41Z Орел Карл 81620 3692068 wikitext text/x-wiki '''КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат внутренней и внешней торговли СССР}}) — КСРО-дағы мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. 1925 жылы 18 қарашада [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариатын]] КСРО ішкі сауда халық комиссариатымен біріктіру арқылы құрылды. 1925 жылдың 18 қарашасынан 1926 жылдың 16 қаңтарына дейін [[Александр Дмитриевич Цюрупа|Цюрупа Александр Дмитриевич]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары қызметін атқарды. 1926 жылдың 16 қаңтарынан бастап [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары лауазымында еңбек етті; 14 тамызда оның орнына [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] келді. Халық комиссарлардың орынбасарлары: [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] (1925-1926) және [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] (1925-1926). 1930 жылы 22 қарашада сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты қайта құрылды: одан [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] бөлініп шықты. [[Санат:КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] t0eegopjtncljgagh21cwu5ys33l4or 3692069 3692068 2026-11-05T15:16:55Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты]]» деген санатты аластады; «[[Санат:КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692069 wikitext text/x-wiki '''КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат внутренней и внешней торговли СССР}}) — КСРО-дағы мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. 1925 жылы 18 қарашада [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариатын]] КСРО ішкі сауда халық комиссариатымен біріктіру арқылы құрылды. 1925 жылдың 18 қарашасынан 1926 жылдың 16 қаңтарына дейін [[Александр Дмитриевич Цюрупа|Цюрупа Александр Дмитриевич]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары қызметін атқарды. 1926 жылдың 16 қаңтарынан бастап [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссары лауазымында еңбек етті; 14 тамызда оның орнына [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] келді. Халық комиссарлардың орынбасарлары: [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] (1925-1926) және [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] (1925-1926). 1930 жылы 22 қарашада сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты қайта құрылды: одан [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] бөлініп шықты. [[Санат:КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] kxq2azi1gfxn6j48d9tc97gun9z5zja 3692071 3692069 2026-11-05T15:17:37Z Орел Карл 81620 3692071 wikitext text/x-wiki '''КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат внутренней и внешней торговли СССР}}) — КСРО-дағы мемлекеттік салалық басқарманың орталық органы. 1925 жылы 18 қарашада [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариатын]] КСРО ішкі сауда халық комиссариатымен біріктіру арқылы құрылды. 1925 жылдың 18 қарашасынан 1926 жылдың 16 қаңтарына дейін [[Александр Дмитриевич Цюрупа|Цюрупа Александр Дмитриевич]] КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссары қызметін атқарды. 1926 жылдың 16 қаңтарынан бастап [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссары лауазымында еңбек етті; 14 тамызда оның орнына [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] келді. Халық комиссарлардың орынбасарлары: [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] (1925-1926) және [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] (1925-1926). 1930 жылы 22 қарашада ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты қайта құрылды: одан [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] бөлініп шықты. [[Санат:КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] loaofncaced9wtzejs9r57gkpgwpwty 0 780934 3692296 3666925 2026-11-05T22:37:28Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3692296 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/izbran-novyy-predsedatel-aktyubinskogo-oblastnogo-filiala-pa «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-prinyala-uchastie-v-respublikanskoy-aktsii-ta «Әділет» партиясы «Таза Қазақстан» республикалық акциясына қатысты]</ref> | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партияны [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] спикері [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосып, «Әділет» елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында «Әділет» 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]], саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] ЖШС * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» ЖШС == Басшылығы == Партия төрағасы мен оның 6 орынбасары:<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/management Партия басшылығы]</ref> * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы * [[Әлия Райымқұлқызы Адамбаева|Әлия Адамбаева]] — партия төрағасының орынбасары (коммуникация)<ref name="tag26">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/v-adilet-naznachili-zamestiteley-predsedatelya-partii «Әділет» партиясы төрағасының орынбасарлары тағайындалды]</ref> * [[Нұрсұлтан Төленұлы Байтілесов|Нұрсұлтан Байтілесов]] — партия төрағасының орынбасары (құқық және заңнама)<ref name="tag26" /> * [[Эльдар Тынышбайұлы Жұмағазиев|Эльдар Жұмағазиев]] — партия төрағасының орынбасары (экономика, салалық және өңірлік даму)<ref name="tag26" /> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары (идеология)<ref name="tag26" /> * [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] — партия төрағасының орынбасары (бақылау, талдау және қызметті бағалау)<ref name="tag26" /> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары (цифрландыру)<ref name="tag26" /> Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] fy2u8udpa6ppwp66qlkjcdxjsgd8un0 0 781429 3692066 3605689 2026-11-05T15:15:29Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3692066 wikitext text/x-wiki '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт<ref>{{cite web|title=Постановление 3-й сессии Центрального Исполнительного Комитета Союза С.С.Р. I созыва. О Положении о Народном Комиссариате Продовольствия Союза Советских Социалистических Республик. 12 ноября 1923 г.|url=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/359463-postanovlenie-3-y-sessii-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-soyuza-s-s-r-i-sozyva-o-polozhenii-o-narodnom-komissariate-prodovolstviya-soyuza-sovetskih-sotsialisticheskih-respublik-12-noyabrya-1923-g|website=Электронная библиотека исторических документов|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214110/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/359463-postanovlenie-3-y-sessii-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-soyuza-s-s-r-i-sozyva-o-polozhenii-o-narodnom-komissariate-prodovolstviya-soyuza-sovetskih-sotsialisticheskih-respublik-12-noyabrya-1923-g|url-status=live}}</ref> негізінде құрылған. Тағам халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруашылық өнімдерін (азық-түлік және өнеркәсіптік шикізат) дайындау, Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің немесе Халық комиссарлары кеңесінің арнайы жарлықтарына сәйкес басқа да даярлау тапсырмаларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер дайындаған және өндірген азық-түлік өнімдері мен ең қажетті заттарды халыққа тарату<ref>{{cite web|title=№ 401. Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета. О Народном Комиссариате Продовольствия (Положение).|url=https://istmat.org/node/46514|website=Исторические материалы|date=1921.08.09|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214122/https://istmat.org/node/46514|url-status=live}}</ref>. 1924 жылы 9 мамырда ауыл шаруашылығына заттай салық салудан ақшалай салық салуға көшуге және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты таратылды, бұл халықтың базар арқылы қамтамасыздануға мүмкіндік берді. КСРО тағам халық комиссариатының аппараты КСРО ішкі сауда халық комиссариатына ауыстырылды<ref>{{cite web|title=Декрет Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров. О ликвидации Народного Комиссариата Продовольствия Союза С.С.Р. и народных комиссариатов продовольствия союзных республик. Утвержден 9-го мая 1924 г.|url=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/358163-dekret-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-likvidatsii-narodnogo-komissariata-prodovolstviya-soyuza-s-s-r-i-narodnyh-komissariatov-prodovolstviya-soyuznyh-respublik-utverzhden-9-go-maya-1924-g|website=Электронная библиотека исторических документов|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214110/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/358163-dekret-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-likvidatsii-narodnogo-komissariata-prodovolstviya-soyuza-s-s-r-i-narodnyh-komissariatov-prodovolstviya-soyuznyh-respublik-utverzhden-9-go-maya-1924-g|url-status=live}}</ref>. == Тағам халық комиссары == * 1923—1924 — [[Николай Павлович Брюханов|Брюханов Николай Павлович]] (1878—1938) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО тағам халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] hqa67y3nakx6eua26kuqrsg44n34231 0 782424 3692413 3690914 2026-11-06T09:07:04Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 /* Тарихы */ 3692413 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады. == Түйреуіштің түрлері == [[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]] [[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]] '''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' <ref>[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]</ref> — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды. '''Корсаж түйреуіштері''' <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]</ref> — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде флористикада қолданылады. '''Ағылшын түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады. [[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]] '''Галстук түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады. '''Шляпа түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады. '''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''<ref name=":0" /> — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады. '''Кеңселік кнопка'''<ref name=":0" /> — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады. '''Энтомологиялық түйреуіштер'''<ref name=":0" /> — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. == Тарихы == Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды. Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі. Түйреуіштер көбіне алтыннан, күмістен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&when=2000-1000+B.C.&what=Gold&who=Hittite&ft=*&offset=0&rpp=100&pos=3 Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]</ref> [[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған. Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған. Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды. 1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды. Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды. Көз тиюден қорғайтын түйреуіштің тарихы Көз тиюден қорғайтын түйреуіш – ежелден келе жатқан халықтық тұмар түрі. Ертеде адамдар оны жағымсыз әсерлерден, тіл-көзден сақтайды деген сеніммен қолданған.<ref group="https://www.arcanum.ru/specialisty/">https://www.arcanum.ru/specialisty/</ref> Халықтық наным бойынша, түйреуіштің металл бөлігі қорғаныштық қасиетке ие. Оны көбіне киімнің ішкі жағына, әсіресе сәбилердің киіміне қадаған. Бүгінде бұл дәстүр халықтың мәдени мұрасы мен көне наным-сенімдерінің бір көрінісі болып саналады. Оның қорғаныш қасиеті ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Зергерлік]] [[Санат:Сән]] qohsi3jivvonhnnmzzq4b1u36bkp231 3692417 3692413 2026-11-06T09:22:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3615699 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады. == Түйреуіштің түрлері == [[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]] [[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]] '''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' <ref>[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]</ref> — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды. '''Корсаж түйреуіштері''' <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]</ref> — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде флористикада қолданылады. '''Ағылшын түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады. [[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]] '''Галстук түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады. '''Шляпа түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады. '''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''<ref name=":0" /> — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады. '''Кеңселік кнопка'''<ref name=":0" /> — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады. '''Энтомологиялық түйреуіштер'''<ref name=":0" /> — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. == Тарихы == Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды. Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі. Түйреуіштер көбіне алтыннан, күмістен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&when=2000-1000+B.C.&what=Gold&who=Hittite&ft=*&offset=0&rpp=100&pos=3 Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]</ref> [[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған. Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған. Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды. 1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды. Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Зергерлік]] [[Санат:Сән]] lk7r6c396gv9ze7h87kk0zxhq07hcv5 3692522 3692417 2026-11-06T11:33:37Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3692522 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады. == Түйреуіштің түрлері == [[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]] [[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]] '''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' <ref>[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]</ref> — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды. '''Корсаж түйреуіштері''' <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]</ref> — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде флористикада қолданылады. '''Ағылшын түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады. [[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]] '''Галстук түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады. '''Шляпа түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады. '''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''<ref name=":0" /> — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады. '''Кеңселік кнопка'''<ref name=":0" /> — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады. '''Энтомологиялық түйреуіштер'''<ref name=":0" /> — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. == Тарихы == Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды. Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі. Түйреуіштер көбіне алтыннан, күмістен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&when=2000-1000+B.C.&what=Gold&who=Hittite&ft=*&offset=0&rpp=100&pos=3 Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]</ref> [[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған. Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған. Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды. 1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды. Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды. Көз тиюден қорғайтын түйреуіштің тарихы Көз тиюден қорғайтын түйреуіш – ежелден келе жатқан халықтық тұмар түрі. Ертеде адамдар оны жағымсыз әсерлерден, тіл-көзден сақтайды деген сеніммен қолданған. [[[[[Санат:Халықтық наным]]]]] бойынша, түйреуіштің металл бөлігі қорғаныштық қасиетке ие. Оны көбіне киімнің ішкі жағына, әсіресе сәбилердің киіміне қадаған. Бүгінде бұл дәстүр халықтың мәдени мұрасы мен көне наным-сенімдерінің бір көрінісі болып саналады. Оның қорғаныш қасиеті ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Зергерлік]] [[Санат:Сән]] [[https://www.arcanum.ru/]] lw8h0q41nt8er48r9zoi2uiu2ubpa3e 14 782492 3692400 3616942 2026-11-06T08:56:38Z 1nter pares 146705 /* */ 3692400 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Инвестициялық компаниялар]] [[Санат:Құнды қағаздар нарығы]] 7ohdoejyfjo52ab97l328j0o5bwe1i4 14 782494 3692401 3616946 2026-11-06T08:56:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3692401 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Инвестициялар]] jy7h6iwjietqkuty3493fym4aswh7wg 14 782495 3692404 3616948 2026-11-06T08:57:27Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Түрлері бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] бетін [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3616948 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрлері бойынша компаниялар]] [[Санат:Қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] gif46yh2gloh36iif206h19hcsyo3l1 3692408 3692404 2026-11-06T08:58:39Z 1nter pares 146705 /* */ 3692408 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша компаниялар]] [[Санат:Қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 5q3bvjp7uwlbvi7h247x6oqmcp6i68f 14 783846 3692402 3632990 2026-11-06T08:56:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3692402 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құнды қағаздар нарығы]] [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Электронды сауда платформалары]] 9fo1hknk3wka3wf68n0ohj8cl33wdxz 14 783900 3692399 3633509 2026-11-06T08:56:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3692399 wikitext text/x-wiki [[Санат:Активтерді басқару]] [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] in3mti1bj28cw2twb0gl1i69x920gal 14 783908 3692405 3633517 2026-11-06T08:58:06Z 1nter pares 146705 /* */ 3692405 wikitext text/x-wiki [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Түрі бойынша компаниялар]] [[Санат:Қаржы құқығы]] tczbfxiab5x8itdj39ox5fukzm39qww 14 783909 3692409 3633518 2026-11-06T08:58:56Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Түрлері бойынша компаниялар]] бетін [[Санат:Түрі бойынша компаниялар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3633518 wikitext text/x-wiki [[Санат:Компаниялар]] [[Санат:Түрлер бойынша ұйымдар]] [[Санат:Компания түрлері]] 95i7ujk32thnygoe2426ke5oe19db27 14 783914 3692410 3633528 2026-11-06T08:59:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3692410 wikitext text/x-wiki [[Санат:Бизнес]] [[Санат:Құқық салалары]] [[Санат:Түрі бойынша құқық]] [[Санат:Шаруашылық құқық]] 19zfy8qw2g45btf9xnhl3iy1cagl2ad 14 783915 3692411 3633529 2026-11-06T08:59:40Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Түрлері бойынша құқық]] бетін [[Санат:Түрі бойынша құқық]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3633529 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құқық]] [[Санат:Түрлер бойынша санаттар]] d4dn6z3td33lzqrl5dgcjx9z8qojssr 0 784481 3692487 3640671 2026-11-06T10:40:13Z Lp0 on fire 174781 remove spam that was translated from enwiki 3692487 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = UniCredit S.p.A. |логотипі = Unicredit logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ISE|IT0005239360|UCG}}<br>{{FWB|CRI|isin=IT0005239360}}<br>{{WSE|UCG|isin=IT0005239360}}<br>[[FTSE MIB]] индексінің құрамдас бөлігі |қызметі = |құрылды = [[1998 жыл|1998]] |құрушы = |орналасуы = [[UniCredit Tower]], [[Милан]], [[Италия]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Pier Carlo Padoan]] (директорлар кеңесінің төрағасы) * [[Andrea Orcel]] (бас атқарушы директор) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек және жеке банк қызметтері * корпоративтік және инвестициялық банк қызметтері * қаржылық лизинг * факторинг * сақтандыру (бірлескен кәсіпорын арқылы) }} |меншікті капиталы = {{өсім}} €64,4 млрд (2024)<ref name="AR"/> |айналым = {{өсім}} €24,844 млрд (2024)<ref name="AR">{{Cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2024/4Q24/2024-Annual-Reports-and-Accounts.pdf|title=2024 Annual Reports and Accounts |publisher=unicreditgroup.eu|access-date=25 February 2025}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} €15,439 млрд (2024)<ref name="AR"/> |таза табысы = {{өсім}} €9,719 млрд (2024)<ref name="AR"/> |активтер = €902,165 млрд (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 69 722 (2024)<ref name="AR"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = UniCredito Italiano S.p.A. |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.unicreditgroup.eu/}} |Ортаққор = }} '''UniCredit S.p.A.''' (бұрын '''UniCredito Italiano S.p.A.''') — штаб-пәтері [[Милан]] қаласында орналасқан италиялық трансұлттық банк тобы. Ол [[Intesa Sanpaolo]] банкімен қатар Италиядағы екі ірі банк тобының бірі болып табылады. 2025 жылғы жағдай бойынша активтері бойынша әлемдегі 44-ші ірі банк болды.<ref name="SP">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/articles/2025/4/the-worlds-largest-banks-by-assets-2025-88424232|title=The world's largest banks by assets, 2025 |date=April 15, 2025|publisher=Standard & Poor|access-date=2026-07-12}}</ref> Ол 1998 жылы [[Credito Italiano]] мен [[Unicredito]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды<ref>{{cite book |last1=Howells |first1=P. G. A. |title=The economics of money, banking and finance : a European text |date=2008 |publisher=Prentice Hall Financial Times |location=Harlow, England |isbn=9780273710394 |page=153 |edition=4th}}</ref>, алайда оның корпоративтік тарихы 1870 жылы [[Banca di Genova]] банкінің құрылуынан бастау алады. UniCredit акциялары [[Borsa Italiana]] және [[Frankfurt Stock Exchange]] қор биржаларында листингтен өткен және жетекші компаниялардың [[Euro Stoxx 50]] индексінің құрамына кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%20stoxx%2050%20EU0009658145/constituents|title=Constituents|publisher=boerse-frankfurt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119171222/http://www.boerse-frankfurt.de/en/equities/indices/euro%2Bstoxx%2B50%2BEU0009658145/constituents|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref> [[Корпоративтік банктер|Корпоративтік]], [[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]], [[коммерциялық банк]] және [[әл-ауқатты басқару]] салаларында қызмет көрсететін UniCredit — Батыс, Орталық және Шығыс Еуропадағы мықты қатысуымен ерекшеленетін [[жалпыеуропалық]] банк. Өзінің еуропалық банк желісі арқылы ол 13 негізгі нарықта нарықтағы жетекші өнімдер мен қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз етеді: Италия, Германияда [[HypoVereinsbank]] ретінде, Австрияда [[Bank Austria]] ретінде, Ресейде және Орталық әрі Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тағы тоғыз елінде. UniCredit 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау жүйесі]] күшіне енгеннен бері Маңызды мекеме ретінде белгіленген, соның нәтижесінде ол [[Еуропалық орталық банк]]тің тікелей қадағалауында болады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date={{date|2014/09/04}} |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date={{date|2023/01/01}} |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == === Бірігулер арқылы құрылуы және өсуі (1998–2006) === UniCredit 1998 жылы бірнеше италиялық банк топтарының бірігуі нәтижесінде құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері [[Unicredito]] ([[Cassa di Risparmio di Torino|Турин]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Верона]] және [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Тревизо]] банктері) мен [[Credito Italiano]] ([[Rolo Banca]], [[Banca Popolare di Rieti]] банктерінен тұрған) болды. Осыдан '''UniCredito Italiano''' атауы пайда болды. Credito Italiano Unicredito иелеріне жаңа акциялардың шамамен 38,46%-ын шығарып беріп, өз атауын Unicredito Italiano деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/compiti/vigilanza/avvisi-pub/tutela-concorrenza/provvedimenti/provv24_02_11_98.pdf|title=Provvedimento N°24: Credito Italiano / Unicredito|date=2 November 1998|access-date=3 March 2016|publisher=Banca d'Italia|language=it}}</ref> [[Banca dell'Umbria]], [[Cassa di Risparmio di Carpi]], [[Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto]] (Caritro) және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] сияқты басқа банктер де 1998–2000 жылдары топқа қосылды. 1999 жылғы желтоқсанда бастапқы [[Credito Italiano]] атауымен аталған жаңа еншілес компания да құрылды. 1999 жылы сол кездегі UniCredito Italiano Шығыс Еуропадағы кеңеюін польшалық [[Bank Pekao]] компаниясын сатып алудан бастады. 2002 жылғы 30 маусымда UniCredit өзінің S3 жобасын іске қосты, оның аясында банк желісіне кіретін жеті банк: [[Rolo Banca]], [[Cassa di Risparmio di Torino|Banca CRT]], [[Cassa di Risparmio di Verona, Vicenza, Belluno e Ancona|Cariverona Banca]], [[Cassa di Risparmio della Marca Trivigiana|Cassamarca]], Cassa di Risparmio di Trento e Rovereto және [[Cassa di Risparmio di Trieste]] банктері Credito Italiano-ға біріктірілді, ал Credito Italiano атауы UniCredit Banca болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020820153727/http://www.rolobanca.it/_investor/it/comunicati/020312.htm|title=ROLO BANCA: Via libera alla fusione con UniCredito Italiano prevista nel piano di riorganizzazione del Gruppo UniCredito Italiano|date=12 March 2002|archive-date=20 August 2002|access-date=20 March 2016|publisher=Rolo Banca|language=it}}</ref> 2003 жылы UniCredit Private Banking пен UniCredit Banca d'Impresa одан бөлініп шықты. 2005 жылы UniCredit 1998 жылы Баварияның екі банкі — Bayerische Vereinsbank пен Bayerische Hypotheken-und Wechsel-Bank бірігуі нәтижесінде құрылған германиялық [[HypoVereinsbank]] (HVB) тобымен бірікті. HVB тобымен интеграция 2000 жылы [[Bank Austria Creditanstalt]] банкімен бірігу арқылы нығайтылып, UniCredit тобының одан әрі өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Bank Austria Creditanstalt [[Bank Medici]] AG компаниясының ірі акционері болды. Bank Medici [[Thema Fund]] қорының [[Инвестицияларды басқару|инвестициялық басқарушысы]] болды.<ref>{{cite news|last=Groendahl |first=Boris |url=https://www.reuters.com/article/us-madoff-medici-sb-idUSTRE52B29B20090312 |title=Austria's Madoff-hit Bank Medici seeks buyers |publisher=Reuters |date=12 March 2009 |access-date=9 February 2013}}</ref> Инвесторларды тартқаны үшін Bank Medici 2007 жылы [[Thema International Fund]] қорынан 4,6 млн [[еуро]] көлемінде комиссия алды.<ref name="bloomberg2">{{cite news|last=Schneeweiss |first=Zoe |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a7zd_uRseMl4&refer=home |title=Bank Medici Manages Up to $3.2 Billion of Assets Tied to Madoff |publisher=Bloomberg |date=31 December 2008 |access-date=9 February 2013}}</ref> Bank Medici-дің [[Bernard Madoff]] компаниясына 2&nbsp;млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салғаны туралы хабар тарағаннан кейін, Вена билігі жеке банкті басқару үшін қадағалаушы тағайындап, бұл кең ауқымды топты бақылауға қатысты сұрақтар туғызды. 2005 жылғы 30 маусымда (2025 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді) [[Banca dell'Umbria]] мен [[Cassa di Risparmio di Carpi]] бас компанияға қосылды.<ref>{{Cite web |date=June 30, 2025 |title=Accordo fusione Banca dell'Umbria e C.R. Carpi in Unicredito |url=https://www.fisacunicredit.eu/gruppounicredito/document/umbriacarpi.html |website=fisacunicredit.eu|access-date=2026-07-12}}</ref> 2006 жылы UniCredit-тің бағалы қағаздарға қызмет көрсету бизнесі (2S Banca, қазіргі Société Générale Security Services S.p.A.) [[Société Générale]] компаниясына 579,3 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2006/PressRelease0295.html|title=UniCredit: Closing of the 2S Banca sale to SocGen|date=4 October 2006|access-date=4 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2006 жылы [[Cassa di Risparmio di Bra|Bra]] (31,021%), [[Cassa di Risparmio di Fossano|Fossano]] (23,077%), [[Cassa di Risparmio di Saluzzo|Saluzzo]] (31,019%) және [[Banca Cassa di Risparmio di Savigliano|Savigliano]] (31,006%) жинақ банктеріндегі азшылық үлестер шамамен 149&nbsp;млн еуроға [[Banca Popolare dell'Emilia Romagna]] компаниясына сатылды.<ref>{{cite web|url=http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|title=Bilancio individuale 2006|date=10 November 2007|access-date=16 February 2016|publisher=BPER|language=it|archive-date=12 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014456/http://www.bper.it/wps/wcm/connect/02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983/bil+individuale+2006.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=02c6a5004900a4079a8edae4fe72f983|url-status=dead}}</ref> === Capitalia-ны сатып алу, 2008 жылғы қаржы дағдарысы және оның салдары (2007–2017) === 2007 жылы UniCredit 2006 жылғы жалпы активтері бойынша Италиядағы төртінші ірі банк тобы болған [[Capitalia]] тобымен бірікті ([[Sanpaolo IMI]] мен [[Banca Intesa]] 2007 жылы өздері де біріктірілгендіктен, бір ұйым ретінде есептелді).<ref>Table VI {{cite journal|url=http://www.archiviostoricomediobanca.it/documenti/Le_principali_societa_italiane_2007.pdf|title=2007 Le principali società italiane|journal=Le Principali Società Italiane|date=24 October 2007|access-date=13 February 2017|publisher=Mediobanca|language=it|issn=1721-274X}}</ref> Банктің тіркелген кеңсесі де [[Credito Italiano]]-дан мұраға қалған Генуя қаласынан Римдегі Via Minghetti 17 мекенжайына көшірілді. Сол жылы тағы екі сатып алу жүзеге асырылды: [[АТФ Банк]],<ref>{{Cite web|url=http://www.atfbank.kz/|title=АО "АТФБанк"|website=www.atfbank.kz|language=ru|access-date=2017-11-07}}</ref> ол [[Қазақстан]]дағы 154 бөлімшесі бар ішкі банктер арасында бесінші орында болды, және Украинадағы әмбебап банк [[Ukrsotsbank]]. Осы екі банктің арқасында топ осы өңірдегі қызметін 19 елге (Орталық Азияны қоса алғанда) дейін кеңейтті. Алайда 2012 жылғы қарашада Қазақстан үкіметіндегі дереккөздер UniCredit-тің ATF Bank-тегі бақылау пакетін қазақстандық инвесторларға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=UniCredit in Talks to Sell Stake in Kazakhstan's ATF Bank|url=http://www.satrapia.com/news/article/unicredit-in-talks-to-sell-stake-in-kazakhstans-atf-bank/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=18 November 2012|publisher=Satrapia|access-date=2026-07-12}}</ref> 2010 жылы UniCredit S.p.A. өзінің Италиядағы еншілес банктері — [[UniCredit Banca]], [[Banca di Roma]] және [[Banco di Sicilia]] банктерін өз құрамына қосты. 2013 жылы UniCredit Finance енді Латвияда банк қызметтерін көрсетпейтінін хабарлады.<ref>{{Cite web |title=UniCredit Finance : Baltic Legal banking |url=https://www.baltic-legal.com/banking-in-latvia-list-of-banks-unicredit-bank-eng.htm |access-date=2026-07-12 |website=www.baltic-legal.com}}</ref> 2014 жылғы 14 наурызда UniCredit проблемалық несиелер бойынша ауқымды резервтер қалыптастыруға және сатып алулардан туындаған гудвиллді есептен шығаруға байланысты 2013 жылдың төртінші тоқсанында 15 млрд АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын жариялады. Сонымен қатар банк болашақта шамамен 8 500 жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=UniCredit Posts Record Loss, Plans 8,500 Job Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504145510/https://www.bloomberg.com/news/2014-03-11/unicredit-posts-record-loss-on-bad-loans-goodwill-writedowns.html/ |archive-date=2017-05-04 |access-date=2026-07-12 |work=Bloomberg}}</ref> UniCredit қазіргі уақытта дамушы нарықтардағы ықтимал проблемаларға барынша бейім алты еуропалық банктің бірі болып табылады.<ref>{{Cite news |title=European banks have $3 trln of exposure to emerging markets |url=https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006092904/https://www.reuters.com/article/europe-banks-emergingmarkets-idUSL5N0L82MO20140203 |archive-date=2022-10-06 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> 2015 жылғы сәуірде UniCredit пен Banco Santander активтерді басқару бизнесін біріктіру туралы алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл мәміледе біріктірілген құрылымның құны шамамен 5,4 млрд еуроға бағаланды.<ref>{{cite news|title=Santander, UniCredit Agree to Combine Asset Management Units|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-23/santander-unicredit-agree-to-combine-asset-management-units-i8ud1odx|newspaper=Bloomberg|date=23 April 2015}}</ref> Алайда мәміле 2016 жылғы 27 шілдеде тоқтатылды. Соған қарамастан, Pioneer 2016 жылғы желтоқсанда [[Amundi]] компаниясына 3,545 млрд еуроға сатылды. Сонымен қатар UniCredit Pioneer компаниясынан 315 млн еуро көлемінде кезектен тыс дивиденд алды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-sottoscrive-un-accordo-vincolante-per-la-cessione-di-p.html|title=UniCredit successfully concludes agreement to sell Pioneer Investments to Amundi|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы маусымнан 2017 жылғы қаңтарға дейін UniCredit өндіріп алу күмәнді болған [[мерзімі өткен несие]]лерін (''sofferenze'') түрлі инвесторларға сатты, атап айтқанда [[PRA Group]] Europe компаниясына (жалпы көлемі 625 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-un-intesa-per-la-cessione-d.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=30 June 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Cerberus Capital Management]] басқаратын қорға (жалпы көлемі 100 млн еуро), АҚШ қорына (жалпы көлемі 150 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2015/unicredit-annuncia-di-aver-raggiunto-un-accordo-per-la-cessione-.html|title=UniCredit annuncia di aver raggiunto un accordo per la cessione di due portafogli di crediti in sofferenza del segmento PMI|trans-title=UniCredit announces it has reached an agreement on the sale of two Italian SME non performing exposure portfolios|date=17 December 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[AnaCap Financial Partners]] компаниясына (жалпы көлемі 420 млн еуро),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases/2016/unicredit-comunica-di-aver-raggiunto-unintesa-per-la-cessione-di.html|title=UniCredit comunica di aver raggiunto un'intesa per la cessione di un portafoglio di crediti in sofferenza derivanti da contratti di credito al consumo, prestiti personali e scoperti di conto corrente|trans-title=UniCredit announces to have reached an agreement on the sale of a non performing consumer, overdrafts and personal loans credit portfolio|date=13 April 2016|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[Fortress Investment Group]] пен [[PIMCO]] компанияларына (жалпы көлемі 17,7 млрд еуро; UniCredit [[секьюритилендіру]] бойынша арнайы мақсаттағы компаниядағы азшылық үлесін сақтап қалды),<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-signs-two-agreements-for-the-disposal-of-a-17-7-billio.html|title=UniCredit signs two agreements for the disposal of a €17.7 billion Italian NPL portfolio|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> [[B2 Kapital]] компаниясына (жалпы көлемі 110 млн еуро, [[UniCredit Bank Slovenia|Словениядағы еншілес компаниясынан]])<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2016/unicredit-banka-slovenia-vende-un-portafoglio-di-credit-non-perf.html|title=UniCredit Banka Slovenia sells non-performing credit portfolio to B2 KAPITAL|date=21 December 2016|access-date=21 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> және [[B2Holding]] компаниясына ([[UniCredit Bulbank]] банкінен жалпы көлемі 93 млн еуро).<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases/2017/unicredit-bulbank--bulgaria--vende-un-portafoglio-di-credit-non-.html|title=UniCredit Bulbank (Bulgaria) sells non performing credit portfolio to Debt collection agency EAD (DCA), the Bulgarian subsidiary of B2Holding ASA|date=17 January 2017|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2015 жылғы қазанда UniCredit сондай-ақ мерзімі өткен несиелерді басқаруға маманданған UniCredit Credit Management Bank (қазіргі [[doBank]]) еншілес компаниясын [[Fortress Investment Group]] пен [[Prelios S.p.A.]] компанияларына сатты. Мәмілеге баланстық жалпы құны 2,4 млрд еуро болатын мерзімі өткен несиелер портфелі де кірді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-and-affiliates-of-fortress-together-with-prelios-final.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios hanno perfezionato la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios finalize the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=30 October 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/it/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-e-fortress-sottoscrivono-l-accordo-per-la-cessione-di-.html|title=UniCredit e affiliate di Fortress insieme a Prelios sottoscrivono l'accordo per la cessione di UCCMB, incluso un portafoglio di sofferenze pari a €ca. 2,4 mld|trans-title=UniCredit and affiliates of Fortress together with Prelios reach the agreement on the sale of UCCMB, including c. €2.4bn non-performing loans|date=12 February 2015|access-date=16 April 2016|publisher=UniCredit}}</ref> Жылдық негізде мерзімі өткен несиелердің таза құны 2014 жылғы 31 желтоқсандағы 19,701 млрд еуродан 2015 жылғы 31 желтоқсанда 19,924 млрд еуроға дейін өсті (немесе жалпы көлемі бойынша 52,143 млрд еуродан 51,089 млрд еуроға дейін өзгерді).<ref name="UniCredit2015bilancio">{{cite web |date=20 April 2016 |title=2015 Annual Report |url=https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117215854/https://www.unicreditgroup.eu/content/dam/unicreditgroup-eu/documents/en/investors/financial-reports/2015/4Q15/2015-Consolidated-Reports-and-Accounts.pdf |archive-date=17 January 2021 |access-date=24 December 2016 |publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы желтоқсанда UniCredit польшалық [[Bank Pekao]] банкін сатты. Бұған дейін UniCredit 2016 жылдың ортасында [[FinecoBank]] банкіндегі өз үлесінің бір бөлігін сатқан болатын, сондай-ақ 2016 жылғы қаңтарда украиналық [[Ukrsotsbank]] банкін [[Alfa Group]] компаниясына сатты. 2016 жылғы желтоқсанда Италия, Германия және Австриядағы [[эквайринг]]тік карта бизнесі [[SIA S.p.A.|SIA]] компаниясына 500 млн еуроға сатылды.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-completa-la-cessione-a-sia-delle-attivita-di-elaborazi.html|title=UniCredit and SIA finalize the sale of card processing activities in Italy, Germany and Austria|date=27 December 2016|access-date=13 February 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 13 желтоқсанда [[Еуропалық орталық банк]]тің (ECB) жыл сайынғы Supervisory Review and Evaluation Process (SREP) шеңберінде UniCredit-тің CET1 коэффициентіне (өтпелі негізде) қойылатын талап 9,75%-дан<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2015/unicredit-group-well-above-the-specific-capital-requirements-set.html|title=UniCredit Group well above the specific capital requirements set by ECB|date=10 December 2015|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 8,75%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан,<ref name="SREP">{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit-specific-capital-requirements-set-by-ecb--.html|title=UniCredit specific capital requirements set by Ecb|date=12 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> банк 13 млрд еуро көлеміндегі ауқымды қайта капиталдандыруды, сондай-ақ 2016 жылдың төртінші тоқсанында несиелер бойынша шығындарға арналған 8,1 млрд еуро резерв пен қайта құрылымдау бойынша 1,7 млрд еуро таза шығынды жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2016/unicredit--2016-2019-strategic-plan.html|title=UniCredit: 2016–2019 Strategic Plan|date=13 December 2016|access-date=16 December 2016|publisher=UniCredit}}</ref> 2016 жылғы 29 шілдеде жарияланған [[Еуропалық Одақтың 2016 жылғы банктерге арналған стресс-тесті]] барысында UniCredit-тің CET1 коэффициенті (толық енгізілген негізде) қолайсыз сценарий жағдайында 2018 жылғы 31 желтоқсанға қарай 7,10% болады деп болжанды, бұл стресс-тестке қатысқан Италияның бес ірі банкінің ішінде соңғыдан бір алдындағы көрсеткіш болды (соңғы орында [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] болды).<ref>{{cite web|url=https://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|title=2016 EU-WIDE STRESS TEST Results|date=29 July 2016|access-date=30 July 2016|publisher=European Banking Authority|archive-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805174209/http://www.eba.europa.eu/documents/10180/1532819/2016-EU-wide-stress-test-Results.pdf|url-status=dead}}</ref> 2016 жылғы SREP нәтижесіне сәйкес, UniCredit тобына [[Капиталға қойылатын талаптар туралы регламент және директива|CRR және CRD IV]] талаптарына сәйкес Капиталды сақтау буфері мен жаһандық жүйелік маңызы бар банктер буферінің ұлғаюына байланысты 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап толық енгізілген негізде 10,5% CET1 коэффициентін сақтау талабы қойылды.<ref name="SREP" /> Сонымен қатар, 2-баған бойынша нұсқаулық, яғни ECB банкке ұстауды ұсынған қосымша капитал мөлшері құпия күйінде қалдырылды.<ref name="SREP" /> 2017 жылғы қаңтарда бұрынғы 10 жай акция 1 жаңа жай акцияға біріктірілді, сондай-ақ ұсынушыға арналған жинақ акциялары мен атаулы жинақ акциялары да біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/raggruppamento-azioni-ordinarie-e-di-risparmio.html|title=Reverse stock split of ordinary and savings shares|date=17 January 2017|access-date=19 January 2017|publisher=UniCredit}}</ref> 2017 жылғы 6 сәуірде UniCredit соңғы он жылдағы АҚШ-тағы алғашқы облигациясын шығарды.<ref name="ft-hale">{{cite news |last=Hale |first=Thomas |date=April 6, 2017 |title=Italy's UniCredit issues its first bond in the US in a decade |url=https://www.ft.com/content/35a9d8b1-f869-3cd0-8f58-43523ffd5af4 | work=[[Financial Times]] |access-date=April 9, 2017}}</ref> 2017 жылдың ортасында банктің капиталын ұлғайту, сондай-ақ оның мерзімі өткен несиелерін секьюритилендіру және ішінара сату аяқталды. 2017 жылғы желтоқсанда банктің жинақ акциялары жай акцияларға айырбасталды, сондай-ақ әрбір тұлға үшін дауыс беру құқықтарының 5% шектеуі алып тасталды.<ref name="20171204press">{{cite press release|url=https://www.unicreditgroup.eu/en/press-media/press-releases-price-sensitive/2017/i-soci-approvano-le-modifiche-della-corporate-governance-propost.html|title=UniCredit Shareholders approve the corporate governance amendments proposed by the Board of Directors|date=4 December 2017|access-date=15 December 2017|publisher=UniCredit}}</ref> === Сатып алулардың жаңа кезеңі арқылы кеңеюі (2023–2025) === 2023 жылғы қазанда UniCredit [[Alpha Bank]] банкінің ең ірі инвесторы болатынын жариялады. Ол грек банкінің 9% үлесін сатып алып, сонымен қатар оның Румыниядағы еншілес кәсіпорнын өз бақылауына алды.<ref>{{Cite news |last1=Za |first1=Valentina |last2=Papadimas |first2=Lefteris |date=2023-10-23 |title=UniCredit to acquire stake in Greek bank Alpha in Romania deal |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-acquire-greek-bank-alpha-stake-romania-deal-2023-10-23/ |access-date=2023-10-24}}</ref> 2024 жылғы 11 қыркүйекте UniCredit [[Commerzbank]] банкінің 9% үлесін сатып алғанын жариялады. Үлестің жартысы ашық нарықтан сатып алынса, екінші жартысы [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] мен [[Commerzbank]] банкін құтқарудан бері иелігіндегі үлестің бір бөлігін сатқан Германия үкіметінен сатып алынды.<ref>{{Cite web |date=2024-09-11 |title=UniCredit buys Commerzbank stake from Berlin in breakthrough deal |url=https://www.politico.eu/article/unicredit-buys-commerzbank-stake-from-berlin-in-breakthrough-deal/ |access-date=2026-07-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> UniCredit сондай-ақ өзінің Commerzbank-тегі үлесін 9,9%-дан жоғары ұлғайту үшін [[Еуропалық орталық банк]]тен (ECB) реттеушілік мақұлдау сұрағанын жариялады. Бұл қадам UniCredit-тің Германиядағы жеке сектордың екінші ірі банкін ықтимал сатып алуының алғашқы кезеңі ретінде кеңінен бағаланды. 2024 жылғы 23 қыркүйекте UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 21%-ға дейін арттырғанын (Commerzbank-тегі қосымша 11,5% үлесті сатып алуды аяқтау үшін ECB мақұлдауы қажет болғанына қарамастан) және өз үлесін 12,9%-ға дейін ұлғайтуға өтініш бергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=UniCredit lifts stake in Commerzbank to 21% |url=https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904040009/https://www.ft.com/content/4564b66a-e491-4b77-8419-df32e36f3e13 |archive-date=2025-09-04 |access-date=2026-07-12 |website=www.ft.com |language=en}}</ref> 2024 жылғы 18 желтоқсанда UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 28%-ға дейін ұлғайтты. Германия үкіметі бұл қадамды келісілмеген және достық сипатта емес әрекет деп атады.<ref>{{cite web |title=Unicredit, Andrea Orcel tenta lo scacco su Commerzbank. Con il 28% può bloccare la banca con il veto in assemblea |url=https://www.milanofinanza.it/news/unicredit-andrea-orcel-tenta-lo-scacco-su-commerzbank-con-il-28-puo-bloccare-la-banca-con-il-veto-in-202412182027452983?refresh_cens |website=milanofinanza.it |access-date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Unicredit sale al 28% di Commerzbank |url=https://www.ilsole24ore.com/art/unicredit-28percento-commerzbank-AGCnq9pB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Commerzbank, Berlino contro UniCredit: «Azione non coordinata e non amichevole» |url=https://www.ilsole24ore.com/art/portavoce-governo-tedesco-governo-lavora-urgenza-una-buona-soluzione-la-germania-commerzbank-AGJOpSqB |access-date=18 December 2024 |agency=ilsole24ore.com |publisher=ilsole24ore.com |date=18 December 2024}}</ref> 2024 жылғы 25 қарашада UniCredit [[Banco BPM]] банкін 10,1 млрд еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады.<ref>{{Cite web| url=https://www.ft.com/content/37eca3f4-ed3d-4ccc-ae71-86312d156f35 |title=UniCredit makes €10bn offer for Italian rival Banco BPM |date=25 November 2024|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 2 ақпанда UniCredit [[Generali]] компаниясының 4,1% үлесіне иелік етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/unicredit-builds-stake-in-generali-further-complicating-fight-for-italian-financial-sector/ |title=UniCredit builds stake in Generali, further complicating fight for Italian financial sector |date=2 February 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 9 наурызда UniCredit Бельгияда орналасқан цифрлық банк [[Aion Bank]] пен Aion-ның бұлтқа негізделген негізгі банк жүйесі Vodeno-ны 376 млн еуроға сатып алу туралы мәмілені аяқтады.<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Fintech |date=2025-03-09 |title=UniCredit Acquires Aion Bank and Vodeno in Move to Accelerate European Expansion |url=https://thefintechtimes.com/unicredit-acquires-aion-bank-and-vodeno-in-move-to-accelerate-european-expansion/ |access-date=2025-04-16 |website=The Fintech Times |language=en-GB}}</ref> 2025 жылғы қазанда UniCredit «Aion Bank» брендінен бас тартып, оның қызметін «UniCredit Belgium» және «UniCredit Poland» деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=Annonce importante pour tous les clients de la banque - Aion Bank devient UniCredit |url=https://aion.eu/be-fr/insights/aion-bank-devient-uni-credit |date=18 September 2025|access-date=18 November 2025}}</ref> 2025 жылғы 14 наурызда [[Еуропалық орталық банк]] (ECB) UniCredit-ке Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін ұлғайтуға реттеушілік мақұлдау берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c3738cfa-c967-402e-9bd4-13c68bce3826 |title=UniCredit wins ECB approval for Commerzbank stake |date=14 March 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> Бір айдан кейін [[Федералдық картель басқармасы]] (Германияның монополияға қарсы органы) да UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесін 29,9%-ға дейін арттыру жоспарын мақұлдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/markets/deals/unicredit-gets-german-cartel-office-nod-big-commerzbank-stake-2025-04-14/ |title=UniCredit gets German cartel office nod on big Commerzbank stake |website=Reuters |date=14 April 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы шілдеде UniCredit Commerzbank-тегі үлесін 20%-ға дейін арттырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=July 9, 2025 |title=UniCredit devient l'actionnaire de référence de Commerzbank |url=https://www.lesechos.fr/finance-marches/banque-assurances/unicredit-devient-lactionnaire-de-reference-de-commerzbank-2175611 |website=www.lesechos.fr|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 3 сәуірде UniCredit-тің кіші бәсекелесі [[Banco BPM]] банкін 14 млрд еуро көлеміндегі толық акциялар айырбасы арқылы сатып алу ұсынысын үкіметтің шартты түрде мақұлдайтыны күтілді. Үкімет мәмілені стратегиялық секторлардағы сатып алуларға шарттар қоюға мүмкіндік беретін өзінің «алтын өкілеттіктері» аясында қарастырды. Шарттардың нақты мазмұны көрсетілмегенімен, олардың елеулі кедергілер туғызбайтыны күтілді. Қарау сәуір айының соңына дейін аяқталуға тиіс болды, ал UniCredit-тің ұсынысты жалғастыру-жалғастырмау туралы шешім қабылдауы үшін 30 маусымға дейін уақыты болды.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2025 |title=Italy leans towards approving UniCredit bid for Banco BPM, sources say |url=https://www.reuters.com/markets/deals/italy-leans-towards-approving-unicredit-bid-banco-bpm-sources-say-2025-04-03/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 11 сәуірде UniCredit [[Еуропалық банк федерациясы]]ның қорғаныс пен қауіпсіздікке инвестицияларды қолдау жөніндегі жұмыс тобына қосылды. Бас атқарушы директор [[Андреа Орчел]] жетекшілік ететін бұл қадам геосаяси шиеленістердің күшеюі жағдайында Еуропаның стратегиялық автономиясын қаржыландырудағы банктің рөлін нығайтты.<ref>{{Cite web | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-04-11/top-european-banks-launch-task-force-to-boost-defense-investment | title=European Banks Start Task Force to Boost Defense Investment | website=www.bloomberg.com|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы мамырда UniCredit өзінің IT инфрақұрылымын жаңғыртуға және цифрлық трансформация стратегиясын қолдауға бағытталған [[Google Cloud]] компаниясымен 10 жылдық серіктестік туралы жариялады.<ref>{{Cite web |date=May 2025 |title=UniCredit Partners with Google Cloud to Accelerate Digital Transformation Across 13 Markets |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/unicredit-partners-with-google-cloud-to-accelerate-digital-transformation-across-13-markets-302452119.html |access-date=2025-05-12 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы мамырдың соңында UniCredit [[Alpha Bank]] банкіндегі үлесін 9,7%-дан 20%-ға дейін арттырды,<ref>{{Cite web|title=UniCredit doubles stake in Greek bank Alpha in latest M&A twist |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-doubles-stake-greek-bank-alpha-nearing-20-2025-05-28/ |date=28 May 2025|access-date=2026-07-12}}</ref> ал 2025 жылғы тамызда бұл үлесті 26%-ға дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite web|title=UniCredit boosts Alpha Bank stake to 26% |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/finance/unicredit-boosts-alpha-bank-stake-26-2025-08-28/ |date=28 August 2025}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда UniCredit Alpha Bank-тегі синтетикалық үлесін Alpha Bank капиталының 29,8%-ын құрайтын тікелей үлеске айналдырды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit Converts Alpha Bank Stake to Direct Holding of 29.8% |website=www.bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-05/unicredit-converts-alpha-bank-stake-to-direct-holding-of-29-8 |date=5 January 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> 2026 жылғы 16 наурызда UniCredit [[Commerzbank]] банкін 35 млрд еуроға сатып алу туралы ресми ұсынысын жариялады. Бұл ұсыныс Commerzbank-ті шамамен 35 млрд еуроға бағалайтын ерікті акциялар айырбастау ұсынысынан тұрды және оның мақсаты UniCredit-тің германиялық банктегі үлесін 30% межесінен жоғары арттыру болды.<ref>{{Cite web|title=UniCredit launches €35bn Commerzbank takeover offer |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/950b9187-45b9-464c-9d34-6ad667b03525 |date=16 March 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> Сатып алу ұсынысының нәтижесінде 2026 жылғы шілдеге қарай UniCredit-тің Commerzbank-тегі үлесі 47,6%-ға дейін өсті.<ref>{{Cite web|title=UniCredit secures 48% stake in Commerzbank |website=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/aa19cfe8-92a8-46f6-9395-60bb3ec66927?syn-25a6b1a6=1 |date=8 July 2026|access-date=2026-07-12}}</ref> == Меншігі == 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша UniCredit-тің негізгі акционерлері мыналар болды:<ref>{{Cite web |title=Shareholder structure |url=https://www.unicreditgroup.eu/en/investors/equity-investors/shareholders-structure.html |access-date=10 February 2026}}</ref> * [[BlackRock]]: 7,377% * Capital Research & Management Co. (World Investors): 5,163%; * Parvus Asset Management Europe Ltd.: 3,28%; * Norges Bank Investment Management: 3,01%; * Allianz SpA: 2,977%; * Del Vecchio отбасы: 2,764%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Torino: 2,36%; * Fondazione Cassa di Risparmio di Verona Vicenza Belluno: 1,284%; * Ливияның Орталық банкі: 1,171%.<ref>{{Cite web |title=Classe d'Actions: UniCredit S.p.A. |url=https://www.zonebourse.com/cours/action/UNICREDIT-S-P-A-33364086/societe-actionnaires/ |website=Zone Bourse|access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы ақпанда [[Delfin (holding company)|Delfin]] өзінің UniCredit-тегі 2,7% үлесін жеделдетілген букбилдинг арқылы сату мәселесін талқылай бастады. Бұл мәміленің ықтимал құны шамамен 2 млрд еуроға бағаланды. UniCredit-тің бас атқарушы директоры Andrea Orcel Delfin-ді ұзақ мерзімді мықты инвестор ретінде бағалайтынын, алайда бұл үлесті сатудың қате шешім болатынын дәлелдеуге ұмтылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=February 11, 2025 |title=Del Vecchio family holding Delfin considers UniCredit sale, Corriere says |url=https://www.reuters.com/markets/deals/del-vecchio-family-holding-delfin-considering-selling-unicredit-stake-corriere-2025-02-11/|access-date=2026-07-12}}</ref> == Демеушілік == UniCredit Group [[Czech Open]] және [[Vienna Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) теннис турнирлеріне, сондай-ақ [[Ladies German Open]] (HypoVereinsbank және UniCredit арқылы) және [[Austrian Open]] (Bank Austria еншілес компаниясы арқылы) гольф турнирлеріне демеушілік көрсетті. 2009 жылдан 2018 жылға дейін UniCredit [[UEFA Чемпиондар лигасы]]ның негізгі демеушілерінің бірі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114825/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2253798.html |url-status=dead |archive-date=September 21, 2018 |title=UniCredit renews its UEFA Champions League sponsorship and becomes a new partner of the UEFA Europa League |date=5 June 2015 |publisher=UEFA |access-date=5 June 2018 }}</ref> 2025 жылдан бастап UniCredit [[Scuderia Ferrari]] командасымен демеушілік келісімге отырды.<ref>{{Cite magazine |last=Harrington |first=Alex |date=17 January 2025 |title=Lewis Hamilton to Celebrate Ferrari Partnership with $70 Billion Organisation in Milan |url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/lewis-hamilton-to-celebrate-ferrari-partnership-with-70-billion-organisation-in-milan-01jhv4sxff4m |access-date=22 January 2025 |magazine=[[Sports Illustrated]] |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:UniCredit Group]] [[Санат:1998 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Италия банктері]] [[Санат:Euro Stoxx 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Borsa Italiana қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Варшава қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:FTSE MIB құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:Италияның конгломерат компаниялары]] [[Санат:Италия брендтері]] [[Санат:Штаб-пәтері Италияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1998 жылы құрылған италиялық компаниялар]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] rgfvbty89gtqum7s6abckv9nlng7jpx 14 784488 3692403 3638642 2026-11-06T08:57:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3692403 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Бизнес модельдер]] [[Санат:Бизнес терминдері]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Компания түрлері]] 0yxz1059flwlxbzuzfikpoldsvykqg9 14 784525 3692406 3639019 2026-11-06T08:58:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3692406 wikitext text/x-wiki [[Санат:Онлайн қызметтер]] [[Санат:Сайттар]] [[Санат:Электрондық коммерция]] [[Санат:Түрі бойынша компаниялар]] [[Санат:Онлайн ұйымдар]] k4qaxy88qjzzwo6v2io5u6p7vumc7s4 0 785191 3692521 3643654 2026-11-06T11:33:15Z Lp0 on fire 174781 remove spam that was translated from enwiki 3692521 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Coöperatieve Rabobank U.A. |логотипі = |суреті = Utrecht, hoofdkantoor van de Rabobank foto4 2015-11-01 12.03.jpg |сурет атауы = [[Rabobank Bestuurscentrum|Rabotoren]] ғимаратындағы штаб-пәтері |түрі = жауапкершілігі шектелген [[кооператив]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1895 жыл|1895]] |құрушы = |орналасуы = [[Рабобанк басқару орталығы|Rabotoren]], [[Утрехт]], Нидерланд |басты адамдары = Стефан Декрейне (директорлар кеңесінің төрағасы)<br>Бас Брауверс (қаржы жөніндегі бас директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = [[Банк|Банк қызметі]]<br>[[Сақтандыру]]<br>[[Лизинг]]<br>[[Жылжымайтын мүлік]] |меншікті капиталы = {{өсім}} €46 млрд (2022)<ref name=AR2022>{{Cite web|url=https://media.rabobank.com/m/467790ff0c0d80c6/original/Annual-Report-2022-EN.pdf|title=Annual Report 2022|website=rabobank.com|access-date=3 November 2023}}</ref> |айналым = {{құлдырау}} [[Еуро|€]]12 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |операциялық кіріс = {{өсім}} €7 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |таза табысы = {{құлдырау}} €2,7 млрд (2022)<ref name=AR2022/> |активтер = {{өсім}} €635,865 млрд (2025 жылғы 3-тоқсан)<ref name=AR2022/> |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}}46 959 (2022)<ref name=AR2022/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = {{ubl|Raiffeisen-Bank|Boerenleenbank}} |бөлімшелері = 144 (Нидерланд) (2022)<ref name=AR2022/> |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|www.rabobank.com}} |Ортаққор = }} '''Rabobank''' (толық атауы: ''Coöperatieve Rabobank U.A.'') — штаб-пәтері [[Утрехт]]те, Нидерландта орналасқан нидерландтық [[трансұлттық корпорация|трансұлттық]] банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Топтың құрамына 89 жергілікті нидерландтық Rabobank банкі (2019), орталық ұйым (Rabobank Nederland) және көптеген мамандандырылған халықаралық кеңселер мен [[еншілес қоғам|еншілес ұйымдар]] кіреді. Азық-түлік және [[агробизнес]] Rabobank Group халықаралық қызметінің негізгі бағыты болып табылады.<ref>{{Cite web |title=RaboBank Group Profile |url=http://www.rabobank.com/content/about_us|access-date=2026-07-12}}</ref> Rabobank жалпы активтерінің көлемі бойынша Нидерландтағы екінші ірі банк болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Major Banks in the Netherlands |date=2 October 2016|url=https://thebanks.eu/articles/major-banks-in-the-Netherlands|access-date=2026-07-12|website=Thebanks.eu}}</ref> [[1-деңгейлі капитал]] көлемі бойынша ұйым әлемдегі 50 ірі қаржы институтының қатарына кіреді. 2022 жылғы жағдай бойынша жалпы активтері 628 миллиард еуроны, ал таза пайдасы 2,7 миллиард еуроны құрады.<ref name=AR2022/> Rabobank [[Еуропалық банк қадағалауы]] 2014 жылдың соңында күшіне енгеннен бері «Маңызды институт» ретінде белгіленген және соның нәтижесінде [[Еуропалық орталық банк]] тарапынан тікелей қадағаланады.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=2014 жылғы 4 қыркүйек |access-date=2026-07-12}}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=2023 жылғы 1 қаңтар |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf |access-date=2026-07-12}}</ref> == Тарихы == Тамыры [[ауыл шаруашылығы]]на негізделген Rabobank жергілікті нарықтарға қызмет көрсететін жергілікті [[кредиттік кооператив]]тер федерациясы ретінде құрылған. === Фермерлер банктерінің құрылуы === Банктің негізі [[кредиттік кооператив]]тер қозғалысының негізін қалаушы [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]]нің идеяларына сүйенді. Ол 1864 жылы Германияда алғашқы фермерлер банкін құрды. Ауылдық жердің мэрі ретінде ол фермерлер мен олардың отбасыларының өте ауыр кедейлігіне куә болды. Ол бұл мұқтаждықты [[Қайырымдылық|қайырымдылық көмек]] арқылы жеңілдетуге тырысты, алайда ұзақ мерзімді перспективада [[Өзін-өзі қамтамасыз ету|өз күшіне сүйенудің]] мүмкіндігі көбірек екенін түсінді. Осылайша 1864 жылы өзінің қайырымдылық қорын фермерлер банкіне айналдырды. Осы арқылы ол ауыл тұрғындарының жинақтарын жинап, кәсіпкерлікпен айналысатын фермерлерге несие беретін ''Darlehnskassen-Verein'' ұйымын құрды.<ref>{{Cite news |title=1500 euro lenen? Vergelijk alle mogelijkheden! - 1500eurolenen.nl |language=nl-NL |work=1500 Euro Lenen |url=https://1500eurolenen.nl/ |access-date=15 May 2017}}</ref> Бұл модель XIX ғасырдың соңында Нидерландта үлкен қызығушылық тудырды. Райффайзеннің алғашқы ізбасарларының бірі Нидерландтың оңтүстігіндегі бірқатар жергілікті фермерлер банктерінің негізін қалаған дін қызметкері Герлакус ван ден Эльсен болды. Модель дін қызметкерлері мен ауылдық жердегі [[элита]] өкілдерінің қолдауымен кең таралды. Фермерлерге несие беретін банктердің мақсаты идеалистік болғанымен, олар әрдайым қатаң іскерлік қағидаттар негізінде жұмыс істеді. Кооперативтік банк моделі инвестицияланған капитал мен қауымдастық арасындағы тығыз байланысты қамтамасыз етті. [[Сурет:Rabobank pinautomaat.jpg|thumb|Нидерландтың [[Ньив-Веннеп]] қаласындағы Rabobank банкоматы]] === Алғашқы ынтымақтастық === Банктің дәстүрлі штаб-пәтерлері [[Утрехт]] және [[Эйндховен]] қалаларында орналасқан. 1898 жылы екі кооперативтік банк бірлестігі құрылды: * Coöperatieve Centrale Raiffeisen-Bank, Утрехт * Coöperatieve Centrale Boerenleenbank, Эйндховен Raiffeisen-Bank алты жергілікті банктің кооперативі ретінде құрылса, Boerenleenbank 22 жергілікті банктің кооперативі ретінде құрылды. Бұл екі ұйым өздерінің айқын ұқсастықтарына қарамастан, төрттен үш ғасыр бойы қатар өмір сүрді. Бұған ішінара құқықтық келіспеушіліктер себеп болды. Алайда ең маңызды айырмашылық мәдени сипатта еді. Эйндховенде орналасқан Boerenleenbank айқын [[Католик шіркеуі|католиктік]] сипатта болса, Raiffeisen-Bank [[Протестантизм|протестанттық]] негізге ие болды. Бұрын Нидерландта [[жіктелу]] ({{lang-nl|verzuiling}}) процесі жүрді, бұл іс жүзінде әртүрлі діни қауымдар мен саяси қозғалыстардың мүшелері бір-бірімен байланыс жасамай, қатар өмір сүруін білдірді. Осы жіктелудің салдарынан көптеген ауылдарда бір емес, екі жергілікті банк болды: бірі католиктерге, екіншісі протестанттарға қызмет етті. Нәтижесінде қалыптасқан тығыз қауымдастыққа негізделген банк ісі бұл банктерге тәуекелдерін жақсырақ бақылауға мүмкіндік берді. Соның арқасында 1920 жылдардың басында қаржылық дағдарыс Нидерландтың банк секторын күйреткен кезде, бұл жергілікті банктердің басым бөлігі дағдарыстан айтарлықтай зардап шекпей шықты.<ref>{{Cite journal |last=Colvin |first=Christopher L. |date=2017-08-21 |title=Banking on a Religious Divide: Accounting for the Success of the Netherlands' Raiffeisen Cooperatives in the Crisis of the 1920s |journal=Journal of Economic History |volume=77 |issue=3 |pages=866–919 |doi=10.1017/S0022050717000663 |issn=1471-6372 |doi-access=free|hdl=10419/157272 |hdl-access=free }}</ref> Діни негіздер олардың ұйымдық құрылымдарынан да көрініс тапты: Boerenleenbank жоғары деңгейде орталықтандырылған болса, Raiffeisen-Bank жергілікті [[автономия]]ны қолдады. === Бірігу және шетелге кеңею === 1940 жылға қарай екі ұйым өзара ынтымақтастық орнатты, алайда оның ауқымы шектеулі болды. Екі ұйым арасындағы байланыстардың одан әрі нығаюына үш негізгі жағдай себеп болды: * Бөлімшелер санының артуы, соның нәтижесінде жергілікті бәсекелестіктің күшеюі * Екі ұйым арасындағы конфессиялық айырмашылықтардың біртіндеп жойылуы * Нидерланд өнеркәсібінде капиталға деген сұраныстың артуы, бұл өз кезегінде банк ісіндегі [[Нарықтың шоғырлануы|шоғырланудың]] күшеюіне әкелді 1972 жылы екі ұйым бірігіп, ''Coöperatieve Centrale '''Ra'''iffeisen-'''Bo'''erenleen'''bank''''' ұйымын құрды, қысқаша атауы — '''Rabobank'''. Ұйым құрылтайшы ұйымдарға қатысты тарихи бейтараптығына байланысты [[Амстердам]] қаласын өзінің заңды штаб-пәтері ретінде таңдады. 1980 жылдан 2015 жылға дейін орталық ұйым Rabobank Nederland деп аталды. 1980 жылы Rabobank жаһандық ауыл шаруашылығын қаржыландыру жөніндегі миссиясының бір бөлігі ретінде халықаралық қызметін кеңейтті. 1990 жылы ол жергілікті Bank Duta банкімен серіктестік орнатып, RabobankDuta бірлескен кәсіпорын банкін құрды. Кейін Bank Duta 1998 жылғы Азиядағы қаржылық дағдарыс кезінде банкротқа ұшырап, Rabobank Duta-ның үлесін сатып алып, PT Bank Rabobank International Indonesia атауымен жеке өзі қызмет көрсете бастады. 1994 жылы Rabobank Австралия мен Жаңа Зеландияда қызмет атқарған Primary Industry Bank of Australia (PIBA) банкін сатып алып, оны 2003 жылы Rabobank Australia Limited деп қайта атады.<ref>{{Cite web |title=About Rabobank: History |url=http://www.rabobank.com.au/About-Rabobank/Our-story/Pages/History.aspx |access-date=December 21, 2014 |website=Rabobank |archive-date=8 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608014258/http://www.rabobank.com.au/About-Rabobank/Our-story/Pages/History.aspx |url-status=dead }}</ref> 1997 жылы Rabobank Жаңа Зеландияда орналасқан Wrightson Farmers Finance Limited компаниясын сатып алып, 1999 жылы оны Rabobank New Zealand деп қайта атады. Осы сатып алудың нәтижесінде Rabobank Жаңа Зеландияның ауылдық секторындағы маңызды{{Clarify|reason=vague|date=December 2016}} кредит берушіге айналды және мұны кредит беру қызметін одан әрі кеңейту үшін негіз ретінде пайдаланды. Еуропада Rabobank 1992 жылы Германияның [[Allgemeine Deutsche Credit-Anstalt]] банкін сатып алды.<ref>{{cite web |website=ZBW Leibniz Information Centre for Economics |url=https://pm20.zbw.eu/folder/co/0415xx/041546/about.de.html |title=Allgemeine Deutsche Credit-Anstalt|access-date=2026-07-12}}</ref> === XXI ғасыр === 2002 жылы Rabobank [[#RaboDirect|Rabobank.be]] деп аталатын тек интернет арқылы жұмыс істейтін жаңа жинақ банкін іске қосты. 2005 жылы Ирландияда [[#RaboDirect|RaboDirect]] атауымен екінші онлайн-жинақ банкі іске қосылды, кейін Жаңа Зеландияда RaboPlus, ал екі жылдан соң Аустралияда да іске қосылды. Қысқа үзілістен кейін Польшада (2011) және Германияда (2012) жаңа онлайн-банктер ашылды. Ирландия мен Жаңа Зеландияда жинақ қызметтерін ілгерілету үшін жүргізілген жарнамалық науқандар осы елдердегі Rabobank-тың жалпы танымалдығын арттырып, оның тек жинақтау қызметінің ғана емес, кредит беру қызметінің де өсуіне ықпал етті. 2010 жылы Rabobank Аустралия мен Жаңа Зеландиядағы жинақ банктері үшін бірдей бренд атауын пайдалануға шешім қабылдап, бұл елдерде RaboPlus атауын RaboDirect атауымен ауыстырды. 2014 жылы Rabobank қазіргі [[OneSpan]] деп аталатын Vasco компаниясымен бірлесіп, QR кодтарын пайдаланатын жаңа онлайн-аутентификация жүйесін әзірледі.<ref>{{Cite web |title=Rabobank introduces QR code-based online banking authentication |date = 19 September 2014|url=https://www.finextra.com/news/fullstory.aspx?newsitemid=26473 |publisher=Finextra|access-date=2026-07-12}}</ref> Rabobank 2003 жылы аустралиялық Lend Lease Agro Business компаниясын сатып алды. 2008 жылы ол екі бөлшек банк — Bank Haga және Bank Hagakita банктерін сатып алып, Индонезиядағы қызметін кеңейтті. [[Америка Құрама Штаттары]]нда Rabobank 2007 жылғы 1 мамырда Mid-State Bank & Trust банкін сатып алуды аяқтап, осылайша АҚШ-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Central Coast (California)|Орталық жағалау]] өңіріне өз қызметтерін кеңейтуге мүмкіндік алды.<ref>{{Cite web |date=2007-05-01 |title=Rabobank Completes Acquisition of Mid-State Bank & Trust |url=https://www.businesswire.com/news/home/20070501005948/en/Rabobank-Completes-Acquisition-Mid-State-Bank-Trust |access-date=2020-04-09 |website=www.businesswire.com |language=en}}</ref> 2010 жылы ол Pacific State Bank банкін де сатып алып, Калифорнияның [[Central Valley (California)|Орталық аңғары]]на қызметін кеңейтті.<ref>{{Cite web |last=Fujii |first=Reed |title=Pacific State Bank taken over |url=https://www.recordnet.com/article/20100821/a_biz/8210320 |access-date=2020-04-09 |website=recordnet.com |language=en}}</ref> Utrecht-America Holdings, Inc. және Rabobank N.A. АҚШ-та Rabobank Group тобының еншілес ұйымдары ретінде жұмыс істейді. 2019 жылы Rabobank-тың АҚШ-тағы бөлшек банкинг бизнесін [[Mechanics Bank]] банкіне сатқаны жарияланды, соның нәтижесінде барлық Rabobank бөлімшелері Mechanics атауына көшті. Rabobank Солтүстік Америкада өзінің Rabo AgriFinance еншілес ұйымы арқылы азық-түлік және ауыл шаруашылығына негізделген кредит беру саласында қызметін жалғастырады.<ref>{{Cite news |title=Mechanics Banks more than doubles in size with Rabobank merger |work=Sacramento Business Journal |url=https://www.bizjournals.com/sacramento/news/2019/09/03/mechanics-banks-more-than-doubles-in-sizewith.html |access-date=13 Sep 2019}}</ref> 2012 жылғы маусымда [[Moody's]] рейтинг агенттігі Rabobank-тың кредиттік рейтингін Aa2 деңгейіне дейін төмендетті (бұған дейін Aaa болған), болжамы — теріс. 2011 жылғы қарашада [[Standard & Poor's]] рейтинг агенттігінің жаңа рейтинг әдістемесіне байланысты кредиттік рейтингі AAA-дан AA деңгейіне дейін екі сатыға төмендетілді. 2014 жылғы қарашада S&P рейтингті AA− деңгейінен теріс болжаммен A+ деңгейіне дейін төмендетті. [[Fitch Group|Fitch]] рейтинг агенттігі банктің кредиттік рейтингін AA− деңгейінде бағалайды, болжамы — теріс. Жаңа стратегияға сәйкес Rabobank кейбір нарықтардан шығуды жоспарлап отыр. 2014 жылғы қыркүйекте Rabobank [[BGZ Bank]] банкін [[BNP Paribas]] компаниясына 1,39 миллиард долларға сатты.<ref>{{Cite news |title=BNP completes purchase of Bank BGZ from Rabobank |url=https://www.reuters.com/article/us-bnp-paribas-rabobank-idUSKBN0HA1ZW20140915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404073824/https://www.reuters.com/article/us-bnp-paribas-rabobank-idUSKBN0HA1ZW20140915 |archive-date=2023-04-04 |access-date=2026-07-12 |work=U.S. |language=en-US}}</ref> Көптеген ірі банктерден айырмашылығы, Rabobank-тың орталық ұйымы бастапқыда жергілікті бөлімшелердің [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] болды. Алайда жаңа банктік реттеу талаптары жаңа құрылымды қажет етті. 2015 жылдың соңында арнайы құрылған Басқару комитетінің ұсынысы бойынша Rabobank-тың 106 кооперативтік банкі Rabobank Nederland-пен бірігуге бірауыздан дауыс берді. Бірігу 2016 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Rabobank-тың 106 банкі әлі де айтарлықтай автономияға ие болғанымен, орталық ұйым енді бас ұйым болып табылады.{{Citation needed|date=September 2021}} 2013 жылғы жанжал нәтижесінде [[LIBOR]] валюталық мөлшерлемелерін бүкіл әлемде манипуляциялауды қоса алғанда, жосықсыз сауда тәжірибесі үшін банкке 1 миллиард доллар айыппұл салынды. Бас атқарушы директор Пит Мурланд осыған байланысты бірден қызметінен кетті.<ref>{{Cite web |last=Sara Webb |date=29 October 2013 |title=Dutch Rabobank fined $1 billion over Libor scandal |url=https://www.reuters.com/article/us-rabobank-libor-idUSBRE99S0L520131029 |work=Reuters|access-date=2026-07-12}}</ref> 2015 жылғы желтоқсанда Rabobank 2018 жылға қарай 9 000 жұмыс орнын қысқартатынын (2016 жылдың соңына қарай 3 000 жұмыс орнын) және қазіргі қызметкерлерінің бестен біріне жуығын қысқартатынын жариялады. Бұл саясат қатаңдатылған Basel IV ережелер жинағына сәйкестікті қамтамасыз етуге бағытталды.<ref>{{Cite news |last=Thomas Escritt and Toby Sterling |date=December 11, 2015 |title=Rabobank to cut 9,000 jobs and shed assets to boost profit |newspaper=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/us-rabobank-cuts-idUKKBN0TS26F20151211|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100844/http://uk.reuters.com/article/us-rabobank-cuts-idUKKBN0TS26F20151211|url-status=dead|archive-date=4 March 2016}}</ref> 2019 жылға қарай Rabobank-тың 38 елде кеңселері болды.<ref>{{cite web |url=https://www.rabobank.com/en/about-rabobank/profile/who-we-are/index.html |title=Who we are |website=www.rabobank.com |access-date=July 19, 2019}}</ref> == Атауға құқық == Rabobank бірнеше нысан мен ұйымның атауына құқық иеленеді, соның ішінде: * Rabobank Stadium, [[Salinas, California|Салинас]], Калифорния<ref>{{Cite web |title=Salinas' Rabobank Stadium opens for the football season with the little ones |url=http://www.montereyherald.com/news/ci_24041006/salinas-rabobank-stadium-opens-little-ones |access-date=7 October 2013 |archive-date=3 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103225721/http://www.montereyherald.com/news/ci_24041006/salinas-rabobank-stadium-opens-little-ones |url-status=dead }}</ref> * [[Rabobank Development Team]], велоспорт командасы * [[Rabobank-Liv/giant]], велоспорт командасы * [[Rabobank Bestuurscentrum]], зәулім ғимарат, [[Утрехт]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Rabobank]] [[Санат:Нидерланд банктері]] [[Санат:Нидерланд кооперативтері]] [[Санат:Еуропадағы кооперативтік банк ісі]] [[Санат:Нидерланд брендтері]] [[Санат:1972 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Утрехт провинциясында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:1972 жылы құрылған нидерланд компаниялары]] h2n5cridmp3i6he6xe4gng1iwc31b6u 0 785452 3691998 3691879 2026-11-05T13:48:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] ([[User talk:Еділбай Дәмелі|т]]) өңдемелерінен [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691850 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мұратбек Мүфтиұлы Кенемолдин''' (8 тамыз 1958, Би Боранбай [[ауыл]]ы, Ақсуат [[аудан]]ы, бұрынғы [[Семей]], қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, [[журналист]], зерттеуші, [[тарихшы]]. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік [[педагогика]]лық [[институт]]ын тарих және [[құқық]] [[маман]]дығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «[[Достық]] туы» («Знамя дружбы») [[газет]]терінде [[аудармашы]], [[аға]] әдеби [[қызметкер]], [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, [[бөлім]] меңгерушісі, бас [[Редактор|редактор]] орынбасары; 2000-2003 жылдары – «[[Демократия]]» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы [[редактор]]ы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей [[мемлекет]]ік [[университет]]і жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа [[компания]]сы, 2024; «Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» [[кітапхана]]сы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «[[Фолиант]]» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің [[белгісіз]] беттерінен» (Шәкәрімтану [[мәселе]]лері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «[[Алаш]] қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|ЕҰУ]]-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» [[баспахана]]сы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық [[байқау]]ының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық [[материал]]дардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» [[энциклопедия]]лық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік [[сыйлық]]тармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8bs4s6nj7oqki1f0fi9shb8d407utor 0 786372 3692519 3653741 2026-11-06T11:24:04Z Lp0 on fire 174781 remove spam that was translated from enwiki 3692519 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> ==== Үшінші онжылдығы ==== 2022 жылғы наурызда VTB басқа ресейлік несие ұйымдарымен бірге [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не байланысты жаза ретінде [[SWIFT]] транзакциялық жүйесінен шығарылды.<ref name=fw1/> 2022 жылғы мамырда, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен және оның салдарынан көп ұзамай, Костин Ресей билігі «Базель III» талаптарына қатысты ережелерді жеңілдеткен жағдайда шығындарды $52 млрд-қа қысқартуға болады деп есептеді. Алайда [[Эльвира Набиуллина|Набиуллина]] бұған келіспеді, дегенмен соның салдарынан кейбір банктерге қосымша капитал құю қажет болуы мүмкін екенін мойындады.<ref name="br1">{{cite news |url=https://www.brecorder.com/news/40175814/vtb-says-russian-banks-could-get-52bn-boost-if-country-ditches-basel-rules |title=VTB says Russian banks could get $52bn boost if country ditches Basel rules |date=26 May 2022 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2023 жылғы наурызда VTB [[Открытие банкі]]н $4,7 млрд-қа сатып алу мәмілесінің егжей-тегжейін жариялады. Сол кезде VTB Ресейдегі екінші ірі банк болды. [[Ресей Орталық банкі]] 2017 жылы бұл жекеменшік банкті күйреуден сақтау үшін сатып алған және осы мәміледе сатушы ретінде әрекет етті. «Открытие» банкінің бүкіл Ресей бойынша шамамен 500 бөлшек банк бөлімшесі болған деп есептелді.<ref name="fw1">{{cite news |url=https://www.financierworldwide.com/vtbs-47bn-deal-for-otkritie-bank |title=VTB's $4.7bn deal for Otkritie Bank |access-date=2026-07-12|work=www.financierworldwide.com}}</ref> 2024 жылғы қазанда Пьянов «достық емес» елдердің бейрезиденттерінен акцияларды кері сатып алу жоспары бар екенін жоққа шығаруға мәжбүр болды, өйткені мұндай қадам VTB-дің «Базель III» ережелеріне сәйкес сақталуға тиіс бірінші деңгейлі капитал жеткіліктілігі коэффициентіне әсер етер еді.<ref name="icom1">{{cite news |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/106473/ |title=VTB not planning share buyback from 'unfriendly' non-residents, as any buyback reduces capital - Pyanov |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанның басында VTB жеке тұлға болып табылатын клиенттерінің қолма-қол жинақтары тарихи ең төменгі деңгейге жеткенін мәлімдеді.<ref name="tmt1">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/12/04/russians-cash-savings-reach-all-time-low-vtb-a87227 |title=Russians' Cash Savings Reach All-Time Low – VTB |date=4 December 2024 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда VTB жыл қорытындысы бойынша рекордтық $5,5 млрд пайда табатынын мәлімдеді. Корпоративтік несиелеуге 21%-дық негізгі мөлшерлеме әсер етпеді, өйткені «әскери-өнеркәсіп кешені сияқты маңызды салаларға берілетін несиелерді мемлекет әлі де субсидиялайды, соның нәтижесінде кейбір қарыз алушылар үшін нақты мөлшерлемелер төмен болады». Ал жеке клиенттер «пайыздық мөлшерлемесі 26%-ға дейін жеткен қысқа мерзімді депозиттерді пайдаланып» отырды.<ref name="bs1">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/world-news/russia-s-vtb-says-on-track-for-record-profit-of-5-5-billion-in-2024-124122600540_1.html|title=Russian bank VTB says on track for record profit of $5.5 billion in 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтарда VTB [[Иран]]да өз филиалын ашатынын жариялады.<ref name="casp1">{{cite news |url=https://caspiannews.com/news-detail/russian-state-owned-vtb-bank-to-open-branch-in-iran-2025-1-24-0/ |title=Russian State-Owned VTB Bank to Open Branch in Iran |access-date=2026-07-12}}</ref> [[2025 жыл|2025 жылғы]] [[16 сәуір]]де VTB Bank қызметі негізінен [[Ресей басып алған Қырым]]да шоғырланған [[РНКБ]]-ны өзіне қосып алғанын жариялады. Сол кезде РНКБ-ның 2 млн клиенті болды.<ref name="akm1">{{cite news |url=https://www.akm.ru/eng/news/vtb-shareholders-have-decided-to-reorganize-vtb-bank-by-joining-rnkb/ |title=VTB shareholders have decided to reorganize VTB Bank by joining RNKB |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 18 сәуірде стратегиясының өзгеруіне байланысты VTB Bank [[Звезда кеме жасау кешені]]н сатып алудан бас тартты және [[Біріккен кеме жасау корпорациясы]]ндағы үлесінен де шығатынын мәлімдеді. Бұдан былай VTB шығынға ұшыраған өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіруге инвестиция салмайтын болды. Костин бұл шешімді Ресей Орталық банкінің ұсынымдарымен байланыстырды.<ref>{{Cite web |date=2025-04-17 |title=Russian state VTB Bank to divest non-core assets |url=https://www.intellinews.com/russian-state-vtb-bank-to-divest-non-core-assets-377267/ |access-date=2026-07-12 |website=www.intellinews.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте VTB Bank $1,02 млрд тарту үшін 1,264 млрд жай акцияны, яғни осы санаттағы акциялардың 24%-ын қайталама жария орналастыруға (SPO) шығарды. Соның нәтижесінде Ресей үкіметінің үлесі 50% + 1 акцияға дейін азайып, қалған акциялар еркін айналымға шығарылуы тиіс болды.<ref>{{Cite news |last=Fabrichnaya |first=Elena |date=2025-09-19 |title=Russia's VTB bank to raise up to $1 billion in SPO |url=https://www.reuters.com/business/finance/russias-vtb-bank-raise-up-1-billion-spo-2025-09-19/ |access-date=2025-09-26 |work=Reuters |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:MOEX индексіндегі компаниялар]] [[Санат:1990 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік банктері]] ek3rgkijuh5dc4icxk66knvn9evierq 0 788002 3692195 3691624 2026-11-05T17:04:25Z Unknown Alash 96268 3692195 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Аялы |төл атауы = Әйле, айлы |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]], [[татар тілі]], сібір-татар тілі |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Аялы''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''әйле'', сіб.-тат. ''айалы'', [[татар тілі|татар.]] ''әйле, айлы'') - [[башқұрттар|башқұрттардың]], [[сібір татарлары|сібір]] және [[татарлар|қазан татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы аялы тайпасының қоныстануы (''Tribus Aygli'')]] Тайпаның Оралға жаппай қоныс аударуы IX-XI ғасырларға сәйкес келеді. XVI-XVIII ғасырларда аялы тайпасының басым бөлігі Оралдың шығысы мен Башқұртстанның батысында қоныстанды. XVIII ғасырдың ортасында тайпаның жекелеген рулары Үй және Тобылдың бойындағы орманды далаларға көшіп кетті. Аялы тайпасының рулық құрамы төмендегідей: <br /> - Ай; <br /> - Қаратаулы; <br /> - Сарт; <br /> - Тырнақты; <br /> - Естек. [[File:С.У. Ремезовтың картасындағы аялы тайпасының қоныстануы.png|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] картасындағы аялы тайпасының қоныстануы (''Аялы'')]] Аялы тайпасының мекендеген аймақтарында қазіргі Башқұртстан Республикасының Салауат, Кигин, Дуан, Белокатай, Туймазин аудандары, Челябі облысының Соснов, Шұбаркүл, Красноармейский, Кунашак, Кусин, Аргаяш аудандары, Қорған облысының Сафакулев және Альменев аудандары орналасқан. == Әдебиет == * История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Часть 1 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап, 2017. — 752 с.: илл * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974; * ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998; [[Санат:Башқұрт тайпалары]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] ewn8ldejdkdw6pe03ot0f0wbo2ddw33 0 788482 3692419 3691512 2026-11-06T09:24:15Z Unknown Alash 96268 3692419 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Іргіт |төл атауы = Іргіт, эрхүд, эрхид, ирхид |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = белгісіз |аймақ = [[Ресей Федерациясы]], [[Моңғолия]], [[Қытай Халық Республикасы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]], [[тува тілі]], [[хакас тілі]] және т.б. |діні = |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Іргіт''', кейде '''іркіт, еркет''' ([[хакас тілі|хак.]] ''іpгіт'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''эрхүд'', ''эрхид'', [[бурят тілі|бур.]] ''ирхид'') - кейбір [[түркі]] және [[моңғол]] халықтарының этногенезіне қатысқан тайпа. Олар [[хакастар|хакастардың]] сағай этникалық тобында, [[алтайлықтар|алтайлықтарда]], [[тывалар|тываларда]], [[буряттар|буряттарда]], [[ұранқай|ұранқайларда]], сойоттарда, [[дархаттар|дархаттарда]] кездеседі. == Тарихы == [[File:С.У. Ремезовтың картасындағы іргіт тайпасының қоныстануы.png|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] картасындағы іргіт тайпасының қоныстануы (''Іргить'')]] Іргіт атауының пайда болуы туралы бірнеше пікір қалыптасты. Ғалымдардың бірінші тобы көне түрік, екіншісі моңғол, ал үшіншісі тунгус-маньчжур нұсқаларын ұсынды. [[Моңғолия|Моңғолияның]] [[Ховд]] аймағында ак иргит, улуг иргит, адай иргит, моол иргит, калчан иргит, джод иргит, ал [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] аймағында ар иргит, шунгуур иргит, адай иргит, чооду иргит рулары мекендейді. [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]] улуг иргит және бичии иргит рулары мекендейді. == Әдебиет == *''Дугаров Б. С.'' О происхождении рода иркит (эрхид) // Problems of Ethnic History of Nomadic Peoples in Central Asia. — Ulaanbaatar, 2002. — P. 147—155. *''Балдаев С. П.'' Родословные легенды и предания бурят. Ч. 1 — Улан-Удэ, 1970. *''Очир А.'' Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1. [[Санат:Сібір тарихы]] aqnj3mk6u4mv8p7hm15pkkpj4m60bb1 0 789097 3692201 3691631 2026-11-05T17:05:25Z Unknown Alash 96268 3692201 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Қатай |төл атауы = Ҡатай |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]] Тайпаның шығуы туралы бірнеше пікір қалыптасты. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырда қатайлар Верхнеурал, Екатеринбург, Красноуфим, Троицк, Челябі, Шадрин уездерінде, ал кантондық басқару жүйесі кезінде екінші, үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы башқұрт кантондарында мекендеген. [[File:Coat of Arms of Belokatai rayon (Bashkortostan).png|thumb|left|Башқұртстанның Белокатай ауданының елтаңбасындағы бұланның және бала-қатай руының таңбасы доғаның бейнесі]] == Әдебиет == * ''Рычков П.И.'' «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам» * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.) * ''фон Бергхольц Л.'', «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б. [[Санат:Башқұрт тайпалары]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] o2mrltyg9yrb49cnbdalyrlmi32ams4 0 789099 3692205 3691607 2026-11-05T17:06:39Z Unknown Alash 96268 3692205 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Терсәк |төл атауы = Терһәк, терсәт |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = [[Башқұртстан]], [[Қорған облысы]], [[Челябі облысы]], Пермь аймағы |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]], [[татар тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Терсәк''', кейде '''Терсек''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Терһәк'', [[татар тілі|тат.]] ''терсәт'') - [[башқұрттар|башқұрттардың]], ішкі және пермь татарларының этногенезіне қатысқан тайпа. == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы терсәк тайпасының қоныстануы (''Tribus Tersek'')]] Терсәктердің шығу тегі туралы бірнеше пікір қалыптасты. Р.Г. Кузеев тайпаның шығу тарихын угорлармен байланыстырған. XVI ғасыр мен XVII ғасырдың басында терсәк тайпасы Чусовая және Уфа өзендерінің жоғарғы ағыстарында мекендеген. 1601 және 1605 жылдары Түмен, Верхотур уездерінде Терсәк болысы белгіленген. == Әдебиет == * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974; * ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998; [[Санат:Башқұрт тайпалары]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] rnpb9s2ehyyh8vyo5uvieydhlfzh3ih 14 789168 3692407 3686339 2026-11-06T08:58:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3692407 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өндірушілер]] [[Санат:Түрі бойынша компаниялар]] [[Санат:Түрлер бойынша өнімдер]] [[Санат:Өнім түрлері бойынша өндіріс]] gh8k01pfaffvs7q3etxcaaldm0bmrk6 0 789440 3692414 3688473 2026-11-06T09:18:18Z Unknown Alash 96268 3692414 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb| | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', тиб. གུ་ཤྲཱི་བསྟན་འཛིན, 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. [[Хошоуыттар|Хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]] Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == [[File:Depa Sonam Rapten and Gushri Khan attending a teaching most probably given by the Fifth Dalai Lama.jpg|thumb|left|Сонам Раптен мен Гуши хан]] == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. [[Санат:Ойраттар]] [[Санат:Тибет тарихы]] 11bzsaid7z3xsidg5kt4la15kg2krwp 0 789486 3692523 3689583 2026-11-06T11:35:33Z Sagzhan 29953 /* Фильм */ 3692523 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = {{Актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]] |киностудия = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «Керегі міне осы!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Қырғын ережесі» фильмдерінде, сондай-ақ «Мидсомердегі өлім», «Джекилл және Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы [[Netflix]] стриминг платформасының «Ақ жолақтар» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси және мен» және «Қашқын» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кім» сериалының «Нүкте және көбік» эпизодына түсті, сондай-ақ «Одиссейдің оралуы» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «[[Клэйфейс (фильм)|Клэйфейс]]» суперқаһармандық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Сазбейне сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Құзғын |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Сазбейне |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:Ұлыбритания телевизия актерлері]] [[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]] qh7vuacvcpbn07w3ugfv0vux1f1pywo 3692524 3692523 2026-11-06T11:37:00Z Sagzhan 29953 /* Мансабы */ 3692524 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = {{Актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]] |киностудия = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «Керегі міне осы!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Қырғын ережесі» фильмдерінде, сондай-ақ «Мидсомердегі өлім», «Джекилл және Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы [[Netflix]] стриминг платформасының «Ақ жолақтар» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси және мен» және «Қашқын» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кім» сериалының «Нүкте және көбік» эпизодына түсті, сондай-ақ «Одиссейдің оралуы» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің [[DC Ғаламы (медиафраншиза)|DC киноәлемінің]] алдағы «[[Клэйфейс (фильм)|Клэйфейс]]» суперқаһармандық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Сазбейне сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Құзғын |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Сазбейне |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:Ұлыбритания телевизия актерлері]] [[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]] trmtyoigdfjhzfibbadpu7liqmj9ywa 0 789619 3691991 3691648 2026-11-05T13:30:16Z Мағыпар 100137 нақтылау 3691991 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Ирандағы қазақтардың шаруашылыққа қатысы == Қазақтар мекен еткен аймақ экономикасы, егін шаруашылығы, мал шаруашылығы, балық аулау және өнеркәсіп салаларын құрады. Маңғыстау қазақтарының қоныстанған Иранның солтүстік аймағы ежелден диқаншылыққа қолайлы болған. Бұрынғы тұрған Маңғыстау өлкесінде мал шаруашылығымен жҽне көшпелі өмір салтымен айналысқан қазақтарында егіншілік, негізінде, тұрақты сипатта емес, қосалқы кәсіп ретінде ғана болған.<br /> Жер өңдеп, егін салуды көбісі бұрын кәсіп қылмаған, мал шаруашылығымен ғана айналысқан қазақтарға Иран жерінде күн қөру оңайға түскен жоқ. Уақыт өте келе қазақтар шаруашылығын дамыту үшін азын аулақ малымен қоса тұрмыстық сұранысты қанағаттандыру мақсатында егіншілікпен де айналысуларына тура келді. Сөйтіп Иран қазақтары сыртта жүріп жер алып диханшылық кҽсіпті де меңгерді, жинаған өнімдерінің артығын базарға сатып өздерінің әл ауқатын жақсартты. Каспий теңізі жағалауының тұрғындары үшін балық аулау маңызды шаруашылық саласы болды. Иранның солтүстігіне қоныстанған қазақтар балық аулау кҽсібін де шет қалдырмады. Каспий жағалауында бұрыннан теңізге шығумен, балық аулаумен жҽне теңіз саудасымен айналыспайтын ауыл жоқ. Теңіз жағалауында өмір сүретін түрікмендер арасында балық аулау ісімен айналысу маңызды орын алған. Қазақтардың көпшілігі тас жол құрылысын, үй салу, жүк тасу, ор қазу тәрізді істерді атқарды. Бахшахар мен Бендершах қалалар арасында салынып жатқан трасса құрылысында қазақтар жұмысшы болып жалданды. Мемлекеттік қара жолдарды жасауды өз мойындарына алып, асфальт төсейді. Сондай-ақ, қазақтардың көбі күнделікті табыс үшін соған жалданып, жұмыс істеді. 1938 ж. Тегеранды Парсы шығанағындағы Бендер-Шахпур жҽне Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Бендер-Шах порттарымен жалғайтын алғашқы Трансиран темір жолы іске қосылды. Қазақтардың көпшілігі темір жол құрылысында жұмысшы болып жалданды. Ирандағы қазақтардың қолынан келмейтін кәсібі жоқ. Өте іскер, әрі еңбеққор. Көпшілігі күнбе-күнгі тамағын табу үшін жалданатын ұсақ кҽсіпкерлер болып еңбектенді. Машинаның қандай түрін де жүргізе алады, олардың қосалқы бөлшектерінің қалай жасалуын, машинаның жөнделуін жергілікті халықтан артық меңгерген. Бірқатары үлкен машина алып, Иранның бас-аяғына, ірі қалаларына жүк тасиды. Жүк машиналарының қорабын жасайды, темір балқыту қолдарынан келеді. Тоқ, су және жылу (пар) тораптарын (труба) орнатады. Қазақтардың еңбекке қабілетті бҿлігі механизатор, ауыр машиналарда жүргізуші, құрылысшы, шағын дүкендердің қожайыны және жеке кәсіпкерлікпен, қолдан жасалған парсы кілемдерді Түркияға жҽне Европалық мемлекеттерге шығарумен, ал ол жерден тұрмысқа қажетті тауарларды Иранға жіберумен айналысты. машиналары бар, сонымен жан-жаққа жүк тасыған. Ирандағы қазақтардың тең жартысы саудамен шұғылданды, олардың 30%-жүк тасымалдайтын орындарында, 10%-мемлекеттік мекемелерде еңбек етті, қалғандары әртүрлі кәсіппен шұғылданған және олардың ішінде жұмыссыз қазақтар да бар.<ref>{{кітап|авторы=Бекенжанова Айнаш Алтынмұратқызы | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтарының мҽдениеті |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтау |баспасы=Ш.Есенов атындағы КМТжИУ |жыл=2011|томы= |беттері=25-29|барлық беті=80|сериясы= |isbn=978-601-7276-76-8|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі [[Гонбед Каус]] қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы [[Гонбед Каус]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы [[Горган]] қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде [[Бендер-Түркмен]] қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. Араб елдерін аралап, соңынан Германияға тұрақтап, Мюнхен қаласында қоныс тебеді. Осы қалада Динайға кездесіп, 1987 жылы шаңырақ көтереді. 1991 жылы тұңғыш ұлы Олжас, кейін Абай дүниеге келеді. Еліміз тәуелсіздік алғасын, туған жеріне көмектесу үшін Германияның алпауыт компанияларының инвестиция алып келуі үшін барын салды. Сүлеймен Шадқамның 60 жас мерейтойы Рахымжан Отарбаевтың ұйымдастыруымен 2017 жылы Атырау қаласында өтті. '''Әбжед Ізбасұлы Арманд.''' 1957 жылы [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргентен кейін Сауд Арабиясының Медине қаласындағы Халықаралық Ислам Университетін бітіріп, елге оралып туған қаласында араб тілінің маманы ретінде сабақ береді. Иран-Ирак соғысына 2 жыл қатысып, әртүрлі қоғам келеңсіздіктерімен күресу бөлімін басқарады. Құқық қорғау орындарында, отбасылар мәселелерін шешу комитетінде қазылар алқасында жұмыс жасайды. Бірнеше мәрте қажыларды апарып, алып келу керуенінің бастығы болған. Қазір зейнеткер. '''Юсеф Әли Пилтан.''' 1968 Иранның [[Горган]] қаласында дүниеге келген. Мектепті Иран әдебиеті және тарихы пәні бойынша аяқтап, 1990 жылы Қазақстанға көшіп келді. 1990 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне түсіп, 1996 жылы журналистика факультетін тәмамдады. 1996 жылдан бастап Иранның ақпараттық агенттігінде тілші болып қызмет атқарды. 1998 жылы Иранның Алматыдағы елшілігінде аудармашы ретінде 2014 жылға дейін жұмыс істеп, кейін Иранның Алматыдағы «Мәдени орталығында» қызмет атқарды. 2012 жылдан бастап М.Әуезов атындағы өнер және әдебиет институтында жұмысқа кіріп, ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Парсы тілінен қазақ тіліне аударған еңбектері: «Гильгамеш эпосы», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Шахнама», «Рамаяна жыры», «Нибелунг жыры», «Бижан мен Манижа жыры», «Вамық пен Озра жыры» Мәулананын өлеңдерінің үзіндісін аударды. '''Абдолла Идрисұлы Жеменей.''' 1960 жылы Мазандаран облысының [[Горган]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін 1979 жылы «Жастарды шетке жіберіп оқыту» конкурсын жеңіп алады, алайда отбасылық жағдайға байланысты шетке кете алмайды. Мемлекет алдындагы әскери борышын өтеуге аттанып, Иран-Ирак соғысына қатысады. 1984 жылы «Ұлттық біріңғай тестілеу» конкурсына қатысып, Горган табиғи ресустары университетінің «Жайлау мен су айрығы» саласы бойынша оқиды. Кейін бидай тұқымдас өсімдіктерді зерттеу мен өлке ерекшеліктері бойынша Иранның солтүстік шығыс «Гүлстан ұлттық паркі, Гархуд пен Спаху жерлері» тақырыбы бойынша докторлық диссертация қорғады. Горган қаласындағы университетте 30 жыл жұмыс істеп, 2019 жылы зейнеткерлікке шықты. '''Шапур Уәлиұлы Пирамун.''' 1962 жылы Иран астанасы [[Тегеран]] қаласында дүниеге келген. 1980 жылы мектеп бітірген. Он сегіз жасында Горган қаласында жерасты құбырларының жобасын қолға алып "Талас газ" фирмасын құрады. 1990 жылы Түркияға, Стамбулға көшіп, тері өңдейтін фабрикада жұмыс жасап, тері күртеше тігіп Еуропаға экспорттайды.<br /> 1993 жылы Қазақстанға келіп мұнай экспорттау саласында еңбек етеді. 2004 жылы Каспий теңізіндегі "Хаже Нафас" жеке портынын бастапқы қадамдарына қажырлы еңбек етеді. 2006 жылы Хорасан облысындағы ауқымды "Хизо" тастемір кен орнын зерттеп инвестиция құрды. == Иран қазақтары арасынан түрлі қызмет атқарған әйелдер == '''Аннагүл Аржанқызы Жоли.''' 1964 жылы Иранда, [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келген. 1983 жылы орта мектепті бітірген. 1983 жылы [[Тегеран]] қаласындағы университетке оқуға түсіп, 1987 жылы ағылшын тілі мұғалімі мамандығы бойынша бітірген. 1987 жылдан бастап 2017 жылға дейін Бендер-Түркмен қаласындағы орта мектепте ағылшын тілі пәнінен сабақ беріп, 2017 жылы зейнетке шыққан. 2018 жылы отбасымен бірге Қазақстанның [[Ақтау]] қаласына келген. '''Жұмагүл Тағандұрдықызы Пилтан.''' 1964 жылы Иранда, [[Гонбед Каус]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті туған қаласында бітірген. 1995 жылы алғашқы көшпен ата жұрты [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]]ға келді. 1997-2001 жылдары Ш.Есенов атындағы мемлекеттік университетте оқып, ағылшын тілі оқытушысы мамандығы бойынша бітірген. Ғылыми мақалалары шыққан. Жұбайы Нияз Тобышпен бірге "Image Making" атты „ағылшын тіліндегі көмекші сөздер мен мысалдар жинағы“ кітабы мен үш тілдегі «Қазақша-парсыша-ағылшынша тілашар» кітабын дайындаған. Сондай-ақ «ағылшын тілін үйренуші қазақтарға тән қателіктер және оларды түзетудің жолдары» кітабы мен «Қазақша-арабша-ағылшынша тілашар», сонымен қатар «Ағылшын тілінің грамматикасы» кітабын дайындаған. Ағылшын тілін үйрету үшін ұялы телефонға арнап "Telegram" каналында "Оңай ағылшын тілін үйрен" атты тегін канал ашқан. '''Зиба Шаңбайқызы Адай.''' 1960 жылы Иранда, [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келді. Ол 1977 жылы Гонбед Каус қаласындағы мұғалімдер училищесінде оқып, Ирандагы қазақ әйелдері арасынан алғашқы мұғалім ретінде туған қаласында бастауыш мектепте жұмыс жасады. 1995 жылы [[Тегеран]] қаласындағы Иран ұлттық телеарнасында, қазақ радиосының аудармашысы әрі дикторы болып жұмыс істеді. Бұл радионың міндеті Иран үкіметінің саяси жаңалықтарын Орта Алия елдеріне тарату еді. Ол сол жерде 25 жыл қызмет атқарды да, 2006 жылы зейнеткерлікке шықты. Шаңбайқызы Зиба 2024 жылы сәуір айынын 17 күні өмірден озды. '''Маржан Шаңбайқызы Адай.''' 1965 жылы Иранда, [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келген, Сол қалада 18 жасында орта мектепті тамамдап, Тегеран қаласындағы "Ұлттық педагогика университетінен" ағылшын тілі мамандығының бакалавр дарежесін ең алғашқы казақ қыздарының қатарында бітірді. 1987 жылы университетті аяқтаған соң, Бәндәргәз қаласындағы орта мектепте ағылшын тілі мұғалімі болып қызмет етті. 1993 жылы Қазақстан Республикасына қоныс аударып, 1995 жылға дейін Алматы № 87 мектебінде ағылшын тіл пәні бойынша сабақ өткізді. Қазіргі таңда Ақтау қаласының тұрғыны. '''Сағира Қашқынбайқызы Қазақ.''' 1967 жылы Иранда, [[Бендер-Түркмен]] қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1986 жылы аяқтан, [[Тегеран]] қаласындағы қаласындағы Хорезми атындағы университетіне түсіп, 1990 жылы биология мамандығы бойынша бітіріп шықты. Мамандығы бойынша әуелі туған жерінде, кейін Тегеранда, сосын Гонбед-Каус қаласында орта мектепте берді. 2016 жылы зейнеткерлікке шықты. '''Сапура Идрисқызы Жеменей.''' 1966 жылы Иранда, [[Горган]] қаласында дүниеге келген. Шетте жүрген қазақ қыздары арасынын алғаш рет спорттық гимнастикаға қатысып, қазақтың атын шығарған бірден-бір жан. Балалар мен жасөспірімдер арасында катарынан 1975, 1976, 1977 және 1978 жылдары облыс пен мемлекет деңгейіндегі жарыстарда қатысып, бірінші орынды иеленген. Балалар арасында өткен жеңіл атлетикадан 100 м. жүгіруден 1976 жылы қалалық сайыста бірінші орынға қол жеткізген. '''Сұғра (Айша) Бимағамбетқызы Қаратоқа.''' 1965 жылы Иранда, [[Горган]] қаласында дүниеге келген. Орта мектеаті физика-математика саласында үздік бітіріп, Гилан университетінің электроника саласына оқуга түседі. Ол Иран қазақтарының арасынан шыққан алғашқы инженер. Оқуын бітіресін электр-энергия министрлігіне жұмысқа орналасады. Қызмет еткен жылдары Мазандаран мен Гүлстан облыстарында электр-энергия тасымал бөлімін басқарған. Шетелдерде, Италия мен Германияда іссапарларда болган. Сондай-ақ ретінде Оңтүстік Кореяға барып әлем өнертапқыш әйелдер арасында үшінші орынға ие болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 5ytpa5lqcxblo9c65kak1wa7re12tza 0 789754 3692053 3690949 2026-11-05T14:56:17Z Орел Карл 81620 /* Қарарлар */ 3692053 wikitext text/x-wiki '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] IX съезі''' 1920 жылдың 29 наурызы мен 5 сәуірі аралығында [[Мәскеу]] қаласында өтті. Съезді шақыру және оның күн тәртібін бекіту туралы шешім 31 қаңтарда [[КОКП ОК пленумы|Орталық комитеттің пленумында]] қабылданды. Съезге партияның 611 978 мүшесінің атынан шешуші дауыс құқығы бар 553 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 162 делегат қатысты. Съез делегаттарының құрамы: : Жасы бойынша — 16–18 жас аралығындағылар – 0,5%, 19–23 жастағылар – 12%, 24–30 жастағылар – 42,5%, 31–40 жастағылар – 38%, 40 жастан асқандар – 7%. : Кәсібі бойынша — жұмысшылар – 51%, қолөнершілер – 8%, шаруалар – 5%, қызметшілер – 12%, зиялы қауым өкілдері – 24%. : Партиядағы өтілі бойынша — 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі|Ақпан төңкерісіне]] дейін РК(б)П қатарына кіргендер – 49%, 1917 жылғы ақпаннан қазанға дейін кіргендер – 24%, [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін кіргендер – 27%. : Ұлты бойынша — орыстар – 76%, жебірейлер – 15,7%, латыштар – 6,5%, украиндар – 3,3%, белорустар – 2,0%. : Білімі бойынша — жоғары білімділер – 10%, аяқталмаған жоғары білімі барлар – 11%, орта білімділер – 23%, бастауыш білімділер – 32%, үй жағдайында білім алғандар – 10%. == Күн тәртібі == * Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] – саяси есеп бойынша, [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]] – ұйымдастыру есебі бойынша); * Халық шаруашылығын құрудың кезекті міндеттері (баяндамашы – [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], қосымша баяндамашылар – [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]] және [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]]); * Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашы – [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], қосымша баяндамашы – [[Давид Борисович Рязанов|Д. Б. Рязанов]]); * Ұйымдастыру мәселелері (съездің ұйымдастыру секциясында талқыланды; баяндамашы – [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]]); * [[Коммунистік интернационал|Коммунистік Интернационалдың]] міндеттері (баяндамашы – [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]]); * Кооперацияға қатысты ұстаным (съездің кооперативтік секциясында талқыланды; ресми баяндамашы Н. Н. Крестинский секцияда азшылықтың қолдауына ие болғандықтан, көпшіліктің атынан сөйлеген [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютиннің]] қосымша баяндамасы да тыңдалды); * Милициялық жүйеге көшу (баяндамашы – Л. Д. Троцкий); * Ағымдағы мәселелер; * Партияның орталық органдарын сайлау. == Қарарлар == * Орталық комитеттің есебі туралы; * Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы; * Шаруашылық халық комиссариаттары арасындағы ұйымдастырушылық байланыс туралы; * Кәсіподақтар және олардың ұйымдық құрылымы туралы; * Кооперацияға қатысты ұстаным туралы; * Ұйымдастыру мәселесі туралы; * Милициялық жүйеге көшу туралы; * Саяси бөлімдер мен партия комитеттерінің өзара қарым-қатынасы туралы; * Әйел жұмысшылар арасындағы жұмыс туралы; * Көлік саласына жұмылдыру туралы. == Баяндамалар мен жарыссөздер == [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] съездің ашылуында да, жабылуында да төрағалық етті. Съез жұмысы басталар алдында бір минут үнсіздік жарияланып, өмірден өткен П. К. Штернберг, В. Н. Подбельский, В. А. Барышников, С. П. Восков және Ф. И. Калининнің рухына тағзым етілді. IX съез Кеңес республикасы үшін уақытша тыныштық орнаған кезеңде өтті. Бұл кезде республика шетелдік басқыншылар мен ішкі контрреволюциялық күштердің негізгі бөлігін жеңіп, соғыс қимылдарында басымдыққа ие болған еді. Алайда көп ұзамай тыныштық кезеңі бұзылып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлері мен [[Поляк-кеңес соғысы|Польша]] әскері шабуылға шықты. В. И. Ленин съезді ашу және жабу кезінде сөз сөйледі. Сондай-ақ ол партия Орталық комитетінің саяси қызметі туралы есеп беріп, баяндама соңында қорытынды сөз сөйледі. Бұдан бөлек, халық шаруашылығын дамыту және кооперация мәселелеріне арналған баяндамалар жасады, Орталық комитетті сайлау кезінде де сөз алды. Есептік баяндамасында Ленин Кеңес мемлекетінің екі жылдан астам уақыт ішіндегі қызметін қорытындылап, елдің халықаралық және ішкі жағдайына талдау жасады. Партияның сыртқы саясатына тоқталып, халық шаруашылығын қалпына келтіру мен дамыту міндеттерін белгіледі. Бұл ретте ел экономикасын біртұтас жоспар бойынша дамыту қажет екенін, ал сол жоспардың негізін елді электрлендіру құрауы тиіс екенін ерекше атап көрсетті. Социалистік республиканың капиталистік мемлекеттермен бейбіт қатар өмір сүруі объективті тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдей отырып, ол: «...дүниежүзілік-тарихи ауқымда қарастырғанда, бейбіт қатар өмір сүруге, әрине, болады», – деп мәлімдеді. Съез РК(б)П Орталық комитетінің қызметін мақұлдады. Съездің күн тәртібіндегі ең басты мәселе халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамыту болды. Яғни әскери майдандағы күрестен еңбек майданындағы күреске көшіп, елдегі шаруашылық күйзелісті еңсеру, өндірісті қайта жандандыру міндеті тұрды. «Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы» қарарда елде еңбекке деген құлшыныс арта бастағаны атап өтілді. Алайда бұл әзірге алғашқы қадамдар ғана еді. Елеулі табысқа жету үшін жұмысшы табының алдыңғы қатарлы өкілдері жинақтаған тәжірибені қала мен ауылдағы қалың еңбекші бұқараға кеңінен тарату қажет болды. Қарарда: «Ел шаруашылығын қалпына келтірудің басты шарты – алдағы тарихи кезеңге арналған бірыңғай шаруашылық жоспарын мүлтіксіз жүзеге асыру», – деп көрсетілді. Бұл жоспардың негізгі бағыты елді электрлендіру болды. Ленин электрлендіруді социалистік құрылыстың аса маңызды бағдарламасы ретінде қарастырды. Съез белгілеген міндеттер 1920 жылғы желтоқсанда Кеңестердің VIII Бүкілресейлік съезі түпкілікті әзірлеп, бекіткен [[ГОЭЛРО жоспары|ГОЭЛРО]] жоспарының негізіне алынды. Съез еңбек өнімділігін арттырудың маңызды құралы саналатын еңбек жарысын одан әрі өрістетуге шақырды. Өнеркәсіпті басқару және басқа да мәселелер бойынша съезде партия мүшелерінің басым бөлігі ұстанған бағытқа қарсы Т. В. Сапронов, Н. Осинский, В. Максимовский және В. М. Смирнов бастаған «демократиялық централизм» тобы («децистер») шықты. «Децистер» өз тезистерінде өнеркәсіпті басқаруда жеке-дара басшылық орнатуға, ескі мамандарды кеңінен пайдалануға және мемлекеттік басқару жүйесінде жеке-дара басшылық қағидатын енгізуге қарсы болды. Оларды кәсіподақ қызметкерлерінің жекелеген өкілдері (М. П. Томский және басқалар), сондай-ақ кейбір шаруашылық басшылары (А. И. Рыков және басқалар) қолдады. Съез «децистердің» барлық ұсыныстарын қабылдамай, жеке-дара басшылық енгізу қажеттігін жақтады. Қарарда: «Басқаруды ұйымдастырудағы негізгі міндет – әңгіме жеке кәсіпорын туралы болсын немесе тұтас өнеркәсіп саласы туралы болсын, құзыретті, табанды әрі жігерлі басшылық қалыптастыру», – деп атап көрсетілді. Съез шешімдерінде жұмысшылар арасынан жаңа басшы кадрлар даярлау қажеттігіне назар аударылды. Сондай-ақ теміржол көлігінің жұмысын жақсартуға айрықша көңіл бөлінді. Партиялық ұйымдарға арналған арнайы үндеу қабылданып, онда көліктің аса ауыр жағдайы атап көрсетілді және РК(б)П Орталық комитетінің көлік саласында жұмыс істеу үшін жұмылдыру тәртібімен 5000 коммунист бөлу туралы нұсқауын орындау ұсынылды. Съез делегаттарының 10 % көлік саласына жұмыс істеуге жұмылдыру туралы қаулы қабылданды. Бұдан бөлек, съез бірнеше жүз миллион пұт астықтан тұратын азық-түлік қорын құруды, оны өнеркәсіп шоғырланған негізгі аудандарда азық-түлік базалары түрінде орналастыруды ұйғарды. Азық-түлікті бөлу саясаты өнеркәсіп пен көлікті жандандыру міндеттеріне бағындырылуы тиіс болды. Яғни ең алдымен аса маңызды өнеркәсіп орындары мен көлік саласын азық-түлікпен қамтамасыз ету көзделді. Съезде кәсіподақтардың рөлі, олардың Кеңес мемлекетімен және РК(б)П-мен қарым-қатынасы, сондай-ақ шаруашылық құрылысына қатысу нысандары нақты айқындалды. [[Пролетариат диктатурасы]] жағдайында кәсіподақтардың алдында, ең алдымен, ұйымдастыру-шаруашылық және тәрбие жұмыстарына қатысты міндеттер тұрғаны атап өтілді. Ал кооперация туралы қарарда кооперативтік органдардағы партиялық басшылықты нығайту ұсынылды. Съез халық шаруашылығының бірыңғай жоспарын жүзеге асыруда толық бірізділікті қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық халық комиссариаттары (Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі, Тағам халық комиссариаты, Жол қатынастары халық комиссариаты және Жер халық комиссариаты) арасындағы ұйымдастырушылық байланысты жолға қою туралы шешім қабылдады. «Ұйымдастыру мәселесі туралы» қарарда партия мен оның барлық ұйымдары халық шаруашылығын дамыту мәселелеріне баса назар аударуы қажеттігі атап көрсетілді. Бейбіт тынығу кезеңі басталған жағдайда елдің қарулы күштерін милициялық жүйеге көшіру туралы шешім қабылданды. Алайда Польшаға қарсы соғыс басталуына байланысты бұл шешімді жүзеге асыру мүмкін болмады. Съез В. И. Ленин шығармаларының толық жинағын басып шығару туралы шешім қабылдады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] j42q15ep2oro9ssciu02fwxyiho3xbk 3692057 3692053 2026-11-05T15:02:18Z Орел Карл 81620 /* Баяндамалар мен жарыссөздер */ 3692057 wikitext text/x-wiki '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] IX съезі''' 1920 жылдың 29 наурызы мен 5 сәуірі аралығында [[Мәскеу]] қаласында өтті. Съезді шақыру және оның күн тәртібін бекіту туралы шешім 31 қаңтарда [[КОКП ОК пленумы|Орталық комитеттің пленумында]] қабылданды. Съезге партияның 611 978 мүшесінің атынан шешуші дауыс құқығы бар 553 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 162 делегат қатысты. Съез делегаттарының құрамы: : Жасы бойынша — 16–18 жас аралығындағылар – 0,5%, 19–23 жастағылар – 12%, 24–30 жастағылар – 42,5%, 31–40 жастағылар – 38%, 40 жастан асқандар – 7%. : Кәсібі бойынша — жұмысшылар – 51%, қолөнершілер – 8%, шаруалар – 5%, қызметшілер – 12%, зиялы қауым өкілдері – 24%. : Партиядағы өтілі бойынша — 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі|Ақпан төңкерісіне]] дейін РК(б)П қатарына кіргендер – 49%, 1917 жылғы ақпаннан қазанға дейін кіргендер – 24%, [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін кіргендер – 27%. : Ұлты бойынша — орыстар – 76%, жебірейлер – 15,7%, латыштар – 6,5%, украиндар – 3,3%, белорустар – 2,0%. : Білімі бойынша — жоғары білімділер – 10%, аяқталмаған жоғары білімі барлар – 11%, орта білімділер – 23%, бастауыш білімділер – 32%, үй жағдайында білім алғандар – 10%. == Күн тәртібі == * Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] – саяси есеп бойынша, [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]] – ұйымдастыру есебі бойынша); * Халық шаруашылығын құрудың кезекті міндеттері (баяндамашы – [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], қосымша баяндамашылар – [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]] және [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]]); * Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашы – [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], қосымша баяндамашы – [[Давид Борисович Рязанов|Д. Б. Рязанов]]); * Ұйымдастыру мәселелері (съездің ұйымдастыру секциясында талқыланды; баяндамашы – [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]]); * [[Коммунистік интернационал|Коммунистік Интернационалдың]] міндеттері (баяндамашы – [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]]); * Кооперацияға қатысты ұстаным (съездің кооперативтік секциясында талқыланды; ресми баяндамашы Н. Н. Крестинский секцияда азшылықтың қолдауына ие болғандықтан, көпшіліктің атынан сөйлеген [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютиннің]] қосымша баяндамасы да тыңдалды); * Милициялық жүйеге көшу (баяндамашы – Л. Д. Троцкий); * Ағымдағы мәселелер; * Партияның орталық органдарын сайлау. == Қарарлар == * Орталық комитеттің есебі туралы; * Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы; * Шаруашылық халық комиссариаттары арасындағы ұйымдастырушылық байланыс туралы; * Кәсіподақтар және олардың ұйымдық құрылымы туралы; * Кооперацияға қатысты ұстаным туралы; * Ұйымдастыру мәселесі туралы; * Милициялық жүйеге көшу туралы; * Саяси бөлімдер мен партия комитеттерінің өзара қарым-қатынасы туралы; * Әйел жұмысшылар арасындағы жұмыс туралы; * Көлік саласына жұмылдыру туралы. == Баяндамалар мен жарыссөздер == [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] съездің ашылуында да, жабылуында да төрағалық етті. Съез жұмысы басталар алдында бір минут үнсіздік жарияланып, өмірден өткен П. К. Штернберг, В. Н. Подбельский, В. А. Барышников, С. П. Восков және Ф. И. Калининнің рухына тағзым етілді. IX съез Кеңес республикасы үшін уақытша тыныштық орнаған кезеңде өтті. Бұл кезде республика шетелдік басқыншылар мен ішкі контрреволюциялық күштердің негізгі бөлігін жеңіп, соғыс қимылдарында басымдыққа ие болған еді. Алайда көп ұзамай тыныштық кезеңі бұзылып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлері мен [[Поляк-кеңес соғысы|Польша]] әскері шабуылға шықты. В. И. Ленин съезді ашу және жабу кезінде сөз сөйледі. Сондай-ақ ол партия Орталық комитетінің саяси қызметі туралы есеп беріп, баяндама соңында қорытынды сөз сөйледі. Бұдан бөлек, халық шаруашылығын дамыту және кооперация мәселелеріне арналған баяндамалар жасады, Орталық комитетті сайлау кезінде де сөз алды. Есептік баяндамасында Ленин Кеңес мемлекетінің екі жылдан астам уақыт ішіндегі қызметін қорытындылап, елдің халықаралық және ішкі жағдайына талдау жасады. Партияның сыртқы саясатына тоқталып, халық шаруашылығын қалпына келтіру мен дамыту міндеттерін белгіледі. Бұл ретте ел экономикасын біртұтас жоспар бойынша дамыту қажет екенін, ал сол жоспардың негізін елді электрлендіру құрауы тиіс екенін ерекше атап көрсетті. Социалистік республиканың капиталистік мемлекеттермен бейбіт қатар өмір сүруі объективті тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдей отырып, ол: «...дүниежүзілік-тарихи ауқымда қарастырғанда, бейбіт қатар өмір сүруге, әрине, болады», – деп мәлімдеді<ref>{{Cite web |url=http://vilenin.eu/t40/p248 |title=ПСС, т. 40, с. 248 |access-date=2009-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919185837/http://vilenin.eu/t40/p248 |archive-date=2016-09-19 |url-status=dead }}</ref>.<br>. Съез РК(б)П Орталық комитетінің қызметін мақұлдады. Съездің күн тәртібіндегі ең басты мәселе халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамыту болды. Яғни әскери майдандағы күрестен еңбек майданындағы күреске көшіп, елдегі шаруашылық күйзелісті еңсеру, өндірісті қайта жандандыру міндеті тұрды. «Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы» қарарда елде еңбекке деген құлшыныс арта бастағаны атап өтілді. Алайда бұл әзірге алғашқы қадамдар ғана еді. Елеулі табысқа жету үшін жұмысшы табының алдыңғы қатарлы өкілдері жинақтаған тәжірибені қала мен ауылдағы қалың еңбекші бұқараға кеңінен тарату қажет болды. Қарарда: «Ел шаруашылығын қалпына келтірудің басты шарты – алдағы тарихи кезеңге арналған бірыңғай шаруашылық жоспарын мүлтіксіз жүзеге асыру», – деп көрсетілді. Бұл жоспардың негізгі бағыты елді электрлендіру болды. Ленин электрлендіруді социалистік құрылыстың аса маңызды бағдарламасы ретінде қарастырды. Съез белгілеген міндеттер 1920 жылғы желтоқсанда Кеңестердің VIII Бүкілресейлік съезі түпкілікті әзірлеп, бекіткен [[ГОЭЛРО жоспары|ГОЭЛРО]] жоспарының негізіне алынды. Съез еңбек өнімділігін арттырудың маңызды құралы саналатын еңбек жарысын одан әрі өрістетуге шақырды. Өнеркәсіпті басқару және басқа да мәселелер бойынша съезде партия мүшелерінің басым бөлігі ұстанған бағытқа қарсы Т. В. Сапронов, Н. Осинский, В. Максимовский және В. М. Смирнов бастаған «демократиялық централизм» тобы («децистер») шықты. «Децистер» өз тезистерінде өнеркәсіпті басқаруда жеке-дара басшылық орнатуға, ескі мамандарды кеңінен пайдалануға және мемлекеттік басқару жүйесінде жеке-дара басшылық қағидатын енгізуге қарсы болды. Оларды кәсіподақ қызметкерлерінің жекелеген өкілдері (М. П. Томский және басқалар), сондай-ақ кейбір шаруашылық басшылары (А. И. Рыков және басқалар) қолдады. Съез «децистердің» барлық ұсыныстарын қабылдамай, жеке-дара басшылық енгізу қажеттігін жақтады. Қарарда: «Басқаруды ұйымдастырудағы негізгі міндет – әңгіме жеке кәсіпорын туралы болсын немесе тұтас өнеркәсіп саласы туралы болсын, құзыретті, табанды әрі жігерлі басшылық қалыптастыру», – деп атап көрсетілді. Съез шешімдерінде жұмысшылар арасынан жаңа басшы кадрлар даярлау қажеттігіне назар аударылды. Сондай-ақ теміржол көлігінің жұмысын жақсартуға айрықша көңіл бөлінді. Партиялық ұйымдарға арналған арнайы үндеу қабылданып, онда көліктің аса ауыр жағдайы атап көрсетілді және РК(б)П Орталық комитетінің көлік саласында жұмыс істеу үшін жұмылдыру тәртібімен 5000 коммунист бөлу туралы нұсқауын орындау ұсынылды. Съез делегаттарының 10 % көлік саласына жұмыс істеуге жұмылдыру туралы қаулы қабылданды. Бұдан бөлек, съез бірнеше жүз миллион пұт астықтан тұратын азық-түлік қорын құруды, оны өнеркәсіп шоғырланған негізгі аудандарда азық-түлік базалары түрінде орналастыруды ұйғарды. Азық-түлікті бөлу саясаты өнеркәсіп пен көлікті жандандыру міндеттеріне бағындырылуы тиіс болды. Яғни ең алдымен аса маңызды өнеркәсіп орындары мен көлік саласын азық-түлікпен қамтамасыз ету көзделді. Съезде кәсіподақтардың рөлі, олардың Кеңес мемлекетімен және РК(б)П-мен қарым-қатынасы, сондай-ақ шаруашылық құрылысына қатысу нысандары нақты айқындалды. [[Пролетариат диктатурасы]] жағдайында кәсіподақтардың алдында, ең алдымен, ұйымдастыру-шаруашылық және тәрбие жұмыстарына қатысты міндеттер тұрғаны атап өтілді. Ал кооперация туралы қарарда кооперативтік органдардағы партиялық басшылықты нығайту ұсынылды. Съез халық шаруашылығының бірыңғай жоспарын жүзеге асыруда толық бірізділікті қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық халық комиссариаттары (Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі, Тағам халық комиссариаты, Жол қатынастары халық комиссариаты және Жер халық комиссариаты) арасындағы ұйымдастырушылық байланысты жолға қою туралы шешім қабылдады. «Ұйымдастыру мәселесі туралы» қарарда партия мен оның барлық ұйымдары халық шаруашылығын дамыту мәселелеріне баса назар аударуы қажеттігі атап көрсетілді. Бейбіт тынығу кезеңі басталған жағдайда елдің қарулы күштерін милициялық жүйеге көшіру туралы шешім қабылданды. Алайда Польшаға қарсы соғыс басталуына байланысты бұл шешімді жүзеге асыру мүмкін болмады. Съез В. И. Ленин шығармаларының толық жинағын басып шығару туралы шешім қабылдады. '''Съез РК(б)П Орталық комитетін 19 мүшеден тұратын құрамда сайлады:''' : [[Андрей Андреевич Андреев|А. А. Андреев]], : [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артём (Сергеев)]], : [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], : [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калинин]], : [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], : [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], : [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], : [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]], : [[Христиан Георгиевич Раковский|Х. Г. Раковский]], : [[Ян Эрнестович Рудзутак|Я. Э. Рудзутак]], : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], : [[Леонид Петрович Серебряков|Л. П. Серебряков]], : [[Иван Никитич Смирнов|И. Н. Смирнов]], : [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], : [[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]], : [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] '''және ОК мүшелігіне 12 кандидатты сайлады''' : 1. [[Григорий Иванович Петровский|Г. И. Петровский]] : 2. [[Емельян Михайлович Ярославский|Е. М. Ярославский]] : 3. [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]] : 4. [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]] : 5. [[Петр Иванович Стучка|П. И. Стучка]] : 6. [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] : 7. [[Сергей Иванович Гусев|С. И. Гусев]] : 8. [[Осип Аронович Пятницкий|О. А. Пятницкий]] : 9. [[Александр Георгиевич Белобородов|А. Г. Белобородов]] : 10. [[Петр Антонович Залуцкий|П. А. Залуцкий]] : 11. [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] : 12. [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] h51xisrvubo9upeldt6bmptxbpf0kej 3692058 3692057 2026-11-05T15:03:27Z Орел Карл 81620 /* Баяндамалар мен жарыссөздер */ 3692058 wikitext text/x-wiki '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] IX съезі''' 1920 жылдың 29 наурызы мен 5 сәуірі аралығында [[Мәскеу]] қаласында өтті. Съезді шақыру және оның күн тәртібін бекіту туралы шешім 31 қаңтарда [[КОКП ОК пленумы|Орталық комитеттің пленумында]] қабылданды. Съезге партияның 611 978 мүшесінің атынан шешуші дауыс құқығы бар 553 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 162 делегат қатысты. Съез делегаттарының құрамы: : Жасы бойынша — 16–18 жас аралығындағылар – 0,5%, 19–23 жастағылар – 12%, 24–30 жастағылар – 42,5%, 31–40 жастағылар – 38%, 40 жастан асқандар – 7%. : Кәсібі бойынша — жұмысшылар – 51%, қолөнершілер – 8%, шаруалар – 5%, қызметшілер – 12%, зиялы қауым өкілдері – 24%. : Партиядағы өтілі бойынша — 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі|Ақпан төңкерісіне]] дейін РК(б)П қатарына кіргендер – 49%, 1917 жылғы ақпаннан қазанға дейін кіргендер – 24%, [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін кіргендер – 27%. : Ұлты бойынша — орыстар – 76%, жебірейлер – 15,7%, латыштар – 6,5%, украиндар – 3,3%, белорустар – 2,0%. : Білімі бойынша — жоғары білімділер – 10%, аяқталмаған жоғары білімі барлар – 11%, орта білімділер – 23%, бастауыш білімділер – 32%, үй жағдайында білім алғандар – 10%. == Күн тәртібі == * Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] – саяси есеп бойынша, [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]] – ұйымдастыру есебі бойынша); * Халық шаруашылығын құрудың кезекті міндеттері (баяндамашы – [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], қосымша баяндамашылар – [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]] және [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]]); * Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашы – [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], қосымша баяндамашы – [[Давид Борисович Рязанов|Д. Б. Рязанов]]); * Ұйымдастыру мәселелері (съездің ұйымдастыру секциясында талқыланды; баяндамашы – [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]]); * [[Коммунистік интернационал|Коммунистік Интернационалдың]] міндеттері (баяндамашы – [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]]); * Кооперацияға қатысты ұстаным (съездің кооперативтік секциясында талқыланды; ресми баяндамашы Н. Н. Крестинский секцияда азшылықтың қолдауына ие болғандықтан, көпшіліктің атынан сөйлеген [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютиннің]] қосымша баяндамасы да тыңдалды); * Милициялық жүйеге көшу (баяндамашы – Л. Д. Троцкий); * Ағымдағы мәселелер; * Партияның орталық органдарын сайлау. == Қарарлар == * Орталық комитеттің есебі туралы; * Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы; * Шаруашылық халық комиссариаттары арасындағы ұйымдастырушылық байланыс туралы; * Кәсіподақтар және олардың ұйымдық құрылымы туралы; * Кооперацияға қатысты ұстаным туралы; * Ұйымдастыру мәселесі туралы; * Милициялық жүйеге көшу туралы; * Саяси бөлімдер мен партия комитеттерінің өзара қарым-қатынасы туралы; * Әйел жұмысшылар арасындағы жұмыс туралы; * Көлік саласына жұмылдыру туралы. == Баяндамалар мен жарыссөздер == [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] съездің ашылуында да, жабылуында да төрағалық етті. Съез жұмысы басталар алдында бір минут үнсіздік жарияланып, өмірден өткен П. К. Штернберг, В. Н. Подбельский, В. А. Барышников, С. П. Восков және Ф. И. Калининнің рухына тағзым етілді. IX съез Кеңес республикасы үшін уақытша тыныштық орнаған кезеңде өтті. Бұл кезде республика шетелдік басқыншылар мен ішкі контрреволюциялық күштердің негізгі бөлігін жеңіп, соғыс қимылдарында басымдыққа ие болған еді. Алайда көп ұзамай тыныштық кезеңі бұзылып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлері мен [[Поляк-кеңес соғысы|Польша]] әскері шабуылға шықты. В. И. Ленин съезді ашу және жабу кезінде сөз сөйледі. Сондай-ақ ол партия Орталық комитетінің саяси қызметі туралы есеп беріп, баяндама соңында қорытынды сөз сөйледі. Бұдан бөлек, халық шаруашылығын дамыту және кооперация мәселелеріне арналған баяндамалар жасады, Орталық комитетті сайлау кезінде де сөз алды. Есептік баяндамасында Ленин Кеңес мемлекетінің екі жылдан астам уақыт ішіндегі қызметін қорытындылап, елдің халықаралық және ішкі жағдайына талдау жасады. Партияның сыртқы саясатына тоқталып, халық шаруашылығын қалпына келтіру мен дамыту міндеттерін белгіледі. Бұл ретте ел экономикасын біртұтас жоспар бойынша дамыту қажет екенін, ал сол жоспардың негізін елді электрлендіру құрауы тиіс екенін ерекше атап көрсетті. Социалистік республиканың капиталистік мемлекеттермен бейбіт қатар өмір сүруі объективті тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдей отырып, ол: «...дүниежүзілік-тарихи ауқымда қарастырғанда, бейбіт қатар өмір сүруге, әрине, болады», – деп мәлімдеді<ref>{{Cite web |url=http://vilenin.eu/t40/p248 |title=ПСС, т. 40, с. 248 |access-date=2009-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919185837/http://vilenin.eu/t40/p248 |archive-date=2016-09-19 |url-status=dead }}</ref>.<br>. Съез РК(б)П Орталық комитетінің қызметін мақұлдады. Съездің күн тәртібіндегі ең басты мәселе халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамыту болды. Яғни әскери майдандағы күрестен еңбек майданындағы күреске көшіп, елдегі шаруашылық күйзелісті еңсеру, өндірісті қайта жандандыру міндеті тұрды. «Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы» қарарда елде еңбекке деген құлшыныс арта бастағаны атап өтілді. Алайда бұл әзірге алғашқы қадамдар ғана еді. Елеулі табысқа жету үшін жұмысшы табының алдыңғы қатарлы өкілдері жинақтаған тәжірибені қала мен ауылдағы қалың еңбекші бұқараға кеңінен тарату қажет болды. Қарарда: «Ел шаруашылығын қалпына келтірудің басты шарты – алдағы тарихи кезеңге арналған бірыңғай шаруашылық жоспарын мүлтіксіз жүзеге асыру», – деп көрсетілді. Бұл жоспардың негізгі бағыты елді электрлендіру болды. Ленин электрлендіруді социалистік құрылыстың аса маңызды бағдарламасы ретінде қарастырды. Съез белгілеген міндеттер 1920 жылғы желтоқсанда Кеңестердің VIII Бүкілресейлік съезі түпкілікті әзірлеп, бекіткен [[ГОЭЛРО жоспары|ГОЭЛРО]] жоспарының негізіне алынды. Съез еңбек өнімділігін арттырудың маңызды құралы саналатын еңбек жарысын одан әрі өрістетуге шақырды. Өнеркәсіпті басқару және басқа да мәселелер бойынша съезде партия мүшелерінің басым бөлігі ұстанған бағытқа қарсы Т. В. Сапронов, Н. Осинский, В. Максимовский және В. М. Смирнов бастаған «демократиялық централизм» тобы («децистер») шықты. «Децистер» өз тезистерінде өнеркәсіпті басқаруда жеке-дара басшылық орнатуға, ескі мамандарды кеңінен пайдалануға және мемлекеттік басқару жүйесінде жеке-дара басшылық қағидатын енгізуге қарсы болды. Оларды кәсіподақ қызметкерлерінің жекелеген өкілдері (М. П. Томский және басқалар), сондай-ақ кейбір шаруашылық басшылары (А. И. Рыков және басқалар) қолдады. Съез «децистердің» барлық ұсыныстарын қабылдамай, жеке-дара басшылық енгізу қажеттігін жақтады. Қарарда: «Басқаруды ұйымдастырудағы негізгі міндет – әңгіме жеке кәсіпорын туралы болсын немесе тұтас өнеркәсіп саласы туралы болсын, құзыретті, табанды әрі жігерлі басшылық қалыптастыру», – деп атап көрсетілді. Съез шешімдерінде жұмысшылар арасынан жаңа басшы кадрлар даярлау қажеттігіне назар аударылды. Сондай-ақ теміржол көлігінің жұмысын жақсартуға айрықша көңіл бөлінді. Партиялық ұйымдарға арналған арнайы үндеу қабылданып, онда көліктің аса ауыр жағдайы атап көрсетілді және РК(б)П Орталық комитетінің көлік саласында жұмыс істеу үшін жұмылдыру тәртібімен 5000 коммунист бөлу туралы нұсқауын орындау ұсынылды. Съез делегаттарының 10 % көлік саласына жұмыс істеуге жұмылдыру туралы қаулы қабылданды. Бұдан бөлек, съез бірнеше жүз миллион пұт астықтан тұратын азық-түлік қорын құруды, оны өнеркәсіп шоғырланған негізгі аудандарда азық-түлік базалары түрінде орналастыруды ұйғарды. Азық-түлікті бөлу саясаты өнеркәсіп пен көлікті жандандыру міндеттеріне бағындырылуы тиіс болды. Яғни ең алдымен аса маңызды өнеркәсіп орындары мен көлік саласын азық-түлікпен қамтамасыз ету көзделді. Съезде кәсіподақтардың рөлі, олардың Кеңес мемлекетімен және РК(б)П-мен қарым-қатынасы, сондай-ақ шаруашылық құрылысына қатысу нысандары нақты айқындалды. [[Пролетариат диктатурасы]] жағдайында кәсіподақтардың алдында, ең алдымен, ұйымдастыру-шаруашылық және тәрбие жұмыстарына қатысты міндеттер тұрғаны атап өтілді. Ал кооперация туралы қарарда кооперативтік органдардағы партиялық басшылықты нығайту ұсынылды. Съез халық шаруашылығының бірыңғай жоспарын жүзеге асыруда толық бірізділікті қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық халық комиссариаттары (Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі, Тағам халық комиссариаты, Жол қатынастары халық комиссариаты және Жер халық комиссариаты) арасындағы ұйымдастырушылық байланысты жолға қою туралы шешім қабылдады. «Ұйымдастыру мәселесі туралы» қарарда партия мен оның барлық ұйымдары халық шаруашылығын дамыту мәселелеріне баса назар аударуы қажеттігі атап көрсетілді. Бейбіт тынығу кезеңі басталған жағдайда елдің қарулы күштерін милициялық жүйеге көшіру туралы шешім қабылданды. Алайда Польшаға қарсы соғыс басталуына байланысты бұл шешімді жүзеге асыру мүмкін болмады. Съез В. И. Ленин шығармаларының толық жинағын басып шығару туралы шешім қабылдады. '''Съез РК(б)П Орталық комитетін 19 мүшеден тұратын құрамда сайлады:''' : [[Андрей Андреевич Андреев|А. А. Андреев]], : [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артём (Сергеев)]], : [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], : [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калинин]], : [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], : [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], : [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], : [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]], : [[Христиан Георгиевич Раковский|Х. Г. Раковский]], : [[Ян Эрнестович Рудзутак|Я. Э. Рудзутак]], : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], : [[Леонид Петрович Серебряков|Л. П. Серебряков]], : [[Иван Никитич Смирнов|И. Н. Смирнов]], : [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], : [[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]], : [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] '''және ОК мүшелігіне 12 кандидатты сайлады''' : 1. [[Григорий Иванович Петровский|Г. И. Петровский]] : 2. [[Емельян Михайлович Ярославский|Е. М. Ярославский]] : 3. [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]] : 4. [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]] : 5. [[Петр Иванович Стучка|П. И. Стучка]] : 6. [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] : 7. [[Сергей Иванович Гусев|С. И. Гусев]] : 8. [[Осип Аронович Пятницкий|О. А. Пятницкий]] : 9. [[Александр Георгиевич Белобородов|А. Г. Белобородов]] : 10. [[Петр Антонович Залуцкий|П. А. Залуцкий]] : 11. [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] : 12. [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |title=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 |access-date=2009-12-02 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822130524/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |url-status=live }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] jtisdk5xwkf0umnyv7uyrv7nwpy1i4j 3692062 3692058 2026-11-05T15:07:47Z Орел Карл 81620 /* Баяндамалар мен жарыссөздер */ 3692062 wikitext text/x-wiki '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] IX съезі''' 1920 жылдың 29 наурызы мен 5 сәуірі аралығында [[Мәскеу]] қаласында өтті. Съезді шақыру және оның күн тәртібін бекіту туралы шешім 31 қаңтарда [[КОКП ОК пленумы|Орталық комитеттің пленумында]] қабылданды. Съезге партияның 611 978 мүшесінің атынан шешуші дауыс құқығы бар 553 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 162 делегат қатысты. Съез делегаттарының құрамы: : Жасы бойынша — 16–18 жас аралығындағылар – 0,5%, 19–23 жастағылар – 12%, 24–30 жастағылар – 42,5%, 31–40 жастағылар – 38%, 40 жастан асқандар – 7%. : Кәсібі бойынша — жұмысшылар – 51%, қолөнершілер – 8%, шаруалар – 5%, қызметшілер – 12%, зиялы қауым өкілдері – 24%. : Партиядағы өтілі бойынша — 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі|Ақпан төңкерісіне]] дейін РК(б)П қатарына кіргендер – 49%, 1917 жылғы ақпаннан қазанға дейін кіргендер – 24%, [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін кіргендер – 27%. : Ұлты бойынша — орыстар – 76%, жебірейлер – 15,7%, латыштар – 6,5%, украиндар – 3,3%, белорустар – 2,0%. : Білімі бойынша — жоғары білімділер – 10%, аяқталмаған жоғары білімі барлар – 11%, орта білімділер – 23%, бастауыш білімділер – 32%, үй жағдайында білім алғандар – 10%. == Күн тәртібі == * Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] – саяси есеп бойынша, [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]] – ұйымдастыру есебі бойынша); * Халық шаруашылығын құрудың кезекті міндеттері (баяндамашы – [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], қосымша баяндамашылар – [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]] және [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]]); * Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашы – [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], қосымша баяндамашы – [[Давид Борисович Рязанов|Д. Б. Рязанов]]); * Ұйымдастыру мәселелері (съездің ұйымдастыру секциясында талқыланды; баяндамашы – [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]]); * [[Коммунистік интернационал|Коммунистік Интернационалдың]] міндеттері (баяндамашы – [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]]); * Кооперацияға қатысты ұстаным (съездің кооперативтік секциясында талқыланды; ресми баяндамашы Н. Н. Крестинский секцияда азшылықтың қолдауына ие болғандықтан, көпшіліктің атынан сөйлеген [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютиннің]] қосымша баяндамасы да тыңдалды); * Милициялық жүйеге көшу (баяндамашы – Л. Д. Троцкий); * Ағымдағы мәселелер; * Партияның орталық органдарын сайлау. == Қарарлар == * Орталық комитеттің есебі туралы; * Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы; * Шаруашылық халық комиссариаттары арасындағы ұйымдастырушылық байланыс туралы; * Кәсіподақтар және олардың ұйымдық құрылымы туралы; * Кооперацияға қатысты ұстаным туралы; * Ұйымдастыру мәселесі туралы; * Милициялық жүйеге көшу туралы; * Саяси бөлімдер мен партия комитеттерінің өзара қарым-қатынасы туралы; * Әйел жұмысшылар арасындағы жұмыс туралы; * Көлік саласына жұмылдыру туралы. == Баяндамалар мен жарыссөздер == [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] съездің ашылуында да, жабылуында да төрағалық етті. Съез жұмысы басталар алдында бір минут үнсіздік жарияланып, өмірден өткен [[Павел Карлович Штернберг|П. К. Штернберг]], [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]], [[Владимир Архипович Барышников|В. А. Барышников]], [[Семен Петрович Восков|С. П. Восков]] және [[Федор Иванович Калинин|Ф. И. Калининнің]] рухына тағзым етілді. IX съез Кеңес республикасы үшін уақытша тыныштық орнаған кезеңде өтті. Бұл кезде республика шетелдік басқыншылар мен ішкі контрреволюциялық күштердің негізгі бөлігін жеңіп, соғыс қимылдарында басымдыққа ие болған еді. Алайда көп ұзамай тыныштық кезеңі бұзылып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлері мен [[Поляк-кеңес соғысы|Польша]] әскері шабуылға шықты. В. И. Ленин съезді ашу және жабу кезінде сөз сөйледі. Сондай-ақ ол партия Орталық комитетінің саяси қызметі туралы есеп беріп, баяндама соңында қорытынды сөз сөйледі. Бұдан бөлек, халық шаруашылығын дамыту және кооперация мәселелеріне арналған баяндамалар жасады, Орталық комитетті сайлау кезінде де сөз алды. Есептік баяндамасында Ленин Кеңес мемлекетінің екі жылдан астам уақыт ішіндегі қызметін қорытындылап, елдің халықаралық және ішкі жағдайына талдау жасады. Партияның сыртқы саясатына тоқталып, халық шаруашылығын қалпына келтіру мен дамыту міндеттерін белгіледі. Бұл ретте ел экономикасын біртұтас жоспар бойынша дамыту қажет екенін, ал сол жоспардың негізін елді электрлендіру құрауы тиіс екенін ерекше атап көрсетті. Социалистік республиканың капиталистік мемлекеттермен бейбіт қатар өмір сүруі объективті тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдей отырып, ол: «...дүниежүзілік-тарихи ауқымда қарастырғанда, бейбіт қатар өмір сүруге, әрине, болады», – деп мәлімдеді<ref>{{Cite web |url=http://vilenin.eu/t40/p248 |title=ПСС, т. 40, с. 248 |access-date=2009-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919185837/http://vilenin.eu/t40/p248 |archive-date=2016-09-19 |url-status=dead }}</ref>.<br>. Съез РК(б)П Орталық комитетінің қызметін мақұлдады. Съездің күн тәртібіндегі ең басты мәселе халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамыту болды. Яғни әскери майдандағы күрестен еңбек майданындағы күреске көшіп, елдегі шаруашылық күйзелісті еңсеру, өндірісті қайта жандандыру міндеті тұрды. «Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы» қарарда елде еңбекке деген құлшыныс арта бастағаны атап өтілді. Алайда бұл әзірге алғашқы қадамдар ғана еді. Елеулі табысқа жету үшін жұмысшы табының алдыңғы қатарлы өкілдері жинақтаған тәжірибені қала мен ауылдағы қалың еңбекші бұқараға кеңінен тарату қажет болды. Қарарда: «Ел шаруашылығын қалпына келтірудің басты шарты – алдағы тарихи кезеңге арналған бірыңғай шаруашылық жоспарын мүлтіксіз жүзеге асыру», – деп көрсетілді. Бұл жоспардың негізгі бағыты елді электрлендіру болды. Ленин электрлендіруді социалистік құрылыстың аса маңызды бағдарламасы ретінде қарастырды. Съез белгілеген міндеттер 1920 жылғы желтоқсанда Кеңестердің VIII Бүкілресейлік съезі түпкілікті әзірлеп, бекіткен [[ГОЭЛРО жоспары|ГОЭЛРО]] жоспарының негізіне алынды. Съез еңбек өнімділігін арттырудың маңызды құралы саналатын еңбек жарысын одан әрі өрістетуге шақырды. Өнеркәсіпті басқару және басқа да мәселелер бойынша съезде партия мүшелерінің басым бөлігі ұстанған бағытқа қарсы [[Тимофей Владимирович Сапронов|Т. В. Сапронов]], [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]], [[Владимир Николаевич Максимовский|В. Максимовский]] және [[Владимир Михайлович Смирнов|В. М. Смирнов]] бастаған «демократиялық централизм» тобы («[[Демократиялық централизм тобы|децистер]]») шықты. «Децистер» өз тезистерінде өнеркәсіпті басқаруда жеке-дара басшылық орнатуға, ескі мамандарды кеңінен пайдалануға және мемлекеттік басқару жүйесінде жеке-дара басшылық қағидатын енгізуге қарсы болды. Оларды кәсіподақ қызметкерлерінің жекелеген өкілдері ([[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]] және басқалар), сондай-ақ кейбір шаруашылық басшылары ([[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] және басқалар) қолдады. Съез «децистердің» барлық ұсыныстарын қабылдамай, жеке-дара басшылық енгізу қажеттігін жақтады. Қарарда: «Басқаруды ұйымдастырудағы негізгі міндет – әңгіме жеке кәсіпорын туралы болсын немесе тұтас өнеркәсіп саласы туралы болсын, құзыретті, табанды әрі жігерлі басшылық қалыптастыру», – деп атап көрсетілді. Съез шешімдерінде жұмысшылар арасынан жаңа басшы кадрлар даярлау қажеттігіне назар аударылды. Сондай-ақ теміржол көлігінің жұмысын жақсартуға айрықша көңіл бөлінді. Партиялық ұйымдарға арналған арнайы үндеу қабылданып, онда көліктің аса ауыр жағдайы атап көрсетілді және РК(б)П Орталық комитетінің көлік саласында жұмыс істеу үшін жұмылдыру тәртібімен 5000 коммунист бөлу туралы нұсқауын орындау ұсынылды. Съез делегаттарының 10 % көлік саласына жұмыс істеуге жұмылдыру туралы қаулы қабылданды. Бұдан бөлек, съез бірнеше жүз миллион пұт астықтан тұратын азық-түлік қорын құруды, оны өнеркәсіп шоғырланған негізгі аудандарда азық-түлік базалары түрінде орналастыруды ұйғарды. Азық-түлікті бөлу саясаты өнеркәсіп пен көлікті жандандыру міндеттеріне бағындырылуы тиіс болды. Яғни ең алдымен аса маңызды өнеркәсіп орындары мен көлік саласын азық-түлікпен қамтамасыз ету көзделді. Съезде кәсіподақтардың рөлі, олардың Кеңес мемлекетімен және РК(б)П-мен қарым-қатынасы, сондай-ақ шаруашылық құрылысына қатысу нысандары нақты айқындалды. [[Пролетариат диктатурасы]] жағдайында кәсіподақтардың алдында, ең алдымен, ұйымдастыру-шаруашылық және тәрбие жұмыстарына қатысты міндеттер тұрғаны атап өтілді. Ал кооперация туралы қарарда кооперативтік органдардағы партиялық басшылықты нығайту ұсынылды. Съез халық шаруашылығының бірыңғай жоспарын жүзеге асыруда толық бірізділікті қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық халық комиссариаттары (Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі, Тағам халық комиссариаты, Жол қатынастары халық комиссариаты және Жер халық комиссариаты) арасындағы ұйымдастырушылық байланысты жолға қою туралы шешім қабылдады. «Ұйымдастыру мәселесі туралы» қарарда партия мен оның барлық ұйымдары халық шаруашылығын дамыту мәселелеріне баса назар аударуы қажеттігі атап көрсетілді. Бейбіт тынығу кезеңі басталған жағдайда елдің қарулы күштерін милициялық жүйеге көшіру туралы шешім қабылданды. Алайда Польшаға қарсы соғыс басталуына байланысты бұл шешімді жүзеге асыру мүмкін болмады. Съез В. И. Ленин шығармаларының толық жинағын басып шығару туралы шешім қабылдады. '''Съез РК(б)П Орталық комитетін 19 мүшеден тұратын құрамда сайлады:''' : [[Андрей Андреевич Андреев|А. А. Андреев]], : [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артём (Сергеев)]], : [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], : [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калинин]], : [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], : [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], : [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], : [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]], : [[Христиан Георгиевич Раковский|Х. Г. Раковский]], : [[Ян Эрнестович Рудзутак|Я. Э. Рудзутак]], : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], : [[Леонид Петрович Серебряков|Л. П. Серебряков]], : [[Иван Никитич Смирнов|И. Н. Смирнов]], : [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], : [[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]], : [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] '''және ОК мүшелігіне 12 кандидатты сайлады''' : 1. [[Григорий Иванович Петровский|Г. И. Петровский]] : 2. [[Емельян Михайлович Ярославский|Е. М. Ярославский]] : 3. [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]] : 4. [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]] : 5. [[Петр Иванович Стучка|П. И. Стучка]] : 6. [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] : 7. [[Сергей Иванович Гусев|С. И. Гусев]] : 8. [[Осип Аронович Пятницкий|О. А. Пятницкий]] : 9. [[Александр Георгиевич Белобородов|А. Г. Белобородов]] : 10. [[Петр Антонович Залуцкий|П. А. Залуцкий]] : 11. [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] : 12. [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |title=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 |access-date=2009-12-02 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822130524/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |url-status=live }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] 3zor5yc5qn60erdr7w9rfw2aom7twjh 3692064 3692062 2026-11-05T15:12:52Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3692064 wikitext text/x-wiki '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] IX съезі''' 1920 жылдың 29 наурызы мен 5 сәуірі аралығында [[Мәскеу]] қаласында өтті. Съезді шақыру және оның күн тәртібін бекіту туралы шешім 31 қаңтарда [[КОКП ОК пленумы|Орталық комитеттің пленумында]] қабылданды. Съезге партияның 611 978 мүшесінің атынан шешуші дауыс құқығы бар 553 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 162 делегат қатысты. Съез делегаттарының құрамы: : Жасы бойынша — 16–18 жас аралығындағылар – 0,5%, 19–23 жастағылар – 12%, 24–30 жастағылар – 42,5%, 31–40 жастағылар – 38%, 40 жастан асқандар – 7%. : Кәсібі бойынша — жұмысшылар – 51%, қолөнершілер – 8%, шаруалар – 5%, қызметшілер – 12%, зиялы қауым өкілдері – 24%. : Партиядағы өтілі бойынша — 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі|Ақпан төңкерісіне]] дейін РК(б)П қатарына кіргендер – 49%, 1917 жылғы ақпаннан қазанға дейін кіргендер – 24%, [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін кіргендер – 27%. : Ұлты бойынша — орыстар – 76%, жебірейлер – 15,7%, латыштар – 6,5%, украиндар – 3,3%, белорустар – 2,0%. : Білімі бойынша — жоғары білімділер – 10%, аяқталмаған жоғары білімі барлар – 11%, орта білімділер – 23%, бастауыш білімділер – 32%, үй жағдайында білім алғандар – 10%. == Күн тәртібі == * Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] – саяси есеп бойынша, [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]] – ұйымдастыру есебі бойынша); * Халық шаруашылығын құрудың кезекті міндеттері (баяндамашы – [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], қосымша баяндамашылар – [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]] және [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]]); * Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашы – [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], қосымша баяндамашы – [[Давид Борисович Рязанов|Д. Б. Рязанов]]); * Ұйымдастыру мәселелері (съездің ұйымдастыру секциясында талқыланды; баяндамашы – [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]]); * [[Коммунистік интернационал|Коммунистік Интернационалдың]] міндеттері (баяндамашы – [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]]); * Кооперацияға қатысты ұстаным (съездің кооперативтік секциясында талқыланды; ресми баяндамашы Н. Н. Крестинский секцияда азшылықтың қолдауына ие болғандықтан, көпшіліктің атынан сөйлеген [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютиннің]] қосымша баяндамасы да тыңдалды); * Милициялық жүйеге көшу (баяндамашы – Л. Д. Троцкий); * Ағымдағы мәселелер; * Партияның орталық органдарын сайлау. == Қарарлар == * Орталық комитеттің есебі туралы; * Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы; * Шаруашылық халық комиссариаттары арасындағы ұйымдастырушылық байланыс туралы; * Кәсіподақтар және олардың ұйымдық құрылымы туралы; * Кооперацияға қатысты ұстаным туралы; * Ұйымдастыру мәселесі туралы; * Милициялық жүйеге көшу туралы; * Саяси бөлімдер мен партия комитеттерінің өзара қарым-қатынасы туралы; * Әйел жұмысшылар арасындағы жұмыс туралы; * Көлік саласына жұмылдыру туралы. == Баяндамалар мен жарыссөздер == [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] съездің ашылуында да, жабылуында да төрағалық етті. Съез жұмысы басталар алдында бір минут үнсіздік жарияланып, өмірден өткен [[Павел Карлович Штернберг|П. К. Штернберг]], [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]], [[Владимир Архипович Барышников|В. А. Барышников]], [[Семен Петрович Восков|С. П. Восков]] және [[Федор Иванович Калинин|Ф. И. Калининнің]] рухына тағзым етілді. IX съез Кеңес республикасы үшін уақытша тыныштық орнаған кезеңде өтті. Бұл кезде республика шетелдік басқыншылар мен ішкі контрреволюциялық күштердің негізгі бөлігін жеңіп, соғыс қимылдарында басымдыққа ие болған еді. Алайда көп ұзамай тыныштық кезеңі бұзылып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлері мен [[Поляк-кеңес соғысы|Польша]] әскері шабуылға шықты. В. И. Ленин съезді ашу және жабу кезінде сөз сөйледі. Сондай-ақ ол партия Орталық комитетінің саяси қызметі туралы есеп беріп, баяндама соңында қорытынды сөз сөйледі. Бұдан бөлек, халық шаруашылығын дамыту және кооперация мәселелеріне арналған баяндамалар жасады, Орталық комитетті сайлау кезінде де сөз алды. Есептік баяндамасында Ленин Кеңес мемлекетінің екі жылдан астам уақыт ішіндегі қызметін қорытындылап, елдің халықаралық және ішкі жағдайына талдау жасады. Партияның сыртқы саясатына тоқталып, халық шаруашылығын қалпына келтіру мен дамыту міндеттерін белгіледі. Бұл ретте ел экономикасын біртұтас жоспар бойынша дамыту қажет екенін, ал сол жоспардың негізін елді электрлендіру құрауы тиіс екенін ерекше атап көрсетті. Социалистік республиканың капиталистік мемлекеттермен бейбіт қатар өмір сүруі объективті тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдей отырып, ол: «...дүниежүзілік-тарихи ауқымда қарастырғанда, бейбіт қатар өмір сүруге, әрине, болады», – деп мәлімдеді<ref>{{Cite web |url=http://vilenin.eu/t40/p248 |title=ПСС, т. 40, с. 248 |access-date=2009-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919185837/http://vilenin.eu/t40/p248 |archive-date=2016-09-19 |url-status=dead }}</ref>.<br>. Съез РК(б)П Орталық комитетінің қызметін мақұлдады. Съездің күн тәртібіндегі ең басты мәселе халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамыту болды. Яғни әскери майдандағы күрестен еңбек майданындағы күреске көшіп, елдегі шаруашылық күйзелісті еңсеру, өндірісті қайта жандандыру міндеті тұрды. «Халық шаруашылығын дамытудың кезекті міндеттері туралы» қарарда елде еңбекке деген құлшыныс арта бастағаны атап өтілді. Алайда бұл әзірге алғашқы қадамдар ғана еді. Елеулі табысқа жету үшін жұмысшы табының алдыңғы қатарлы өкілдері жинақтаған тәжірибені қала мен ауылдағы қалың еңбекші бұқараға кеңінен тарату қажет болды. Қарарда: «Ел шаруашылығын қалпына келтірудің басты шарты – алдағы тарихи кезеңге арналған бірыңғай шаруашылық жоспарын мүлтіксіз жүзеге асыру», – деп көрсетілді. Бұл жоспардың негізгі бағыты елді электрлендіру болды. Ленин электрлендіруді социалистік құрылыстың аса маңызды бағдарламасы ретінде қарастырды. Съез белгілеген міндеттер 1920 жылғы желтоқсанда Кеңестердің VIII Бүкілресейлік съезі түпкілікті әзірлеп, бекіткен [[ГОЭЛРО жоспары|ГОЭЛРО]] жоспарының негізіне алынды. Съез еңбек өнімділігін арттырудың маңызды құралы саналатын еңбек жарысын одан әрі өрістетуге шақырды. Өнеркәсіпті басқару және басқа да мәселелер бойынша съезде партия мүшелерінің басым бөлігі ұстанған бағытқа қарсы [[Тимофей Владимирович Сапронов|Т. В. Сапронов]], [[Валериан Валерианович Оболенский|Н. Осинский]], [[Владимир Николаевич Максимовский|В. Максимовский]] және [[Владимир Михайлович Смирнов|В. М. Смирнов]] бастаған «демократиялық централизм» тобы («[[Демократиялық централизм тобы|децистер]]») шықты. «Децистер» өз тезистерінде өнеркәсіпті басқаруда жеке-дара басшылық орнатуға, ескі мамандарды кеңінен пайдалануға және мемлекеттік басқару жүйесінде жеке-дара басшылық қағидатын енгізуге қарсы болды. Оларды кәсіподақ қызметкерлерінің жекелеген өкілдері ([[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]] және басқалар), сондай-ақ кейбір шаруашылық басшылары ([[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] және басқалар) қолдады. Съез «децистердің» барлық ұсыныстарын қабылдамай, жеке-дара басшылық енгізу қажеттігін жақтады. Қарарда: «Басқаруды ұйымдастырудағы негізгі міндет – әңгіме жеке кәсіпорын туралы болсын немесе тұтас өнеркәсіп саласы туралы болсын, құзыретті, табанды әрі жігерлі басшылық қалыптастыру», – деп атап көрсетілді. Съез шешімдерінде жұмысшылар арасынан жаңа басшы кадрлар даярлау қажеттігіне назар аударылды. Сондай-ақ теміржол көлігінің жұмысын жақсартуға айрықша көңіл бөлінді. Партиялық ұйымдарға арналған арнайы үндеу қабылданып, онда көліктің аса ауыр жағдайы атап көрсетілді және РК(б)П Орталық комитетінің көлік саласында жұмыс істеу үшін жұмылдыру тәртібімен 5000 коммунист бөлу туралы нұсқауын орындау ұсынылды. Съез делегаттарының 10 % көлік саласына жұмыс істеуге жұмылдыру туралы қаулы қабылданды. Бұдан бөлек, съез бірнеше жүз миллион пұт астықтан тұратын азық-түлік қорын құруды, оны өнеркәсіп шоғырланған негізгі аудандарда азық-түлік базалары түрінде орналастыруды ұйғарды. Азық-түлікті бөлу саясаты өнеркәсіп пен көлікті жандандыру міндеттеріне бағындырылуы тиіс болды. Яғни ең алдымен аса маңызды өнеркәсіп орындары мен көлік саласын азық-түлікпен қамтамасыз ету көзделді. Съезде кәсіподақтардың рөлі, олардың Кеңес мемлекетімен және РК(б)П-мен қарым-қатынасы, сондай-ақ шаруашылық құрылысына қатысу нысандары нақты айқындалды. [[Пролетариат диктатурасы]] жағдайында кәсіподақтардың алдында, ең алдымен, ұйымдастыру-шаруашылық және тәрбие жұмыстарына қатысты міндеттер тұрғаны атап өтілді. Ал кооперация туралы қарарда кооперативтік органдардағы партиялық басшылықты нығайту ұсынылды. Съез халық шаруашылығының бірыңғай жоспарын жүзеге асыруда толық бірізділікті қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық халық комиссариаттары (Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі, Тағам халық комиссариаты, Жол қатынастары халық комиссариаты және Жер халық комиссариаты) арасындағы ұйымдастырушылық байланысты жолға қою туралы шешім қабылдады. «Ұйымдастыру мәселесі туралы» қарарда партия мен оның барлық ұйымдары халық шаруашылығын дамыту мәселелеріне баса назар аударуы қажеттігі атап көрсетілді. Бейбіт тынығу кезеңі басталған жағдайда елдің қарулы күштерін милициялық жүйеге көшіру туралы шешім қабылданды. Алайда Польшаға қарсы соғыс басталуына байланысты бұл шешімді жүзеге асыру мүмкін болмады. Съез В. И. Ленин шығармаларының толық жинағын басып шығару туралы шешім қабылдады. '''Съез РК(б)П Орталық комитетін 19 мүшеден тұратын құрамда сайлады:''' : [[Андрей Андреевич Андреев|А. А. Андреев]], : [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артём (Сергеев)]], : [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], : [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калинин]], : [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], : [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], : [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], : [[Карл Бернгардович Радек|К. Б. Радек]], : [[Христиан Георгиевич Раковский|Х. Г. Раковский]], : [[Ян Эрнестович Рудзутак|Я. Э. Рудзутак]], : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], : [[Леонид Петрович Серебряков|Л. П. Серебряков]], : [[Иван Никитич Смирнов|И. Н. Смирнов]], : [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], : [[Михаил Павлович Томский|М. П. Томский]], : [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] '''және ОК мүшелігіне 12 кандидатты сайлады''' : 1. [[Григорий Иванович Петровский|Г. И. Петровский]] : 2. [[Емельян Михайлович Ярославский|Е. М. Ярославский]] : 3. [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]] : 4. [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]] : 5. [[Петр Иванович Стучка|П. И. Стучка]] : 6. [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] : 7. [[Сергей Иванович Гусев|С. И. Гусев]] : 8. [[Осип Аронович Пятницкий|О. А. Пятницкий]] : 9. [[Александр Георгиевич Белобородов|А. Г. Белобородов]] : 10. [[Петр Антонович Залуцкий|П. А. Залуцкий]] : 11. [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] : 12. [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |title=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 |access-date=2009-12-02 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822130524/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/04023.asp |url-status=live }}</ref>. == Әдебиет == * [http://militera.lib.ru/docs/da/s09/index.html Девятый съезд РКП(б). Март—апрель 1920 г.] — М.: Партиздат, 1934. — VII + 612 с.: ил. * Девятый съезд РКП(б). Протоколы. — М., Госполитиздат, 1960. * [http://sl.wikipedia.org/w/index.php?title=Slika:%D0%9A%D0%9F%D0%A1%D0%A1_%D0%B2_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85_%D1%87_1_(1898-1953).djvu&page=486 КПСС в резолюциях и решениях ч 1 (1898—1953)] * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}} * {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 136—141 |тиражы = 200 000}} * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [https://web.archive.org/web/20120820023845/http://vilenin.eu/t40/p232 Речь при открытии съезда 29 марта.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 235. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [http://vilenin.eu/t40/p237 Отчёт Центрального Комитета 29 марта.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 235. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [http://vilenin.eu/t40/p258 Заключительное слово по докладу Центрального Комитета 30 марта.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 258. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [http://vilenin.eu/t40/p268 Речь о хозяйственном строительстве 31 марта.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 268. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [http://vilenin.eu/t40/p276 Речь о кооперации 3 апреля.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 276. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] [http://vilenin.eu/t40/p281 Речь при закрытии съезда 5 апреля.] // Полное собрание сочинений. Т. 40. С. 281. * Девятый съезд РКП(б) / Тарасов А. А. // Дебитор — Евкалипт. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 8). * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Л. Д.]] [https://web.archive.org/web/20140420095407/http://www.komintern-online.com/trotl545.htm Очередные задачи хозяйственного строительства. (К IX съезду партии).] * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Л. Д.]] [https://web.archive.org/web/20140420080054/http://www.komintern-online.com/trotl546.htm Организация труда. Доклад на IX съезде РКП(б)]. * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Law/09siezd1.htm По вопросу о профессиональных союзах и их организации. Резолюция IX съезда РКП(б).] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Law/09siezd2.htm О работе среди женского пролетариата. Резолюция IX съезда РКП(б).] * {{cite book |last= Chamberlin|first=William |year=1935 |title= The Russian Revolution 1917-1921 |volume = 2|location=London |publisher=Macmillan and Co. Ltd |url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.178167/page/n379/mode/1up|isbn= |ref=Chamberlin}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] n04br743x5zz8r2ru6w73yaptgqu8dc 0 789831 3692212 3691639 2026-11-05T17:10:09Z Unknown Alash 96268 3692212 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Салжұт |төл атауы = Һалйот |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Салжұт''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Һалйот'') - солтүстік-шығыс башқұрттардың құрамындағы тайпа. == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы салжұт тайпасының қоныстануы (''Tribus Salgut'')]] Салжұт тайпасының қоныстанған аймақтарында қазіргі Челябі облысының Кунашак, Аргаяш, Каслин аудандары орналасқан. == Әдебиет == * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974; * ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998; [[Санат:Башқұрт тайпалары]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] svwriu10hmzzaqu1ignv461hhffamuo 3692221 3692212 2026-11-05T17:18:43Z Unknown Alash 96268 3692221 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Салжұт |төл атауы = Һалйот |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = |аймақ = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[башқұрт тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Салжұт''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Һалйот'') - солтүстік-шығыс [[башқұрттар|башқұрттардың]] құрамындағы тайпа. == Тарихы == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы салжұт тайпасының қоныстануы (''Tribus Salgut'')]] Салжұт тайпасының қоныстанған аймақтарында қазіргі Челябі облысының Кунашак, Аргаяш, Каслин аудандары орналасқан. == Әдебиет == * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974; * ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998; [[Санат:Башқұрт тайпалары]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] cj82lp1hm33w93w6jrmumd5ok3jh2al 0 789838 3691969 3691811 2026-11-05T12:16:16Z Aldogarov 95591 3691969 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ұлы Колумбия |өз атауы = La Gran Colombia |статусы = Тарихи мемлекет |әнұраны = |байрақ = Flag of Gran Colombia.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Coat of arms of Gran Colombia (1821).svg |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Great Colombia (orthographic projection).svg |size = 280px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = |ыдырауы = <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Богота]] |қалалары = [[Богота]], [[Каракас]], [[Кито]] |тілі = [[Испан тілі]] |валютасы = Пиастр |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 3 064 800 км² |халқы = |басқару_формасы = Президенттік республикасы |династиясы = |басқарушылар_титулы = |басқарушы1 = |басқарушы_жылы1 = |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = |басқарушы_жылы2 = |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[Католицизм]] |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Ұлы Колумбия''' (исп. La Gran Colombia) — 1819–1831 жылдары өмір сүрген Колумбия Республикасының тарихнамада қолданылатын атауы. Оның құрамына қазіргі [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Панама]] аумақтары, сондай-ақ [[Бразилия]], [[Гайана]] мен [[Перу|Перудің]] кейбір бөліктері кірді. <ref>{{Citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160918125618/http://www.bicentenarioindependencia.gov.co/Es/Contexto/Especiales/Paginas/NombredeColombia.aspx|title=Los nombres de Colombia}}</ref> Бұл аумақтар бұрын Жаңа Гранада вице-корольдігіне, Венесуэла генерал-капитандығына және кейіннен Кито корольдік аудиенсиясына қараған жерлерді қамтыды. == Атауы == Ұлы Колумбия атауы қазіргі Колумбия Республикасын 1831 жылға дейін өмір сүрген мемлекеттен ажырату үшін қолданылады. Мемлекет өмір сүрген кезеңде бұл атау қолданылмаған. Оны кейін тарихшылар енгізген. Колумбия атауы [[Христофор Колумб|Христофор Колумбтың]] (исп. Cristóbal Colón, итал. Cristoforo Colombo) есімімен байланысты. Бұл атауды революционер Франсиско де Миранда Испания мен Португалияның отарлық билігіндегі Жаңа Дүние аумақтарын атау үшін ұсынған. == Тәуелсіздік == Оңтүстік Америкадағы испан отарларын азат еткен Симон Боливар және Бірінші Венесуэла Республикасының басқа да революционерлері 1819 жылға дейін бүкіл Испан Америкасын «Колумбия» деп атаған. Кейін бұл атау 1819 жылы Ангостура конгресінде жаңа мемлекеттің ресми атауы ретінде қабылданды. Алғашында конгресте үш департаменттен тұратын федеративтік республика құру ұсынылды. Оның құрамына астаналары Богота (Кундинамарка департаменті), Каракас (Венесуэла департаменті) және Кито (Кито департаменті) қалаларында орналасқан үш аймақ кіруге тиіс болды. Алайда 1819 жылы бұрынғы вице-корольдіктердің барлығы әлі де Испанияның отарлық билігінен азат етілмеген еді. Жаңа республиканың конституциясы Кукута конгресінде ұсынылды. Конституцияға сәйкес, астана Богота қаласына көшірілді. Құжатта мемлекетті орталықтандырылған басқару жүйесі қарастырылды. Бұл жас мемлекетті қорғау және әскери әрекеттерді үйлестіру үшін қажет болды. Сондықтан конституцияны федерализмді жақтаған кейбір саясаткерлер де қолдады. Сондай-ақ жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс бекітілді. Венесуэла, Кундинамарка және Кито департаменттері шағын әкімшілік бірліктерге бөлінді. Симон Боливар президент, ал Франсиско де Паула Сантандер вице-президент болып сайланды. Ұлы Колумбия құрылған алғашқы жылдары Испанияның бақылауында қалған басқа аумақтардың тәуелсіздік алуына көмектесті. 1821 жылы Панама, сондай-ақ Кито мен Венесуэланың бірқатар провинциялары федерация құрамына қосылды. Ал 1822 жылы Гуаякиль еркін провинциясы қосылды. 1824 жылы Ұлы Колумбияның көмегімен Перу тәуелсіздік алды. 1826 жылы Симон Боливар мен Франсиско де Паула Сантандер екінші мерзімге қайта сайланды. == Ыдырауы == Испаниямен соғыс аяқталғаннан кейін біртұтас мемлекетті жақтаушылар мен бөлінуді қолдаушылар арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Аймақтық биліктің ықпалын арттыру туралы талаптар, соның ішінде қаржы және сауда мәселелеріне байланысты келіспеушіліктер, аймақтар арасындағы қақтығыстарға себеп болды. Сондықтан үнемі өзара келісімге келуге тура келді. Қабылданған шешімдер барлық тараптардың мүдделеріне сай келмеді. Соның салдарынан мемлекеттік билік тұрақсыз жағдайда болды. [[Симон Боливар]] Латын Америкасын біртұтас мемлекетке біріктіруді көздеді. Ұлы Колумбия Республикасы осы мақсаттағы алғашқы әрекет болды. Алайда Латын Америкасындағы саясаткерлердің көпшілігі біртұтас мемлекет құру идеясын қолдамады. Көңілі қалған Боливар бұл жобаны жүзеге асыру жұмыстарын тоқтатып, 1830 жылы президенттік қызметінен кетті. Боливар отставкаға кеткеннен кейін ел ішіндегі қайшылықтар одан әрі күшейді. Генерал Рафаэль Урданета Боготада билікті уақытша басып алып, өзінің беделін пайдалана отырып, Боливарды президенттік қызметке қайта оралтуға тырысты. 1830 жылдың соңына қарай федерация түпкілікті ыдырады. Ал 1831 жылы [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Жаңа Гранада|Жаңа Гранада Республикасы]] өз тәуелсіздіктерін ресми түрде жариялады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Испанияның бұрынғы отарлары]] rsu2k49fzo14ut81tgn5zd2am3bd2fl 0 789842 3691958 3691953 2026-11-05T12:00:25Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3691958 wikitext text/x-wiki '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] lhsyqgq7cvfd54dp0m50w0tgwblxjdz 3691980 3691958 2026-11-05T13:10:26Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3691980 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] bj1whroihouiniyvyw3rhioans90ur2 3691981 3691980 2026-11-05T13:10:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3691981 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] b95h759x006w9tmynn90vtxwq7nc5f2 3691983 3691981 2026-11-05T13:11:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3691983 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гонбед Каус |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] lcb0s5cvzk309advjxnfddnemb3mbs2 3691985 3691983 2026-11-05T13:12:55Z Мағыпар 100137 үлгі 3691985 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гонбед Каус |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иран |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =15 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =10 |lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] l1f682u7qg1zd0rqngxwrlo08t3b8k0 3691986 3691985 2026-11-05T13:13:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3691986 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гонбед Каус |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иран |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =15 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =10 |lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Остан |аймағы = Голестан останы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] mzhvriwfwrkd4jlel7kw0rfzx0egpt2 3691987 3691986 2026-11-05T13:15:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3691987 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гонбед Каус |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иран |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =15 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =10 |lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Остан |аймағы = Голестан останы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gonbad-e Qabus |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] rrp64vshlwyckt3zqxsb3rnzl5m0211 3691988 3691987 2026-11-05T13:17:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3691988 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гонбед Каус |шынайы атауы = {{lang-fa|گنبدقابوس}} |сурет = Gonbad-e Qabus.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иран |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =15 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =10 |lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Остан |аймағы = Голестан останы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 129 167 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:30 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gonbad-e Qabus |сайты = |сайт тілі = }} '''Гонбед Каус''' ({{lang-fa|گنبدقابوس}}) — [[Иран]]ның солтүстік-шығысында, [[Голестан останы]]нда орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, қала халқы 129 167 адамды құрады. Гонбед Каус — Ирандағы 80 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 60-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/ir/population-of-gombede-cavus-4573.html|title=Население Гомбеде-Кавус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Түркмен-Сахра мен Иран және Түрікменстан арасындағы шекаралық аймақтың аралығында, Горган өзені алабында, теңіз деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. == Тарихы == Гонбед Каустың тарихы Иранның солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Голестан провинциясының көне өркениеттерімен тығыз байланысты. «Кабус күмбезі» деп аударылатын елді мекен өз атауын XI ғасырдың басында тұрғызылған зәулім кірпіш мұнараның құрметіне алған. Дегенмен, бұл жерлерді стратегиялық игеру әлдеқайда ерте басталған: аймақ арқылы ұзындығы 155 шақырым болатын, парсы жерлерін көшпенділердің шапқыншылығынан қорғаған зәулім қорғаныс құрылысы — Ұлы Горган қабырғасы өткен. Қаланың маңызды орталық ретінде қалыптасуы Зияридтер әулетінің билігі кезінде болды. X–XI ғасырларда қала тарихи Табаристан аймағы билеушілерінің резиденцияларының біріне айналды. Горган өзенінің алабындағы географиялық орналасуы ауыл шаруашылығы мен сауданың дамуына ықпал етіп, бұл мекенді Каспий жағалауы мен Иранның орталық үстірттері арасындағы маңызды экономикалық торапқа айналдырды. Хронологиясы: *978–1012 жж.: Ханзада Кабус бин Вашамгирдің билік еткен кезеңі, бұл уақытта қала Зияридтердің саяси орталығы ретінде дамуына жетеді. *1006–1007 жж.: Билеуші өзінің болашақ кесенесі ретінде жоспарлаған Гомбед-Кабус мұнарасы құрылысының аяқталуы. *XI ғасыр: Табаристан аймағының мәдени трансформациясының белсенді кезеңі және зороастризмнен исламға түпкілікті өту. *XII–XV ғғ.: Іргелес жазықтарға түркі тайпаларының қоныстануы, бұл аймақтың этникалық құрамы мен тұрмысының өзгеруіне әкелді. *XIX ғасырдың соңы – XX ғ.: Түрікмен халқы кілем тоқуды қоса алғанда, бірегей кәсіптерді дамытатын қаланың қазіргі өмір салтының қалыптасуы. *2011 ж.: Дәстүрлі «Гонбед-Кабус» түрікмен кілемі елдің материалдық емес мұрасының нысаны ретінде ресми түрде тіркелді. *2012 ж.: Гомбед-Кабус мұнарасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде танылып, халықаралық қорғау мен әлемдік ескерткіш мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus/history#milestones|title=Гонбад-э-Кавустың тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың еңбекке жарамды тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ кілем тоқумен айналысады. Қолайлы климаттық жағдайлар мол өнім алуға мүмкіндік береді. Аймақтағы сауда мен шекаралық қызметтің едәуір бөлігі де кеден бекеті арқылы жүзеге асады, бұл қаланы тауар алмасудағы аса маңызды торапқа айналдырады. Қаланың ірі транзиттік жол бойында орналасуы және шекараға жақындығы оның логистикалық маңызын арттырады. Қалада университеттер, ауруханалар және ірі қызмет көрсету орталықтары жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5691-Gombede-Kavus.html|title=Азия. Иран. остан Голестан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қаланың басты інжу-маржаны — Гонбад-е Кабус мұнарасы. XII ғасырдың бұл зәулім құрылысы әлемдегі ең биік кірпіш мұнаралардың бірі болып саналады және ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<br /> Туристерге жергілікті орталық базарды аралап, дәстүрлі киімдер мен қолдан жасалған бұйымдарды көруге болады. Сондай-ақ, жақын маңда орналасқан және моңғолдарға дейінгі кезеңдегі бұл аймақтың бұрынғы ұлылығының ізін сақтаған ежелгі Джурджан қаласының қирандылары да назар аударуға тұрарлық. Сонымен қатар Копетдаг тауларының маңы қызықты. Мұнда құнарлы жазықтар мен тау етектеріне көрініс ашатын жаяу жүру маршруттары салынған. Қаланың жасыл жүрегі — Кабус паркі. Бұл көлеңкелі аллеялары мен демалыс аймақтары бар кеңістік. Парк аумағынан кірпіш монументке ең жақсы көріністер ашылады. Жергілікті археологиялық мұражай — көлемі шағын болғанына қарамастан, мұнда ежелгі Джурджан қаласын қазу кезінде табылған бірегей жәдігерлер сақталған. Экспонаттардың арасынан керамиканы, көне монеталарды және тұрмыстық заттарды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/kk/zertteu/iran/gonbad-e-kavus|title=Басты көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран қалалары]] 3aq9h85j6pwolp7g4izk7bqchee6yz3 0 789845 3692328 3691950 2026-11-06T04:44:31Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3692328 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Өтепбаев Байбол Әнапияұлы|Туған күні=03 наурыз 1957 жыл|Қайтыс болған күні=27 желтоқсан 2011 жыл|Туған жері=Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қаласы|Қайтыс болған жері=Астана қаласы|Ұлты=қазақ|Мансабы=Құрметті кенші|Білімі=жоғары|Мамандығы=Кенші инженер|Не үшін белгілі=Техника ғылымдарының докторы, профессор|Әкесі=Әнапия Өтепбайұлы|Анасы=Алмагүл Тастыбайқызы|Жұбайы=Бурулкан Темірқасымқызы}}'''Байбол Әнапияұлы Өтепбаев''' (1957 жыл 3 наурыз [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] қазіргі [[Түркістан облысы]] [[Кентау]] қаласы-2011 жыл 27 желтоқсан [[Астана]] [[қала]]сы) -Халықаралық [[Ғылым академиясы|ғылым академиясы]] техникалық ғылымдарының докторы, [[қоғам қайраткері]], [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Минералды ресурстар академиясының корреспондент-мүшесі, Қ.Сәтпаева атындағы Қазақстан ұлттық техникалық университетінің құрметті профессоры. 40-тан астам ғылыми мақалалардың, 1 ғылыми кітаптың, 3 патенттелген өнертабыстың авторы. «Тау-кен Самрұқ» АҚ компаниясы директорлар кеңесінің мүшесі, тәуелсіз директоры. == Өмір жолы == Байбол Әнапияұлы [[Көп балалы отбасы|көпбалалы]], қарапайым кеншідің отбасында дүниеге келген. [[Әке]]сі Әнапия тыл еңбеккері, Кентаудың тау-кен өндірісіне еңбегі сіңген, ардагер шахтер. [[Ана]]сы Алмагүл қарапайым отбасынан шыққан. Байбол Әнапияұлының 4 [[аға]]сы және 1 [[іні]]сі, 1 [[әпке]]сі және 4 [[қарындас]]ы болды. Отбасында [[Мәскеу]]ге барып Тау-кен институтына түсіп, ғылым қуалаған жалғыз Байбол болды. Орта мектеп білімінен кейін, 1972-1976 жылдары «Кентау тау-кен техникумында оқып, «Тау-кен технигі» мамандығын алды. 1977 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, абыроймен борышын өтеген. Еңбек жолын Кентаудағы «Ачполиметалл» комбинатында жұмысшы болып бастады. 1984 жылы «Москва тау-кен институтын» тау-кен инженер-технологы мамандығы бойынша бітіріп, осы институт филиалында [[зертхана]] бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1988-1991 жылдары «Мәскеу тау-кен институтының» аспирантурасында оқып, «Техника ғылымдарының кандидаты» ғылыми біліктілігін алды. 1991-1992 жылы [[Көкшетау]]дағы «Васильков кен байыту комбинаты» ААҚ бас кеншісі, 1992-1993 жыл ашық тау-кен Рудниктің бас инженері болып қызмет етті. 1993-2002 жылдары «Васильков кен байыту комбинаты» ААҚ [[вице-президент]]і, 2002-2004 жылдары [[Президент]] лауазымында комбинатты басқарды. 2003 жылы Көкшетау облыстық [[Мәслихат депутаты|мәслихаты депутат]]тығына сайланған. 2004-2007 жылдары [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Мәжіліс Парламентінің депутаты<ref>[http://%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_3-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1% Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары]</ref>, [[экология]] және [[табиғи ресурстар]]ды пайдалану мәселелері бойынша Комитет мүшесі. 2011 жылы 27 желтоқсанда [[қант диабеті]]нің асқыну салдарынан кенеттен қайтыс болды<ref>[https://akmolinka.apgazeta.kz/2011_n183_29_12/reclama.htm Көңіл айту (Соболезнование)]</ref>. == Отбасы == Жұбайы -Асанбаева Бурулкан Темірқасымқызы Қыздары -Динара және Анара Ұлы -Жандосым. == Естеліктер == 2025 жылы КЕНТАУ ҚАЛАСЫНДАҒЫ КӨШЕГЕ БАЙБОЛ ӨТЕПБАЕВ ЕСІМІ БЕРІЛДІ<ref>[https://www.gov.kz/org/turkestan-kentau-kalasy/press/news/details/1078195?lang=kk КЕНТАУ ҚАЛАСЫНДАҒЫ КӨШЕГЕ БАЙБОЛ ӨТЕПБАЕВ ЕСІМІ БЕРІЛДІ]</ref><ref>[https://yandex.kz/maps/ru/29619/kentau/geo/baybol_otepbaev_kosheci/4560046420/?ll=68.487845%2C43.502969&z=17 улица Байбол Утепбаева, квартал Сарыарка, Кентау, Туркестанская область]</ref><ref>[https://www.instagram.com/reel/DPBjNLRCCpm/ КЕНТАУ ҚАЛАСЫНДАҒЫ КӨШЕГЕ БАЙБОЛ ӨТЕПБАЕВ ЕСІМІ БЕРІЛДІ]</ref>. == Марапаттары == •«Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі. •ІІІ Дәрежелі «Еңбек Даңқы» төсбелгісі. • «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі. • 2007 жылы ІІ дәрежелі «Кенші Даңқы» медалі. •«Құрмет» орденінің иегері. == Дереккөзі == [[Санат:профессорлар]][[Санат:депутаттар]][[Санат:1957 жылы туғандар]][[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]][[Санат:ғалымдар]] kjze1jqmjhhzm47ljptbnutq5osdyju 3 789846 3691968 2026-11-05T12:04:33Z Max 140958 Max [[Қатысушы талқылауы:だ＊ぜ]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Dasze]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/だ＊ぜ|だ＊ぜ]]" to "[[Special:CentralAuth/Dasze|Dasze]]" 3691968 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Dasze]] 7zha1dg87qym92nh1kl0pb9q28xhxbu 3 789848 3691971 2026-11-05T12:29:21Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3691971 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ділдәбек Амина}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:29, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) t87853vowpnrozi4ttj92f177b842sb 3 789850 3691975 2026-11-05T12:42:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3691975 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Erkin208}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:42, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) o5s7qskhcsnsvjpy88bkt33pr5grpvf 0 789851 3691978 2026-11-05T13:09:39Z Василь Дулатов 130809 жаңа мақала 3691978 wikitext text/x-wiki '''Иордан өзенінің Батыс жағалауы''' ([[Араб тілі|араб.]] الضِّفَّة الْغَرْبِيَّة, ''әд-Диффа әл-Ғарбия''; [[Иврит тілі|ивр.]] יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן) — [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]], [[Иордан өзені|Иордан өзенінің]] батысында орналасқан, батысы, солтүстігі мен оңтүстігінде [[Израиль|Израильмен]], шығысында [[Иордания|Иорданиямен]] шектесетін аймақ. [[Палестина|Палестина мемлекетінің]] [[Газа секторы|Газа секторымен]] қатар екі аумағының бірі. [[Халықаралық құқық]] бойынша Батыс жағалау Израиль мемлекеті [[Оккупация|оккупациялаған]] Палестина мемлекетінің аумағы болып саналады<ref name="FD">{{Cite book|last=Domb|first=Fania|title=International Law and Armed Conflict: Exploring the Faultlines|year=2007|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-15428-5|page=511|url=https://books.google.com/books?id=B1ZIIDeEc5AC&pg=PA511}}</ref><ref name="UNGeneva Convention">{{Cite web|title=Applicability of the Geneva Convention relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, of 12 August 1949, to the Occupied Palestinian Territory, including Jerusalem, and the other occupied Arab territories|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|publisher=United Nations|date=17 December 2003|accessdate=27 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070603050844/http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|archivedate=3 June 2007}}</ref>. Израильдің ресми ұстанымы мен заңнамасына сәйкес, Батыс жағалау Израиль мен палестиналықтар арасындағы келіссөздер арқылы түпкілікті мәртебесі анықталуға тиіс даулы аумақ ретінде қарастырылады. Израильде бұл аймақ '''Яһудея мен Самария''' деп аталады. 1995 жылғы [[«Осло II» келісімдері|«Осло II» келісімдеріне]] сәйкес Батыс жағалау үш аймаққа бөлінді: «А» аймағы [[Палестина ұлттық әкімшілігінің]] азаматтық және қауіпсіздік басқаруына, «B» аймағы оның азаматтық басқаруына және Израильдің әскери қауіпсіздік бақылауына, ал «C» аймағы Израильдің толық басқаруына берілді. «А» аймағына [[Рамалла]], [[Вифлеем]], [[Иерихон]] және басқа да қалалар кіреді. 1947 жылғы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] Палестинаны бөлу жоспары бойынша Батыс жағалаудың басым бөлігі арабтарға берілуге тиіс болды. 1948–1949 жылдардағы [[Араб-Израиль соғысы (1947–1949)|Араб-Израиль соғысы]] барысында бұл аумақты [[Иордания]] басып алып, 1950 жылы оны [[Аннексия|аннексиялады]]. 1967 жылғы [[Алты күндік соғыс]] кезінде Батыс жағалауды Израиль басып алды. 1995 жылдан бастап Осло келісімдеріне сәйкес аумақтың бір бөлігін басқару Палестина ұлттық әкімшілігіне берілді. == Дереккөздер == kkq80004rfmwm1rfw0ugc2eqy4r7nie 3691993 3691978 2026-11-05T13:46:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3691993 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Иордан өзенінің Батыс жағалауы''' ([[Араб тілі|араб.]] الضِّفَّة الْغَرْبِيَّة, ''әд-Диффа әл-Ғарбия''; [[Иврит тілі|ивр.]] יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן) — [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]], [[Иордан өзені|Иордан өзенінің]] батысында орналасқан, батысы, солтүстігі мен оңтүстігінде [[Израиль|Израильмен]], шығысында [[Иордания|Иорданиямен]] шектесетін аймақ. [[Палестина|Палестина мемлекетінің]] [[Газа секторы|Газа секторымен]] қатар екі аумағының бірі. [[Халықаралық құқық]] бойынша Батыс жағалау Израиль мемлекеті [[Оккупация|оккупациялаған]] Палестина мемлекетінің аумағы болып саналады<ref name="FD">{{Cite book|last=Domb|first=Fania|title=International Law and Armed Conflict: Exploring the Faultlines|year=2007|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-15428-5|page=511|url=https://books.google.com/books?id=B1ZIIDeEc5AC&pg=PA511}}</ref><ref name="UNGeneva Convention">{{Cite web|title=Applicability of the Geneva Convention relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, of 12 August 1949, to the Occupied Palestinian Territory, including Jerusalem, and the other occupied Arab territories|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|publisher=United Nations|date=17 December 2003|accessdate=27 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070603050844/http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|archivedate=3 June 2007}}</ref>. Израильдің ресми ұстанымы мен заңнамасына сәйкес, Батыс жағалау Израиль мен палестиналықтар арасындағы келіссөздер арқылы түпкілікті мәртебесі анықталуға тиіс даулы аумақ ретінде қарастырылады. Израильде бұл аймақ '''Яһудея мен Самария''' деп аталады. 1995 жылғы [[«Осло II» келісімдері|«Осло II» келісімдеріне]] сәйкес Батыс жағалау үш аймаққа бөлінді: «А» аймағы [[Палестина ұлттық әкімшілігінің]] азаматтық және қауіпсіздік басқаруына, «B» аймағы оның азаматтық басқаруына және Израильдің әскери қауіпсіздік бақылауына, ал «C» аймағы Израильдің толық басқаруына берілді. «А» аймағына [[Рамалла]], [[Вифлеем]], [[Иерихон]] және басқа да қалалар кіреді. 1947 жылғы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] Палестинаны бөлу жоспары бойынша Батыс жағалаудың басым бөлігі арабтарға берілуге тиіс болды. 1948–1949 жылдардағы [[Араб-Израиль соғысы (1947–1949)|Араб-Израиль соғысы]] барысында бұл аумақты [[Иордания]] басып алып, 1950 жылы оны [[Аннексия|аннексиялады]]. 1967 жылғы [[Алты күндік соғыс]] кезінде Батыс жағалауды Израиль басып алды. 1995 жылдан бастап Осло келісімдеріне сәйкес аумақтың бір бөлігін басқару Палестина ұлттық әкімшілігіне берілді. == Дереккөздер == nw0xidivv1yzlu1o3npiv0t13j7gl6g 0 789852 3691989 2026-11-05T13:18:03Z Mheidegger 1111 жаңа мақала 3691989 wikitext text/x-wiki '''Астана процесі''' (сондай-ақ '''Астана форматы''') — [[Сирия азаматтық соғысы|Сириядағы азаматтық соғысты]] реттеу мақсатында 2017 жылғы қаңтарда [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Иран]]ның қатысуымен құрылған халықаралық дипломатиялық келіссөздер форматы. Атауы алғашқы келіссөздер өткен [[Қазақстан]] астанасы — [[Астана]] қаласының құрметіне қойылған.<ref name="mfa">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/org/mfa/press/news/details/21100?lang=en|title=Factsheet on the Astana Process|accessdate=2026-11-05}}</ref><ref name="ccsd">{{Cite web|url=https://www.ccsd.ngo/syrian-political-process/4-other-political-initiatives/4-1-astana-process/|title=Astana Process|accessdate=2026-11-05}}</ref> Келіссөздер Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен ұйымдастырылды. Ол 2016 жылғы желтоқсанда Ресей президенті [[Владимир Путин]] мен Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]]ның Сириядағы қақтығысқа қатысушы тараптар арасында Астанада келіссөздер өткізу туралы ұсынысын қолдады. Қазақстан кездесулер өткізу үшін алаң ұсынып, келіссөздер процесін ұйымдастыруға жәрдемдесті, ал Ресей, Түркия және Иран қол жеткізілген уағдаластықтардың кепілгер мемлекеттері болды.<ref name="interfax">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/541863|title=Назарбаев поддержал проведение переговоров по Сирии в Астане|website=Интерфакс|date=2016-12-17|accessdate=2026-11-05}}</ref> Келіссөздердің алғашқы раунды 2017 жылғы 23–24 қаңтарда Сирия үкіметі мен қарулы оппозиция өкілдерінің қатысуымен өтті. Процестің негізгі міндеттері атысты тоқтату режимін қамтамасыз ету, әскери қимылдардың қарқындылығын төмендету, гуманитарлық мәселелерді шешу және қақтығысты саяси жолмен реттеуге жәрдемдесу болды. Астана процесі [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның қолдауымен жүргізілген Женева бейбіт келіссөздерімен қатар дамыды.<ref name="mfa" /><ref name="un">{{Cite web|url=https://www.un.org/en/academic-impact/talks-astana-un-envoy-syria-urges-mechanism-oversee-ceasefire|title=At talks in Astana, UN envoy on Syria urges mechanism to oversee ceasefire|accessdate=2026-11-05}}</ref> Процестің негізгі нәтижелерінің бірі 2017 жылғы мамырда Сирияда шиеленісті бәсеңдетудің төрт аймағын құру туралы меморандумға қол қойылуы болды. Астана форматы аясында ұсталған адамдарды алмасу, босқындардың оралуы, гуманитарлық көмек көрсету және Сирия конституциялық комитетін құру мәселелері де талқыланды. 2024 жылғы қарашаға дейін Астана форматында 22 халықаралық кездесу өткізілді.<ref name="mfa" /><ref name="mfa22">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/documents/details/748675?lang=ru|title=Совместное заявление по итогам 22-й международной встречи по Сирии|accessdate=2026-11-05}}</ref> == Алғышарттары == [[Сирия азаматтық соғысы]] 2011 жылы үкіметке қарсы наразылық шерулерінің күшпен басылуынан кейін басталды. Кейін қақтығыс үкімет әскерлері, әртүрлі оппозициялық қарулы құрылымдар мен террористік ұйымдар арасындағы қарулы текетіреске ұласты. Әскери қимылдарға қақтығыстың әртүрлі тараптарын қолдаған шет мемлекеттер де араласты. Қақтығысты реттеу жөніндегі халықаралық күш-жігер негізінен БҰҰ аясындағы Женева бейбіт келіссөздері шеңберінде жүргізілді. Алайда дипломатиялық әрекеттерге қарамастан, әскери қимылдар жалғаса берді. Келісімге қол жеткізуге басты кедергілердің қатарында президент Башар Асадтың болашағы, өтпелі билік органдарының құрамы және атысты тоқтату шарттары жөніндегі келіспеушіліктер болды.<ref name="euaa">{{Cite web|url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/publications/2021_07_EASO_COI_Report_Syria_Security_situation.pdf|title=Syria: Security situation|accessdate=2026-11-05}}</ref> 2016 жылы Сириядағы әскери жағдай үкімет күштерінің пайдасына өзгере бастады. Желтоқсанда үкімет әскерлері Ресей мен Иранның қолдауымен бұрын қарулы оппозиция бақылауында болған [[Алеппо]] қаласының шығыс аудандарын қайтадан өз бақылауына алды. Осы жағдайда Ресей мен Түркия Сирия мәселесі бойынша дипломатиялық байланыстарын жандандырды. 2016 жылғы 16 желтоқсанда Владимир Путин Режеп Тайип Ердоғанмен Астанада бейбіт келіссөздердің жаңа раундын өткізуді ұсыну жөнінде уағдаласқанын хабарлады. Путин кездесуді өткізуге қолдау көрсету туралы Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдіруге ниетті екенін мәлімдеді.<ref name="euaa" /><ref name="ccsd" /> 20 желтоқсанда Ресей, Түркия және Иранның сыртқы істер министрлері Мәскеуде бірлескен мәлімдеме қабылдап, Сириядағы қақтығысты саяси жолмен реттеу қажеттігін растады және әскери қимылдарды тоқтатуға жәрдемдесуге дайын екендерін білдірді.<ref name="ccsd" /> 2016 жылғы 29 желтоқсанда Ресей мен Түркияның делдалдығымен Сирия үкіметі мен бірқатар қарулы оппозициялық топтар арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. 31 желтоқсанда [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] атысты тоқтату жөніндегі күш-жігерді және Астанада келіссөздер өткізу жоспарын құптайтын қарар қабылдады.<ref name="scr">{{Cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/chronology/syria.php?print=true|title=Syria Chronology of Events|accessdate=2026-11-05}}</ref> Жаңа келіссөздер форматы атысты тоқтатуды қамтамасыз ету мен қақтығысушы тараптардың өзара іс-қимылының практикалық мәселелеріне назар аудара отырып, Женева келіссөздерін толықтыруға тиіс болды.<ref name="mfa" /> Бұған дейін, 2015 жылғы мамыр және қазан айларында Астанада Сирия оппозициясы өкілдерінің кездесулері өткізілген еді. Соның нәтижесінде [[Астана платформасы]] деген атпен белгілі саяси бірлестік қалыптасты. Алайда 2017 жылғы қаңтарда басталған Астана процесі қатысушылар құрамы мен міндеттері өзгеше дербес келіссөздер форматы болды.<ref name="azattyq">{{Cite web|url=https://www.azattyqasia.org/a/26997539.html|title=Астана рассматривает вопрос встречи сирийской оппозиции|accessdate=2026-11-05}}</ref><ref name="cpfa">{{Cite web|url=https://www.thecpfa.com/syria/|title=Establishment of the Astana Platform|accessdate=2026-11-05}}</ref> == Қатысушылар == === Кепілгер мемлекеттер === Астана процесінің негізгі кепілгер мемлекеттері Ресей, Түркия және Иран болды. Сирияның болашағына қатысты ұстанымдарында айырмашылықтар болғанына қарамастан, үш мемлекет әскери қимылдарды тоқтату және қақтығысты саяси жолмен реттеу жөніндегі күш-жігерін үйлестіруге келісті.<ref name="mfa" /> Ресей Башар Асад үкіметінің негізгі әскери-саяси одақтастарының бірі болды. 2015 жылғы қыркүйектен бастап Ресей қарулы күштері Сириядағы қақтығысқа үкімет әскерлері жағында қатысты. Астана процесі аясында Ресей атысты тоқтату туралы келісімдерді әзірлеуге, шиеленісті бәсеңдету аймақтарын құруға және саяси бастамаларды келісуге қатысты.<ref name="euaa" /> Түркия Сирияның бірқатар оппозициялық қарулы құрылымдарын қолдап, Башар Асадтың билікте қалуына қарсы болды. Оның саясатында түрік-сирия шекарасының қауіпсіздігі және Түркия билігі ұлттық қауіпсіздікке қатер деп есептеген күрд қарулы құрылымдарына қарсы іс-қимыл мәселелері маңызды орын алды.<ref name="euaa" /> Иран Сирия үкіметіне саяси және әскери қолдау көрсетті. Оның Астана процесіне қатысуы Дамаскпен және оған одақтас қарулы құрылымдармен өзара іс-қимылды қамтамасыз етті.<ref name="ccsd" /> Кепілгер мемлекеттердің кездесулері дипломатиялық және әскери өкілдер, сыртқы істер министрлері және мемлекет басшылары деңгейінде өткізілді.<ref name="mfa" /> === Сириялық тараптар === Келіссөздерге Сирия үкіметі мен қарулы оппозиция өкілдері қатысты.<ref name="un" /> 2017 жылғы қаңтардағы алғашқы раундта үкімет делегациясын Сирияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі Башар Джаафари басқарды. Қарулы оппозиция делегациясын «Джейш әл-Ислам» тобының өкілі Мұхаммед Аллуш басқарды.<ref name="ccsd" /> Оппозиция делегацияларының құрамы келіссөздердің әр раундына қарай өзгеріп отырды. Кейбір қарулы топтар атысты тоқтату режимінің бұзылуын және Иранның кепілгер мемлекет ретінде қатысуына келіспейтінін алға тартып, кездесулерге қатысудан бас тартты.<ref name="ccsd" /> Бастапқыда негізінен саяси оппозициямен келіссөз жүргізуге бағытталған Женева келіссөздерінен айырмашылығы, Астанада қарулы құрылымдардың өкілдері маңызды рөл атқарды.<ref name="mfa" /> === Қазақстан === Қазақстан Астана процесінің қабылдаушы мемлекеті болды. [[Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Назарбаев]] Астанада Сирия тараптары арасында келіссөздер өткізуді қолдады, ал Қазақстан билігі кездесулерге қажетті ұйымдастырушылық және дипломатиялық жағдай жасады.<ref name="interfax" /> Назарбаевтың естеліктеріне сәйкес, Қазақстанның келіссөздерге қатысуы туралы алғашқы ұсыныс сириялық оппозиция тарапынан түскен. Көптүрлі қоғам қозғалысының негізін қалаушы Ранда Кассис бұл ұсынысты Қазақстан басшысының әртүрлі елдердің көшбасшыларымен қалыптасқан тұрақты қарым-қатынастарын ескере отырып жасаған.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 515-518 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> 2017 жылғы қаңтарда Қазақстанның сыртқы істер министрі [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] келіссөздердің ашылу рәсіміне қатысып, кепілгер мемлекеттердің қорытынды мәлімдемесін оқып берді.<ref name="mfa" /> === Халықаралық ұйымдар мен бақылаушылар === Келіссөздерге Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері, оның ішінде БҰҰ Бас хатшысының Сирия жөніндегі арнайы өкілдері Стаффан де Мистура мен Гейр Педерсен қатысты.<ref name="un" /> Әртүрлі кезеңдерде бақылаушы ретінде [[АҚШ]], [[Иордания]], [[Ирак]] және [[Ливан]] өкілдері шақырылды. Алғашқы келіссөздерге АҚШ тарапынан бақылаушы ретінде елдің Қазақстандағы елшісі [[Джордж Крол]] қатысты. Мәскеу мен Анкара АҚШ-қа Қазақстандағы бейбіт келіссөздерге толық құрамды делегация жіберуді ұсынды, алайда америкалық тарап билік ауысу кезеңінің ерекшеліктерін алға тартып, бұл ұсынысты қабылдамады. Сирия жөніндегі келіссөздерге дайындықпен бір мезгілде АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]]тың инаугурациясы өтті.<ref name="ccsd" /> Гуманитарлық мәселелерді талқылауға [[Халықаралық Қызыл Крест комитеті]]нің өкілдері қатысты.<ref name="mfa" /> == Келіссөздердің барысы == === Алғашқы кезең (2017) === Келіссөздердің алғашқы раунды 2017 жылғы 23–24 қаңтарда Астанада өтті. Оның негізгі мақсаты 2016 жылғы 30 желтоқсанда күшіне енген атысты тоқтату режимін нығайту болды.<ref name="un" /><ref name="ccsd" /> Оппозиция делегациясының баспасөз хатшысы Яхья әл-Аридидің айтуынша, оппозициялық топтардың өкілдері мынадай мақсаттарды алға тартты: * Ресей мен Түркия арасында 2016 жылғы 30 желтоқсанда қол жеткізілген атысты тоқтату туралы келісімдердің толық орындалуын қамтамасыз ету. * Сирия үкіметіне бағынысты күштік құрылымдар мен Иран қолдайтын үкіметшіл қарулы топтар тарапынан, оппозицияның мәлімдеуінше, жасалған гуманитарлық және әскери сипаттағы заңбұзушылықтарды қарастыру (мысалы, [[Барада|Уади-Барада]] аймағында, [[Хомс]] қаласында және [[Дамаск]]інің оңтүстігінде). * Сирия аумағынан барлық шетелдік қарулы құрылымдарды шығару. * Иранды атысты тоқтату келісімінің кепілгер мемлекеттері қатарынан шығару. * Гуманитарлық көмек жеткізу үшін қауіпсіз дәліздер ұйымдастыру. <!-- Осы бес талаптың барлығын және олардың Яхья әл-Аридиге тиесілі екенін растайтын жеке дереккөз қажет. --> Келіссөздер негізінен тараптардың тікелей кездесуінсіз, жанама консультациялар форматында өтті. Сирия оппозициясының өкілдері Тегеранмен келіссөз жүргізуден бас тартып, өз талаптарын Мәскеу мен Анкараға жеткізді. Ресми Дамаск өкілдері бұл шарттарды қабылдамады. Сириялық тараптар ортақ коммюникеге қол қойған жоқ. Соған қарамастан, Ресей, Түркия және Иран бірлескен мәлімдеме жасап, Сирияның егемендігі мен аумақтық тұтастығын құрметтейтінін растады және қақтығысты әскери жолмен шешу мүмкін еместігін атап өтті. Қорытынды құжатты Қазақстанның сыртқы істер министрі [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] оқып берді. Кепілгер мемлекеттер атысты тоқтату режимінің сақталуын бақылаудың үшжақты тетігін құруға келісті.<ref name="un" /><ref name="ccsd" /> Екінші раунд 2017 жылғы 15–16 ақпанда өтті. Қатысушылар атысты тоқтату режимін бақылау жөніндегі бірлескен топ құру және ұсталған адамдарды алмасу мәселелерін талқылады.<ref name="ccsd" /> Үшінші раунд 2017 жылғы 14–15 наурызда өтті. Қарулы оппозиция делегациясы атысты тоқтату режимінің бұзылғанын алға тартып, кездесуге қатысудан бас тартты. Кепілгер мемлекеттер әскери-техникалық және гуманитарлық мәселелер бойынша консультацияларды жалғастырды.<ref name="ccsd" /> 2017 жылғы 3–4 мамырда өткен төртінші раундта Ресей, Түркия және Иран Сирияда шиеленісті бәсеңдетудің төрт аймағын құру туралы меморандумға қол қойды. Бұл құжат Астана процесінің негізгі келісімдерінің біріне айналды.<ref name="deescalation">{{Cite web|url=https://syrianmemory.org/archive/documents/65b38e10a3dc090336de6811|title=Memorandum on the creation of de-escalation areas in the Syrian Arab Republic|date=2017-05-04|website=Syrian Memory|accessdate=2026-11-05}}</ref> Бесінші раунд 2017 жылғы 4–5 шілдеде өтті. Онда шиеленісті бәсеңдету аймақтарының шекаралары, бірлескен жұмыс тобын құру және мамырдағы меморандумды іске асырудың техникалық шарттары талқыланды.<ref name="ccsd" /> 2017 жылғы 14–15 қыркүйекте өткен алтыншы раунд барысында шиеленісті бәсеңдету аймақтарының, соның ішінде [[Идлиб]] провинциясындағы аймақтың жұмыс істеуінің қосымша шарттары келісілді.<ref name="un2017">{{Cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/1305295/files/S_2017_790-EN.pdf|title=Letter dated 19 September 2017 from the Permanent Representative of Kazakhstan to the United Nations addressed to the Secretary-General|date=2017-09-19|website=United Nations Digital Library|accessdate=2026-11-05}}</ref> 2017 жылдың соңына қарай Астана процесі атысты тоқтату, гуманитарлық көмек және Сириядағы қақтығысты саяси жолмен реттеу мәселелері бойынша тұрақты келіссөздер тетігіне айналды.<ref name="mfa" /> === 2018–2019 жылдар === 2018 жылы келіссөздер Сириядағы әскери-саяси жағдайдың өзгеруі аясында жалғасты. Үкімет күштері бұған дейін шиеленісті бәсеңдету аймақтарына енгізілген бірқатар аумақты қайтадан өз бақылауына алды.<ref name="euaa" /> 2018 жылғы 29–30 қаңтарда Ресейдің [[Сочи]] қаласында Астана процесінің кепілгер мемлекеттерінің қолдауымен ұйымдастырылған Сирия ұлттық диалог конгресі өтті.<ref name="ccsd" /> Конгрестің нәтижелерінің бірі конституциялық реформаны дайындауға қатысуы тиіс Сирия конституциялық комитетін құру туралы ұсыныс болды.<ref name="ccsd" /> 2018 жылғы қыркүйекте Ресей мен Түркия президенттері Владимир Путин мен Режеп Тайип Ердоған Идлиб провинциясында қарусыздандырылған аймақ құру туралы жеке келісім жасасты. Бұл уағдаластық екі елдің Сириядағы қақтығысты реттеу жөніндегі кең ауқымды ынтымақтастығының бір бөлігі болды.<ref name="euaa" /> 2019 жылы келіссөздердің негізгі тақырыптары Идлибтегі жағдай, ұсталған адамдарды алмасу, босқындардың оралуы және конституциялық комитетті қалыптастыру болды.<ref name="mfa" /> 2019 жылғы қыркүйекте БҰҰ Сирия конституциялық комитетінің құрамы келісілгенін жариялады. Оның алғашқы отырысы 30 қазанда [[Женева]]да өтті.<ref name="uncommittee">{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049871|title=Syria: Constitutional Committee meets for the first time|date=2019-10-30|website=UN News|accessdate=2026-11-05}}</ref> Комитеттің құрылуы БҰҰ, сириялық тараптар және Астана процесінің кепілгер мемлекеттері қатысқан көпжақты дипломатиялық күш-жігердің нәтижесі болды.<ref name="uncommittee" /><ref name="mfa" /> === 2020–2022 жылдардағы келіссөздер === 2020 жылы Ресей мен Түркия арасындағы өзара іс-қимылдың негізгі тақырыптарының бірі әскери қимылдар жалғасып жатқан Идлиб провинциясындағы жағдай болды.<ref name="euaa" /> 2020 жылғы 5 наурызда Ресей мен Түркия президенттері Мәскеуде Идлибте атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізді. Ол М4 автомобиль жолының бойында қауіпсіздік дәлізін құруды және Ресей мен Түркияның бірлескен патрульдеуін ұйымдастыруды көздеді.<ref name="euaa" /> Бұл келісім Астанадағы кезекті келіссөздер раундынан тыс жасалғанымен, екі мемлекеттің Сириядағы қақтығысты реттеу аясындағы ынтымақтастығының жалғасқанын көрсетті.<ref name="ccsd" /> 2021–2022 жылдары халықаралық кездесулер [[Астана|Нұр-Сұлтан]] қаласында жалғасты. Қатысушылар атысты тоқтату режимінің сақталуын, гуманитарлық көмекті, Сирия конституциялық комитетінің қызметін және босқындардың оралу шарттарын талқылады.<ref name="mfa" /> 2022 жылғы 19 шілдеде [[Тегеран]]да Ресей, Түркия және Иран президенттерінің Сириядағы қақтығысты реттеуге арналған үшжақты кездесуі өтті.<ref name="mfa" /> === 2023 жылғы келіссөздер === 2023 жылы Астана процесіне қатысушылардың назары Сирияның солтүстігіндегі жағдайға және Түркия мен Сирия үкіметі арасындағы қатынастарды қалыпқа келтіру перспективаларына ауды.<ref name="ccsd" /> 2023 жылғы сәуірде Мәскеуде Ресей, Түркия, Иран және Сирия қорғаныс министрлерінің консультациялары өтті. Мамырда төрт елдің сыртқы істер министрлері кездесті.<ref name="ccsd" /> 2023 жылғы 20–21 маусымда Астанада Сирия бойынша халықаралық келіссөздердің 20-раунды өтті. Қатысушылар қауіпсіздік, гуманитарлық жағдай, босқындардың оралуы және саяси реттеу мәселелерін талқылады.<ref name="mfa" /> Кездесуден кейін Қазақстан өкілдері Сириядағы жағдайдың өзгеруін ескере отырып, келіссөздер процесін бұрынғы форматта аяқтау мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.<ref name="ccsd" /> Алайда кепілгер мемлекеттер дипломатиялық байланыстарын жалғастырып, 2024 жылғы қаңтарда Астанадағы келіссөздер қайта басталды.<ref name="mfa22" /> === 2024 жылғы келіссөздер === 21-раунд 2024 жылғы 24–25 қаңтарда Астанада өтті. Қатысушылар Сирияның солтүстігіндегі жағдайды, террористік ұйымдарға қарсы іс-қимылды, гуманитарлық мәселелерді және Сирия конституциялық комитетінің жұмысын қайта бастау перспективаларын талқылады.<ref name="mfa22" /> 22-раунд 2024 жылғы 11–12 қарашада өтті. Оған Ресей, Түркия, Иран, Сирия үкіметі, БҰҰ және бақылаушы мемлекеттердің делегациялары қатысты. Негізгі тақырыптар өңірлік қауіпсіздік, гуманитарлық жағдай, босқындардың оралуы, ұсталған адамдарды алмасу, хабар-ошарсыз кеткендерді іздеу және Сирия инфрақұрылымын қалпына келтіру болды. Бірлескен мәлімдемеде Ресей, Түркия және Иран Сирияның егемендігі мен аумақтық тұтастығын қолдайтынын растады, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің № 2254 қарарына сәйкес саяси процесті жалғастыруды қолдады және конституциялық комитеттің жұмысын қайта бастауға жәрдемдесуге дайын екендерін білдірді.<ref name="mfa22" /> == Сирия конституциялық комитеті == Сирия конституциялық комитетін құру Астана процесі аясында талқыланған саяси реттеу бағыттарының бірі болды. Бұл бастама 2018 жылғы қаңтарда Сочиде өткен Сирия ұлттық диалог конгресінен кейін дами түсті. Кейін комитеттің құрамы мен жұмыс тәртібі БҰҰ-ның делдалдығымен келісілді. 2019 жылғы қыркүйекте БҰҰ Бас хатшысы [[Антониу Гутерриш]] комитетті құру жөнінде келісімге қол жеткізілгенін жариялады.<ref name="uncommittee" /> Комитет Сирия үкіметінің, оппозицияның және азаматтық қоғамның 150 өкілінен тұрды. Оның құрамынан 45 адамдық редакциялық комиссия құрылды. Комитеттің міндеті БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің № 2254 қарарында көзделген саяси процесс аясында конституциялық реформаны дайындау болды. Бірнеше раунд отырыс өткізілгеніне қарамастан, комитет жұмысы сириялық тараптар арасындағы елеулі келіспеушіліктерге тап болды. 2024 жылдың соңына дейін жаңа конституция келісілген жоқ.<ref name="uncommittee" /><ref name="mfa22" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2017 жыл Сирияда]] [[Санат:Сириядағы азамат соғысы]] [[Санат:Бейбіт келіссөздер]] q9qor38x8eta3ex1dno521tlpqhwo19 3691990 3691989 2026-11-05T13:19:00Z Mheidegger 1111 /* Дереккөздер */ санат 3691990 wikitext text/x-wiki '''Астана процесі''' (сондай-ақ '''Астана форматы''') — [[Сирия азаматтық соғысы|Сириядағы азаматтық соғысты]] реттеу мақсатында 2017 жылғы қаңтарда [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Иран]]ның қатысуымен құрылған халықаралық дипломатиялық келіссөздер форматы. Атауы алғашқы келіссөздер өткен [[Қазақстан]] астанасы — [[Астана]] қаласының құрметіне қойылған.<ref name="mfa">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/org/mfa/press/news/details/21100?lang=en|title=Factsheet on the Astana Process|accessdate=2026-11-05}}</ref><ref name="ccsd">{{Cite web|url=https://www.ccsd.ngo/syrian-political-process/4-other-political-initiatives/4-1-astana-process/|title=Astana Process|accessdate=2026-11-05}}</ref> Келіссөздер Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолдауымен ұйымдастырылды. Ол 2016 жылғы желтоқсанда Ресей президенті [[Владимир Путин]] мен Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]]ның Сириядағы қақтығысқа қатысушы тараптар арасында Астанада келіссөздер өткізу туралы ұсынысын қолдады. Қазақстан кездесулер өткізу үшін алаң ұсынып, келіссөздер процесін ұйымдастыруға жәрдемдесті, ал Ресей, Түркия және Иран қол жеткізілген уағдаластықтардың кепілгер мемлекеттері болды.<ref name="interfax">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/541863|title=Назарбаев поддержал проведение переговоров по Сирии в Астане|website=Интерфакс|date=2016-12-17|accessdate=2026-11-05}}</ref> Келіссөздердің алғашқы раунды 2017 жылғы 23–24 қаңтарда Сирия үкіметі мен қарулы оппозиция өкілдерінің қатысуымен өтті. Процестің негізгі міндеттері атысты тоқтату режимін қамтамасыз ету, әскери қимылдардың қарқындылығын төмендету, гуманитарлық мәселелерді шешу және қақтығысты саяси жолмен реттеуге жәрдемдесу болды. Астана процесі [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның қолдауымен жүргізілген Женева бейбіт келіссөздерімен қатар дамыды.<ref name="mfa" /><ref name="un">{{Cite web|url=https://www.un.org/en/academic-impact/talks-astana-un-envoy-syria-urges-mechanism-oversee-ceasefire|title=At talks in Astana, UN envoy on Syria urges mechanism to oversee ceasefire|accessdate=2026-11-05}}</ref> Процестің негізгі нәтижелерінің бірі 2017 жылғы мамырда Сирияда шиеленісті бәсеңдетудің төрт аймағын құру туралы меморандумға қол қойылуы болды. Астана форматы аясында ұсталған адамдарды алмасу, босқындардың оралуы, гуманитарлық көмек көрсету және Сирия конституциялық комитетін құру мәселелері де талқыланды. 2024 жылғы қарашаға дейін Астана форматында 22 халықаралық кездесу өткізілді.<ref name="mfa" /><ref name="mfa22">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/documents/details/748675?lang=ru|title=Совместное заявление по итогам 22-й международной встречи по Сирии|accessdate=2026-11-05}}</ref> == Алғышарттары == [[Сирия азаматтық соғысы]] 2011 жылы үкіметке қарсы наразылық шерулерінің күшпен басылуынан кейін басталды. Кейін қақтығыс үкімет әскерлері, әртүрлі оппозициялық қарулы құрылымдар мен террористік ұйымдар арасындағы қарулы текетіреске ұласты. Әскери қимылдарға қақтығыстың әртүрлі тараптарын қолдаған шет мемлекеттер де араласты. Қақтығысты реттеу жөніндегі халықаралық күш-жігер негізінен БҰҰ аясындағы Женева бейбіт келіссөздері шеңберінде жүргізілді. Алайда дипломатиялық әрекеттерге қарамастан, әскери қимылдар жалғаса берді. Келісімге қол жеткізуге басты кедергілердің қатарында президент Башар Асадтың болашағы, өтпелі билік органдарының құрамы және атысты тоқтату шарттары жөніндегі келіспеушіліктер болды.<ref name="euaa">{{Cite web|url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/publications/2021_07_EASO_COI_Report_Syria_Security_situation.pdf|title=Syria: Security situation|accessdate=2026-11-05}}</ref> 2016 жылы Сириядағы әскери жағдай үкімет күштерінің пайдасына өзгере бастады. Желтоқсанда үкімет әскерлері Ресей мен Иранның қолдауымен бұрын қарулы оппозиция бақылауында болған [[Алеппо]] қаласының шығыс аудандарын қайтадан өз бақылауына алды. Осы жағдайда Ресей мен Түркия Сирия мәселесі бойынша дипломатиялық байланыстарын жандандырды. 2016 жылғы 16 желтоқсанда Владимир Путин Режеп Тайип Ердоғанмен Астанада бейбіт келіссөздердің жаңа раундын өткізуді ұсыну жөнінде уағдаласқанын хабарлады. Путин кездесуді өткізуге қолдау көрсету туралы Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдіруге ниетті екенін мәлімдеді.<ref name="euaa" /><ref name="ccsd" /> 20 желтоқсанда Ресей, Түркия және Иранның сыртқы істер министрлері Мәскеуде бірлескен мәлімдеме қабылдап, Сириядағы қақтығысты саяси жолмен реттеу қажеттігін растады және әскери қимылдарды тоқтатуға жәрдемдесуге дайын екендерін білдірді.<ref name="ccsd" /> 2016 жылғы 29 желтоқсанда Ресей мен Түркияның делдалдығымен Сирия үкіметі мен бірқатар қарулы оппозициялық топтар арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. 31 желтоқсанда [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] атысты тоқтату жөніндегі күш-жігерді және Астанада келіссөздер өткізу жоспарын құптайтын қарар қабылдады.<ref name="scr">{{Cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/chronology/syria.php?print=true|title=Syria Chronology of Events|accessdate=2026-11-05}}</ref> Жаңа келіссөздер форматы атысты тоқтатуды қамтамасыз ету мен қақтығысушы тараптардың өзара іс-қимылының практикалық мәселелеріне назар аудара отырып, Женева келіссөздерін толықтыруға тиіс болды.<ref name="mfa" /> Бұған дейін, 2015 жылғы мамыр және қазан айларында Астанада Сирия оппозициясы өкілдерінің кездесулері өткізілген еді. Соның нәтижесінде [[Астана платформасы]] деген атпен белгілі саяси бірлестік қалыптасты. Алайда 2017 жылғы қаңтарда басталған Астана процесі қатысушылар құрамы мен міндеттері өзгеше дербес келіссөздер форматы болды.<ref name="azattyq">{{Cite web|url=https://www.azattyqasia.org/a/26997539.html|title=Астана рассматривает вопрос встречи сирийской оппозиции|accessdate=2026-11-05}}</ref><ref name="cpfa">{{Cite web|url=https://www.thecpfa.com/syria/|title=Establishment of the Astana Platform|accessdate=2026-11-05}}</ref> == Қатысушылар == === Кепілгер мемлекеттер === Астана процесінің негізгі кепілгер мемлекеттері Ресей, Түркия және Иран болды. Сирияның болашағына қатысты ұстанымдарында айырмашылықтар болғанына қарамастан, үш мемлекет әскери қимылдарды тоқтату және қақтығысты саяси жолмен реттеу жөніндегі күш-жігерін үйлестіруге келісті.<ref name="mfa" /> Ресей Башар Асад үкіметінің негізгі әскери-саяси одақтастарының бірі болды. 2015 жылғы қыркүйектен бастап Ресей қарулы күштері Сириядағы қақтығысқа үкімет әскерлері жағында қатысты. Астана процесі аясында Ресей атысты тоқтату туралы келісімдерді әзірлеуге, шиеленісті бәсеңдету аймақтарын құруға және саяси бастамаларды келісуге қатысты.<ref name="euaa" /> Түркия Сирияның бірқатар оппозициялық қарулы құрылымдарын қолдап, Башар Асадтың билікте қалуына қарсы болды. Оның саясатында түрік-сирия шекарасының қауіпсіздігі және Түркия билігі ұлттық қауіпсіздікке қатер деп есептеген күрд қарулы құрылымдарына қарсы іс-қимыл мәселелері маңызды орын алды.<ref name="euaa" /> Иран Сирия үкіметіне саяси және әскери қолдау көрсетті. Оның Астана процесіне қатысуы Дамаскпен және оған одақтас қарулы құрылымдармен өзара іс-қимылды қамтамасыз етті.<ref name="ccsd" /> Кепілгер мемлекеттердің кездесулері дипломатиялық және әскери өкілдер, сыртқы істер министрлері және мемлекет басшылары деңгейінде өткізілді.<ref name="mfa" /> === Сириялық тараптар === Келіссөздерге Сирия үкіметі мен қарулы оппозиция өкілдері қатысты.<ref name="un" /> 2017 жылғы қаңтардағы алғашқы раундта үкімет делегациясын Сирияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі Башар Джаафари басқарды. Қарулы оппозиция делегациясын «Джейш әл-Ислам» тобының өкілі Мұхаммед Аллуш басқарды.<ref name="ccsd" /> Оппозиция делегацияларының құрамы келіссөздердің әр раундына қарай өзгеріп отырды. Кейбір қарулы топтар атысты тоқтату режимінің бұзылуын және Иранның кепілгер мемлекет ретінде қатысуына келіспейтінін алға тартып, кездесулерге қатысудан бас тартты.<ref name="ccsd" /> Бастапқыда негізінен саяси оппозициямен келіссөз жүргізуге бағытталған Женева келіссөздерінен айырмашылығы, Астанада қарулы құрылымдардың өкілдері маңызды рөл атқарды.<ref name="mfa" /> === Қазақстан === Қазақстан Астана процесінің қабылдаушы мемлекеті болды. [[Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Назарбаев]] Астанада Сирия тараптары арасында келіссөздер өткізуді қолдады, ал Қазақстан билігі кездесулерге қажетті ұйымдастырушылық және дипломатиялық жағдай жасады.<ref name="interfax" /> Назарбаевтың естеліктеріне сәйкес, Қазақстанның келіссөздерге қатысуы туралы алғашқы ұсыныс сириялық оппозиция тарапынан түскен. Көптүрлі қоғам қозғалысының негізін қалаушы Ранда Кассис бұл ұсынысты Қазақстан басшысының әртүрлі елдердің көшбасшыларымен қалыптасқан тұрақты қарым-қатынастарын ескере отырып жасаған.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 515-518 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> 2017 жылғы қаңтарда Қазақстанның сыртқы істер министрі [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] келіссөздердің ашылу рәсіміне қатысып, кепілгер мемлекеттердің қорытынды мәлімдемесін оқып берді.<ref name="mfa" /> === Халықаралық ұйымдар мен бақылаушылар === Келіссөздерге Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері, оның ішінде БҰҰ Бас хатшысының Сирия жөніндегі арнайы өкілдері Стаффан де Мистура мен Гейр Педерсен қатысты.<ref name="un" /> Әртүрлі кезеңдерде бақылаушы ретінде [[АҚШ]], [[Иордания]], [[Ирак]] және [[Ливан]] өкілдері шақырылды. Алғашқы келіссөздерге АҚШ тарапынан бақылаушы ретінде елдің Қазақстандағы елшісі [[Джордж Крол]] қатысты. Мәскеу мен Анкара АҚШ-қа Қазақстандағы бейбіт келіссөздерге толық құрамды делегация жіберуді ұсынды, алайда америкалық тарап билік ауысу кезеңінің ерекшеліктерін алға тартып, бұл ұсынысты қабылдамады. Сирия жөніндегі келіссөздерге дайындықпен бір мезгілде АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]]тың инаугурациясы өтті.<ref name="ccsd" /> Гуманитарлық мәселелерді талқылауға [[Халықаралық Қызыл Крест комитеті]]нің өкілдері қатысты.<ref name="mfa" /> == Келіссөздердің барысы == === Алғашқы кезең (2017) === Келіссөздердің алғашқы раунды 2017 жылғы 23–24 қаңтарда Астанада өтті. Оның негізгі мақсаты 2016 жылғы 30 желтоқсанда күшіне енген атысты тоқтату режимін нығайту болды.<ref name="un" /><ref name="ccsd" /> Оппозиция делегациясының баспасөз хатшысы Яхья әл-Аридидің айтуынша, оппозициялық топтардың өкілдері мынадай мақсаттарды алға тартты: * Ресей мен Түркия арасында 2016 жылғы 30 желтоқсанда қол жеткізілген атысты тоқтату туралы келісімдердің толық орындалуын қамтамасыз ету. * Сирия үкіметіне бағынысты күштік құрылымдар мен Иран қолдайтын үкіметшіл қарулы топтар тарапынан, оппозицияның мәлімдеуінше, жасалған гуманитарлық және әскери сипаттағы заңбұзушылықтарды қарастыру (мысалы, [[Барада|Уади-Барада]] аймағында, [[Хомс]] қаласында және [[Дамаск]]інің оңтүстігінде). * Сирия аумағынан барлық шетелдік қарулы құрылымдарды шығару. * Иранды атысты тоқтату келісімінің кепілгер мемлекеттері қатарынан шығару. * Гуманитарлық көмек жеткізу үшін қауіпсіз дәліздер ұйымдастыру. <!-- Осы бес талаптың барлығын және олардың Яхья әл-Аридиге тиесілі екенін растайтын жеке дереккөз қажет. --> Келіссөздер негізінен тараптардың тікелей кездесуінсіз, жанама консультациялар форматында өтті. Сирия оппозициясының өкілдері Тегеранмен келіссөз жүргізуден бас тартып, өз талаптарын Мәскеу мен Анкараға жеткізді. Ресми Дамаск өкілдері бұл шарттарды қабылдамады. Сириялық тараптар ортақ коммюникеге қол қойған жоқ. Соған қарамастан, Ресей, Түркия және Иран бірлескен мәлімдеме жасап, Сирияның егемендігі мен аумақтық тұтастығын құрметтейтінін растады және қақтығысты әскери жолмен шешу мүмкін еместігін атап өтті. Қорытынды құжатты Қазақстанның сыртқы істер министрі [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] оқып берді. Кепілгер мемлекеттер атысты тоқтату режимінің сақталуын бақылаудың үшжақты тетігін құруға келісті.<ref name="un" /><ref name="ccsd" /> Екінші раунд 2017 жылғы 15–16 ақпанда өтті. Қатысушылар атысты тоқтату режимін бақылау жөніндегі бірлескен топ құру және ұсталған адамдарды алмасу мәселелерін талқылады.<ref name="ccsd" /> Үшінші раунд 2017 жылғы 14–15 наурызда өтті. Қарулы оппозиция делегациясы атысты тоқтату режимінің бұзылғанын алға тартып, кездесуге қатысудан бас тартты. Кепілгер мемлекеттер әскери-техникалық және гуманитарлық мәселелер бойынша консультацияларды жалғастырды.<ref name="ccsd" /> 2017 жылғы 3–4 мамырда өткен төртінші раундта Ресей, Түркия және Иран Сирияда шиеленісті бәсеңдетудің төрт аймағын құру туралы меморандумға қол қойды. Бұл құжат Астана процесінің негізгі келісімдерінің біріне айналды.<ref name="deescalation">{{Cite web|url=https://syrianmemory.org/archive/documents/65b38e10a3dc090336de6811|title=Memorandum on the creation of de-escalation areas in the Syrian Arab Republic|date=2017-05-04|website=Syrian Memory|accessdate=2026-11-05}}</ref> Бесінші раунд 2017 жылғы 4–5 шілдеде өтті. Онда шиеленісті бәсеңдету аймақтарының шекаралары, бірлескен жұмыс тобын құру және мамырдағы меморандумды іске асырудың техникалық шарттары талқыланды.<ref name="ccsd" /> 2017 жылғы 14–15 қыркүйекте өткен алтыншы раунд барысында шиеленісті бәсеңдету аймақтарының, соның ішінде [[Идлиб]] провинциясындағы аймақтың жұмыс істеуінің қосымша шарттары келісілді.<ref name="un2017">{{Cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/1305295/files/S_2017_790-EN.pdf|title=Letter dated 19 September 2017 from the Permanent Representative of Kazakhstan to the United Nations addressed to the Secretary-General|date=2017-09-19|website=United Nations Digital Library|accessdate=2026-11-05}}</ref> 2017 жылдың соңына қарай Астана процесі атысты тоқтату, гуманитарлық көмек және Сириядағы қақтығысты саяси жолмен реттеу мәселелері бойынша тұрақты келіссөздер тетігіне айналды.<ref name="mfa" /> === 2018–2019 жылдар === 2018 жылы келіссөздер Сириядағы әскери-саяси жағдайдың өзгеруі аясында жалғасты. Үкімет күштері бұған дейін шиеленісті бәсеңдету аймақтарына енгізілген бірқатар аумақты қайтадан өз бақылауына алды.<ref name="euaa" /> 2018 жылғы 29–30 қаңтарда Ресейдің [[Сочи]] қаласында Астана процесінің кепілгер мемлекеттерінің қолдауымен ұйымдастырылған Сирия ұлттық диалог конгресі өтті.<ref name="ccsd" /> Конгрестің нәтижелерінің бірі конституциялық реформаны дайындауға қатысуы тиіс Сирия конституциялық комитетін құру туралы ұсыныс болды.<ref name="ccsd" /> 2018 жылғы қыркүйекте Ресей мен Түркия президенттері Владимир Путин мен Режеп Тайип Ердоған Идлиб провинциясында қарусыздандырылған аймақ құру туралы жеке келісім жасасты. Бұл уағдаластық екі елдің Сириядағы қақтығысты реттеу жөніндегі кең ауқымды ынтымақтастығының бір бөлігі болды.<ref name="euaa" /> 2019 жылы келіссөздердің негізгі тақырыптары Идлибтегі жағдай, ұсталған адамдарды алмасу, босқындардың оралуы және конституциялық комитетті қалыптастыру болды.<ref name="mfa" /> 2019 жылғы қыркүйекте БҰҰ Сирия конституциялық комитетінің құрамы келісілгенін жариялады. Оның алғашқы отырысы 30 қазанда [[Женева]]да өтті.<ref name="uncommittee">{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049871|title=Syria: Constitutional Committee meets for the first time|date=2019-10-30|website=UN News|accessdate=2026-11-05}}</ref> Комитеттің құрылуы БҰҰ, сириялық тараптар және Астана процесінің кепілгер мемлекеттері қатысқан көпжақты дипломатиялық күш-жігердің нәтижесі болды.<ref name="uncommittee" /><ref name="mfa" /> === 2020–2022 жылдардағы келіссөздер === 2020 жылы Ресей мен Түркия арасындағы өзара іс-қимылдың негізгі тақырыптарының бірі әскери қимылдар жалғасып жатқан Идлиб провинциясындағы жағдай болды.<ref name="euaa" /> 2020 жылғы 5 наурызда Ресей мен Түркия президенттері Мәскеуде Идлибте атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізді. Ол М4 автомобиль жолының бойында қауіпсіздік дәлізін құруды және Ресей мен Түркияның бірлескен патрульдеуін ұйымдастыруды көздеді.<ref name="euaa" /> Бұл келісім Астанадағы кезекті келіссөздер раундынан тыс жасалғанымен, екі мемлекеттің Сириядағы қақтығысты реттеу аясындағы ынтымақтастығының жалғасқанын көрсетті.<ref name="ccsd" /> 2021–2022 жылдары халықаралық кездесулер [[Астана|Нұр-Сұлтан]] қаласында жалғасты. Қатысушылар атысты тоқтату режимінің сақталуын, гуманитарлық көмекті, Сирия конституциялық комитетінің қызметін және босқындардың оралу шарттарын талқылады.<ref name="mfa" /> 2022 жылғы 19 шілдеде [[Тегеран]]да Ресей, Түркия және Иран президенттерінің Сириядағы қақтығысты реттеуге арналған үшжақты кездесуі өтті.<ref name="mfa" /> === 2023 жылғы келіссөздер === 2023 жылы Астана процесіне қатысушылардың назары Сирияның солтүстігіндегі жағдайға және Түркия мен Сирия үкіметі арасындағы қатынастарды қалыпқа келтіру перспективаларына ауды.<ref name="ccsd" /> 2023 жылғы сәуірде Мәскеуде Ресей, Түркия, Иран және Сирия қорғаныс министрлерінің консультациялары өтті. Мамырда төрт елдің сыртқы істер министрлері кездесті.<ref name="ccsd" /> 2023 жылғы 20–21 маусымда Астанада Сирия бойынша халықаралық келіссөздердің 20-раунды өтті. Қатысушылар қауіпсіздік, гуманитарлық жағдай, босқындардың оралуы және саяси реттеу мәселелерін талқылады.<ref name="mfa" /> Кездесуден кейін Қазақстан өкілдері Сириядағы жағдайдың өзгеруін ескере отырып, келіссөздер процесін бұрынғы форматта аяқтау мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.<ref name="ccsd" /> Алайда кепілгер мемлекеттер дипломатиялық байланыстарын жалғастырып, 2024 жылғы қаңтарда Астанадағы келіссөздер қайта басталды.<ref name="mfa22" /> === 2024 жылғы келіссөздер === 21-раунд 2024 жылғы 24–25 қаңтарда Астанада өтті. Қатысушылар Сирияның солтүстігіндегі жағдайды, террористік ұйымдарға қарсы іс-қимылды, гуманитарлық мәселелерді және Сирия конституциялық комитетінің жұмысын қайта бастау перспективаларын талқылады.<ref name="mfa22" /> 22-раунд 2024 жылғы 11–12 қарашада өтті. Оған Ресей, Түркия, Иран, Сирия үкіметі, БҰҰ және бақылаушы мемлекеттердің делегациялары қатысты. Негізгі тақырыптар өңірлік қауіпсіздік, гуманитарлық жағдай, босқындардың оралуы, ұсталған адамдарды алмасу, хабар-ошарсыз кеткендерді іздеу және Сирия инфрақұрылымын қалпына келтіру болды. Бірлескен мәлімдемеде Ресей, Түркия және Иран Сирияның егемендігі мен аумақтық тұтастығын қолдайтынын растады, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің № 2254 қарарына сәйкес саяси процесті жалғастыруды қолдады және конституциялық комитеттің жұмысын қайта бастауға жәрдемдесуге дайын екендерін білдірді.<ref name="mfa22" /> == Сирия конституциялық комитеті == Сирия конституциялық комитетін құру Астана процесі аясында талқыланған саяси реттеу бағыттарының бірі болды. Бұл бастама 2018 жылғы қаңтарда Сочиде өткен Сирия ұлттық диалог конгресінен кейін дами түсті. Кейін комитеттің құрамы мен жұмыс тәртібі БҰҰ-ның делдалдығымен келісілді. 2019 жылғы қыркүйекте БҰҰ Бас хатшысы [[Антониу Гутерриш]] комитетті құру жөнінде келісімге қол жеткізілгенін жариялады.<ref name="uncommittee" /> Комитет Сирия үкіметінің, оппозицияның және азаматтық қоғамның 150 өкілінен тұрды. Оның құрамынан 45 адамдық редакциялық комиссия құрылды. Комитеттің міндеті БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің № 2254 қарарында көзделген саяси процесс аясында конституциялық реформаны дайындау болды. Бірнеше раунд отырыс өткізілгеніне қарамастан, комитет жұмысы сириялық тараптар арасындағы елеулі келіспеушіліктерге тап болды. 2024 жылдың соңына дейін жаңа конституция келісілген жоқ.<ref name="uncommittee" /><ref name="mfa22" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сириядағы азаматтық соғыс]] o0ksuarsvktriyzo66ktk205r2cz5nj 3 789853 3692009 2026-11-05T13:53:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692009 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ayeonisa}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:53, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) p0yw7lm4wc943k984iuadpjq09oxsxm 0 789854 3692035 2026-11-05T14:15:50Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Жұпар Тәренқызы Билялова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1958 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педа... 3692035 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жұпар Тәренқызы Билялова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1958 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2018); * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жұпар Тәренқызы Билялова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 2 ақпанда туған.<br> [[1974 жыл|1974]]-[[1978 жыл|1978]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н "Математика" мамандығы бойынша бітірген.<br> Еңбек жолын Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]]) оқытушысы болып бастады. [[2010 жыл|2010]] жылға дейін аталған оқу орнының "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасында отыз жылдан астам табанды қызмет етіп, "Педагогика, пихология және өнер факультеті" деканының орныбасары, "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасының меңгерушісі лауазымдарын да атқарды. [[2011 жыл|2011]] жылдан бастап "Математика және математиканы оқыту әдістемесі" қафедрасының қауымдастырылған профессоры қызметінде. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2001 жыл|2001]] жылы Ыбырай Алтынсарин атындағы Қазақ Білім академиясының жанындағы диссертациялық кеңесте "Математиканы оқыту теориясы мен әдістемесі" мамандығы бойынша "Бастауыш сыныпта математиканы оқытуда оқу есептерін пайдалану әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 50-ден астам оқу құралы, оқу-әдістемелік еңбегі, монография мен ғылыми жарияланымдары жарық көрді.<br> Негізгі ғылыми бағыты – мектеп математикасын оқытуда оқу есептерін қолдануға оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту, болашақ математика пәні мұғалімдерінің математикалық біліктілігін қалыптастыру.<br> Ғылыми мақалалары еліміздің және алыс-жақын мемлекеттердің ғылыми басылымдарында жарияланды. Оның ішінде импакт-факторлы рейтингілік журналдары мен шетелдік импакт-факторлы журналдар да бар. == Марапаттары == * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2018);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025).<ref>[https://atyrau.edu.kz/kz/Cathedra/Teacher/251 Билялова Жұпар Тәренқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] daqznefgiot7i8fpv7qkfg5b1u1l0cl 3692036 3692035 2026-11-05T14:21:45Z Салиха 17167 3692036 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жұпар Тәренқызы Билялова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1958 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2018); * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жұпар Тәренқызы Билялова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 2 ақпанда туған.<br> [[1974 жыл|1974]]-[[1978 жыл|1978]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н "Математика" мамандығы бойынша бітірген.<br> Еңбек жолын Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]]) оқытушысы болып бастады. [[2010 жыл|2010]] жылға дейін аталған оқу орнының "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасында отыз жылдан астам табанды қызмет етіп, "Педагогика, пихология және өнер факультеті" деканының орныбасары, "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасының меңгерушісі лауазымдарын да атқарды. [[2011 жыл|2011]] жылдан бастап "Математика және математиканы оқыту әдістемесі" кафедрасының қауымдастырылған профессоры қызметінде. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2001 жыл|2001]] жылы Ыбырай Алтынсарин атындағы Қазақ Білім академиясының жанындағы диссертациялық кеңесте "Математиканы оқыту теориясы мен әдістемесі" мамандығы бойынша "Бастауыш сыныпта математиканы оқытуда оқу есептерін пайдалану әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 50-ден астам оқу құралы, оқу-әдістемелік еңбегі, монография мен ғылыми жарияланымдары жарық көрді.<br> Негізгі ғылыми бағыты – мектеп математикасын оқытуда оқу есептерін қолдануға оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту, болашақ математика пәні мұғалімдерінің математикалық біліктілігін қалыптастыру.<br> Ғылыми мақалалары еліміздің және алыс-жақын мемлекеттердің ғылыми басылымдарында жарияланды. Оның ішінде импакт-факторлы рейтингілік журналдары мен шетелдік импакт-факторлы журналдар да бар. == Марапаттары == * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2018);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025).<ref>[https://atyrau.edu.kz/kz/Cathedra/Teacher/251 Билялова Жұпар Тәренқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] cboh5swdkhfcfcw1xjbnk5x9dujurfg 3692037 3692036 2026-11-05T14:22:19Z Салиха 17167 «[[Санат:Атырау мемлекеттік университеті тұлғалары|Атырау мемлекеттік университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692037 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жұпар Тәренқызы Билялова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1958 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2018); * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Жұпар Тәренқызы Билялова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 2 ақпанда туған.<br> [[1974 жыл|1974]]-[[1978 жыл|1978]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н "Математика" мамандығы бойынша бітірген.<br> Еңбек жолын Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]]) оқытушысы болып бастады. [[2010 жыл|2010]] жылға дейін аталған оқу орнының "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасында отыз жылдан астам табанды қызмет етіп, "Педагогика, пихология және өнер факультеті" деканының орныбасары, "Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі" кафедрасының меңгерушісі лауазымдарын да атқарды. [[2011 жыл|2011]] жылдан бастап "Математика және математиканы оқыту әдістемесі" кафедрасының қауымдастырылған профессоры қызметінде. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2001 жыл|2001]] жылы Ыбырай Алтынсарин атындағы Қазақ Білім академиясының жанындағы диссертациялық кеңесте "Математиканы оқыту теориясы мен әдістемесі" мамандығы бойынша "Бастауыш сыныпта математиканы оқытуда оқу есептерін пайдалану әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 50-ден астам оқу құралы, оқу-әдістемелік еңбегі, монография мен ғылыми жарияланымдары жарық көрді.<br> Негізгі ғылыми бағыты – мектеп математикасын оқытуда оқу есептерін қолдануға оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту, болашақ математика пәні мұғалімдерінің математикалық біліктілігін қалыптастыру.<br> Ғылыми мақалалары еліміздің және алыс-жақын мемлекеттердің ғылыми басылымдарында жарияланды. Оның ішінде импакт-факторлы рейтингілік журналдары мен шетелдік импакт-факторлы журналдар да бар. == Марапаттары == * Атырау қаласы әкімінің және облыстық мәслихаттың Алғыс хаттары (2008, 2013); * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2012); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2018);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеттің "Алтын медалі" (2025).<ref>[https://atyrau.edu.kz/kz/Cathedra/Teacher/251 Билялова Жұпар Тәренқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Атырау мемлекеттік университеті тұлғалары]] q3678jzrosp8esrg6ngtcvng69ec66l 3 789855 3692038 2026-11-05T14:30:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692038 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аитбек Тоқжан}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 19:30, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 5vdv2s9unshr8p3krdn58f26wa0xhjg 3 789856 3692039 2026-11-05T14:35:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692039 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Қаржаубай Айғаным}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 8jft7hll21h4a3mfodi6u1xwzemz5xv 3 789857 3692040 2026-11-05T14:35:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692040 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ad1lliq}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 19:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 8xk25a0z625sdjv1t48a5ds8zg28nmi 0 789858 3692078 2026-11-05T15:31:34Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару орга... 3692078 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Халық комиссарлары == Халық комиссариатын '''КСРО Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссары''' басқарды. Әр жылдары бұл қызметті атқарғандар: * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]] — 1923 жылдың 12 қарашасынан — 1925 жылдың 26 қаңтарына дейін; * [[Михаил Васильевич Фрунзе|Фрунзе Михаил Васильевич]] — 1925 жылдың 26 қаңтарынан — 31 қазанына дейін; * [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] — 1925 жылдың 6 қарашасынан — 1934 жылдың 20 маусымына дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ejilmlebica7u0b6m4kvfiovmawd3hy 3692079 3692078 2026-11-05T15:32:12Z Орел Карл 81620 /* Халық комиссарлары */ 3692079 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Халық комиссарлары == Халық комиссариатын '''КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссары''' басқарды. Әр жылдары бұл қызметті атқарғандар: * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]] — 1923 жылдың 12 қарашасынан — 1925 жылдың 26 қаңтарына дейін; * [[Михаил Васильевич Фрунзе|Фрунзе Михаил Васильевич]] — 1925 жылдың 26 қаңтарынан — 31 қазанына дейін; * [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] — 1925 жылдың 6 қарашасынан — 1934 жылдың 20 маусымына дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bsnphjkq2d92h9juum20dnb94ehxmz7 3692080 3692079 2026-11-05T15:32:45Z Орел Карл 81620 3692080 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Халық комиссарлары == Халық комиссариатын '''КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссары''' басқарды. Әр жылдары бұл қызметті атқарғандар: * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]] — 1923 жылдың 12 қарашасынан — 1925 жылдың 26 қаңтарына дейін; * [[Михаил Васильевич Фрунзе|Фрунзе Михаил Васильевич]] — 1925 жылдың 26 қаңтарынан — 31 қазанына дейін; * [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] — 1925 жылдың 6 қарашасынан — 1934 жылдың 20 маусымына дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jqczzu5anaso74oarx9uor9urmc6g3m 3692082 3692080 2026-11-05T15:33:30Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3692082 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Халық комиссарлары == Халық комиссариатын '''КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссары''' басқарды. Әр жылдары бұл қызметті атқарғандар: * [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]] — 1923 жылдың 12 қарашасынан — 1925 жылдың 26 қаңтарына дейін; * [[Михаил Васильевич Фрунзе|Фрунзе Михаил Васильевич]] — 1925 жылдың 26 қаңтарынан — 31 қазанына дейін; * [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] — 1925 жылдың 6 қарашасынан — 1934 жылдың 20 маусымына дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6vh5dao5iydk9dlvn5i7vyydb309zju 3692084 3692082 2026-11-05T15:35:46Z Орел Карл 81620 /* Халық комиссарлары */ 3692084 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Литература == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3r0josfd430fpe0yb4w114es4s3o61u 3692085 3692084 2026-11-05T15:36:11Z Орел Карл 81620 /* Литература */ 3692085 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fz3k1c1fih2mqhtf6jel0rphvx3n8iz 3692086 3692085 2026-11-05T15:36:31Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692086 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] 3n69e4zhn1a851hk79bloqdjus9bhat 3692087 3692086 2026-11-05T15:37:05Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО халық комиссариаттары|КСРО халық комиссариаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692087 wikitext text/x-wiki '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] rb1hmoywwr1ksmh2dd81r9a9fzawytb 3692091 3692087 2026-11-05T15:40:35Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3692091 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] oukcfr0qg8exrk4vbk3gmid643eyks3 3692094 3692091 2026-11-05T15:42:54Z Орел Карл 81620 3692094 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы |ізашары1 = [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты]] |ізашары2 = [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты]] |таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы |ізбасары = [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] cr79ji7pjpui42hir5qmkoydnjemsr3 3692096 3692094 2026-11-05T15:43:45Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3692096 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы |ізашары1 = [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты]] |ізашары2 = [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты]] |таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы |ізбасары = [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Сілтеме == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11206-alfavitno-predmetnyy-ukazatel-deystvuyuschih-rukovodyaschih-nesekretnyh-prikazov-nkvoen-rvsr-rvs-sssr-i-tsirkulyarov-narkomvoenmor-po-sostoyaniyu-na-1-iyulya-1926-g-l-1926 Алфавитно-предметный указатель действующих руководящих несекретных приказов НКВоен, РВСР, РВС СССР и циркуляров Наркомвоенмор по состоянию на 1 июля 1926 г.] {{Л.}}: Изд. Управделами НКВМ и РВС СССР, 1926. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10774-ch-2-l-1926 Ч. 2: Личный состав РККА и военнообязанные. Конский состав. Обучение, служба и быт РККА. Обслуживание РККА. Довольствие. Делопроизводство, учет, отчетность и контроль] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] nbshp77p36gvvok27v4pqm7pa6e0rpe 3692097 3692096 2026-11-05T15:43:58Z Орел Карл 81620 /* Сілтеме */ 3692097 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы |ізашары1 = [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты]] |ізашары2 = [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты]] |таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы |ізбасары = [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} == Сілтеме == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11206-alfavitno-predmetnyy-ukazatel-deystvuyuschih-rukovodyaschih-nesekretnyh-prikazov-nkvoen-rvsr-rvs-sssr-i-tsirkulyarov-narkomvoenmor-po-sostoyaniyu-na-1-iyulya-1926-g-l-1926 Алфавитно-предметный указатель действующих руководящих несекретных приказов НКВоен, РВСР, РВС СССР и циркуляров Наркомвоенмор по состоянию на 1 июля 1926 г.] {{Л.}}: Изд. Управделами НКВМ и РВС СССР, 1926. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10774-ch-2-l-1926 Ч. 2: Личный состав РККА и военнообязанные. Конский состав. Обучение, служба и быт РККА. Обслуживание РККА. Довольствие. Делопроизводство, учет, отчетность и контроль] {{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 4mmnrt00i0rxi4v3eipc98i6napc6ky 3692098 3692097 2026-11-05T15:44:28Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3692098 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы |ізашары1 = [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты]] |ізашары2 = [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты]] |таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы |ізбасары = [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы. Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>. == Тарихы == Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>. == Әдебиет == * Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 {{ref-ru}} * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] {{ref-ru}} * [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] {{ref-ru}} * {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} {{ref-ru}} == Сілтеме == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11206-alfavitno-predmetnyy-ukazatel-deystvuyuschih-rukovodyaschih-nesekretnyh-prikazov-nkvoen-rvsr-rvs-sssr-i-tsirkulyarov-narkomvoenmor-po-sostoyaniyu-na-1-iyulya-1926-g-l-1926 Алфавитно-предметный указатель действующих руководящих несекретных приказов НКВоен, РВСР, РВС СССР и циркуляров Наркомвоенмор по состоянию на 1 июля 1926 г.] {{Л.}}: Изд. Управделами НКВМ и РВС СССР, 1926. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10774-ch-2-l-1926 Ч. 2: Личный состав РККА и военнообязанные. Конский состав. Обучение, служба и быт РККА. Обслуживание РККА. Довольствие. Делопроизводство, учет, отчетность и контроль] {{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 2eq3hrds3044oeuhtr5a5ye8pi86els 3 789859 3692089 2026-11-05T15:40:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692089 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Кулмирзаева Даяна}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:40, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) d3n0qv2xnmmyjo9lsjexze5rne6bvlx 3 789860 3692103 2026-11-05T15:53:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692103 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Оразалы Еркебулан}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:53, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) a1bnegv9k5452gul7bmkmsck2yq2kmw 3 789861 3692104 2026-11-05T15:55:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692104 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Aglism}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:55, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) g35i1512ypqqtqoyrctaptih4qa737z 3 789862 3692107 2026-11-05T15:57:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692107 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Музраимова Айлин}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 20:57, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 44hw5duf3uqroezwv2v6ocf0kg1ks24 0 789863 3692109 2026-11-05T16:01:22Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жы... 3692109 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты. 1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды. 1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді. Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды. Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды. == Халық комиссарлары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5y6g56e2s3by6lum8b9ms5ict6kb01k 3692111 3692109 2026-11-05T16:01:57Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3692111 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты. 1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды. 1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді. Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды. Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды. == Халық комиссарлары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n8yuzbo300nnlltorpfwy026xdzu3cl 3692114 3692111 2026-11-05T16:06:29Z Орел Карл 81620 /* Халық комиссарлары */ 3692114 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты. 1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды. 1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді. Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды. Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды. == Халық комиссарлары == * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946) == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sn9ks4n0abdnz61an2mc51nssllyzy8 3692119 3692114 2026-11-05T16:16:20Z Орел Карл 81620 /* Құрылымы */ 3692119 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты. 1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды. 1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді. Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды. Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды. == Халық комиссарлары == * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946) == Құрылымы == {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1935 жылғы құрылымы:}} * ЖШҚӘ штабы; * ЖШҚӘ барлау басқармасы; * ЖШҚӘ әкімшілік-жұмылдыру басқармасы; * ЖШҚӘ инженерлік басқармасы; * ЖШҚӘ саяси басқармасы; * ЖШҚӘ артиллерия басқармасы; * ЖШҚӘ химия басқармасы; * ЖШҚӘ байланыс басқармасы; * ЖШҚӘ телемеханика басқармасы; * ЖШҚӘ әуе күштері басқармасы; * ЖШҚӘ әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы; * ЖШҚӘ теңіз күштері басқармасы; * ЖШҚӘ авто құрышты танк басқармасы; * ЖШҚӘ әскери-шаруашылық басқармасы; * ЖШҚӘ санитарлық басқармасы; * ЖШҚӘ ветеринарлық басқармасы; * ЖШҚӘ құрылыс және пәтермен қамтамасыз ету басқармасы; * ЖШҚӘ басшы құрам жөніндегі басқармасы; * ЖШҚӘ әскери оқу орындары басқармасы; * ҚХК Іс басқармасы; * Қаржы бөлімі; * Стандарттау бөлімі; * Өнертабыстар бөлімі; * Жылқы құрамын жөндеу бөлімі; * Баспалар бөлімі; * Инспекциялар (жаяу әскер, артиллерия, әуе күштері, автоброньды танк әскерлері, атты әскер, әскери оқу орындары, теңіз күштері, дене шынықтыру және спорт инспекциялары). {{Жасырын блоктың соңы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a5vqxk7ui91xatqxtzijirwc5dmx62l 3692219 3692119 2026-11-05T17:18:01Z Орел Карл 81620 3692219 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды. == Тарихы == 1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды. 1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты. 1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды. 1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді. Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды. Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды. == Халық комиссарлары == * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941) * {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946) == Құрылымы == {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1935 жылғы құрылымы:}} * ЖШҚӘ штабы; * ЖШҚӘ барлау басқармасы; * ЖШҚӘ әкімшілік-жұмылдыру басқармасы; * ЖШҚӘ инженерлік басқармасы; * ЖШҚӘ саяси басқармасы; * ЖШҚӘ артиллерия басқармасы; * ЖШҚӘ химия басқармасы; * ЖШҚӘ байланыс басқармасы; * ЖШҚӘ телемеханика басқармасы; * ЖШҚӘ әуе күштері басқармасы; * ЖШҚӘ әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы; * ЖШҚӘ теңіз күштері басқармасы; * ЖШҚӘ авто құрышты танк басқармасы; * ЖШҚӘ әскери-шаруашылық басқармасы; * ЖШҚӘ санитарлық басқармасы; * ЖШҚӘ ветеринарлық басқармасы; * ЖШҚӘ құрылыс және пәтермен қамтамасыз ету басқармасы; * ЖШҚӘ басшы құрам жөніндегі басқармасы; * ЖШҚӘ әскери оқу орындары басқармасы; * ҚХК Іс басқармасы; * Қаржы бөлімі; * Стандарттау бөлімі; * Өнертабыстар бөлімі; * Жылқы құрамын жөндеу бөлімі; * Баспалар бөлімі; * Инспекциялар (жаяу әскер, артиллерия, әуе күштері, автоброньды танк әскерлері, атты әскер, әскери оқу орындары, теңіз күштері, дене шынықтыру және спорт инспекциялары). {{Жасырын блоктың соңы}} {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1938 жылғы құрылымы:}} * Бас әскери кеңес; * Қорғаныс халық комиссариатының Іс басқармасы; * ЖШҚӘ Бас штабы; * ЖШҚӘ Барлау басқармасы; * ЖШҚӘ Әкімшілік-жұмылдыру басқармасы; * ЖШҚӘ Жауынгерлік даярлық басқармасы; * Қызыл Армия артиллериясының басшысы басқармасы; * ЖШҚӘ Артиллерия басқармасы; * ЖШҚӘ Әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы; * ЖШҚӘ Авто құрышты танк басқармасы; * ЖШҚӘ Саяси басқармасы: ** «Қызыл Жұлдыз» газетінің редакциясы; * ЖШҚӘ Химия басқармасы; * ЖШҚӘ Байланыс басқармасы; * ЖШҚӘ Әскери-әуе күштері басқармасы; * ЖШҚӘ Инженерлік басқармасы; * ЖШҚӘ Командалық және басшы құрам жөніндегі басқармасы; * ЖШҚӘ Санитарлық басқармасы; * ЖШҚӘ Ветеринарлық басқармасы; * Әскери көлік және киім-кешекпен қамтамасыз ету басқармасы; * Азық-түлікпен жабдықтау басқармасы; * Жанар-жағармаймен жабдықтау басқармасы; * Тұрғын үй-пайдалану басқармасы; * ЖШҚӘ Жоғары әскери оқу орындары басқармасы; * Мемлекеттік әскери баспа басқармасы; * Әскери жылқы зауыттары басқармасы; * Жылқы құрамын жөндеу бөлімі; * ҚХК Өнертабыстар бөлімі; * ҚХК Шаруашылық бөлімі; * Қаржы бөлімі; * Бақылау тобы; * Инспекциялар (жаяу әскер, атты әскер, әскери оқу орындары, дене шынықтыру және спорт, Осоавиахим ұйымының жұмысы, әскери оркестрлер инспекциялары). {{Жасырын блоктың соңы}} {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1940 жылғы құрылымы:}} * Қызыл Әскердің Бас штабы; * Қызыл Әскердің Бас саяси үгіт басқармасы; * Қызыл Әскердің Әскери-әуе күштерінің Бас басқармасы; * Қызыл Әскердің Бас артиллерия басқармасы; * Қызыл Әскердің Бас автоброньды танк басқармасы; * Қызыл Әскердің Бас әскери-инженерлік басқармасы; * Қызыл Әскердің Бас интенданттық басқармасы; * Қызыл Әскердің Жауынгерлік даярлық басқармасы; * Қызыл Әскердің Әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы; * Қызыл Әскердің Байланыс басқармасы; * Қызыл Әскердің Әскери-химиялық қорғаныс басқармасы; * Қызыл Әскердің Жанар-жағармаймен жабдықтау басқармасы; * Қызыл Әскердің Жоғары әскери оқу орындары басқармасы; * Қызыл Әскердің Әскери оқу орындары басқармасы; * Қызыл Әскердің Кадрлар басқармасы; * Қызыл Әскердің Санитарлық басқармасы; * Қызыл Әскердің Ветеринарлық басқармасы; * Қорғаныс халық комиссары жанындағы Іс басқармасы; * Қорғаныс халық комиссары жанындағы Қаржы бөлімі. {{Жасырын блоктың соңы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p1153pnpylgj9twtwouhlj4yzmb76sz 3 789864 3692118 2026-11-05T16:16:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692118 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Керимбек Камила}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:16, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) gj2ib8ei31ac16vmz080q2nutgc67ze 3 789865 3692120 2026-11-05T16:17:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692120 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Полатбеков Айсултан}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 21:17, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) ny6yha8ngthuaq7lnwgxd8irdx85k0g 3 789866 3692122 2026-11-05T16:19:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692122 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Байболат Нұртөре}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:19, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) q7lmqhskc62x8x13jvc5jm4xmi7nd7s 3 789867 3692128 2026-11-05T16:26:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692128 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Saidnyip}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:26, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 5s8j7doky3f369nx2xn6egp5ok7725i 3 789868 3692129 2026-11-05T16:26:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692129 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Тәліпбек Айгерім}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:26, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) c06q0o5p5khqfphyfi2eelc9jcrnvkl 3 789869 3692130 2026-11-05T16:28:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692130 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Еркінбек Бекжан}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:28, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) a7ypkwzrksxgiey11mvvj6spun0asjc 3 789870 3692131 2026-11-05T16:28:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692131 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бексұ}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:28, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) bng6c53o8p2l7hrh03qay7fqbubm8f2 3 789871 3692132 2026-11-05T16:29:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692132 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Құсанбай Абай}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:29, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 91mz2ybmcnawr7zrpsytojchdwv4lp3 3 789872 3692133 2026-11-05T16:30:10Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692133 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ashlanbai}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:30, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) cd0kjn98ksjzilqlbp56ll6pv6thua5 3 789873 3692134 2026-11-05T16:30:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692134 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Куанышбаев Алихан Равильұлы}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:30, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) sfms9w27c7cagsye2p55nkg7yweelt8 3 789874 3692135 2026-11-05T16:32:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692135 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Омарходжа Әмір}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:32, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 90mzpcg6s36moiq2o8u8vx8hzg8o9f8 3 789875 3692136 2026-11-05T16:33:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692136 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Даниал Ақылбекұлы}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 21:33, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 3679sbf9plhix070xzrvo8ypiu8a8u2 3 789876 3692138 2026-11-05T16:35:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692138 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Lolilil}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) l3rpgvmhlkeha0k34lrfu4djd7goj81 3 789877 3692139 2026-11-05T16:35:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692139 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Tmmrl}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) b7pmuf7c2t0f1neincqwne5u8cwex25 3 789878 3692140 2026-11-05T16:35:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692140 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әсет Диас}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 1xojz2dyo66bkwwxlolmkyoryr3hpoe 3 789879 3692141 2026-11-05T16:36:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692141 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Абылай пидес}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:36, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) pi3f4yu0xaspuj1f394ykj8g6bsjeq6 3 789880 3692142 2026-11-05T16:36:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692142 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Орынбасар Нұрбақыт}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:36, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) tideljv2a77wjvsi6ln77vtcz3428zq 3 789881 3692143 2026-11-05T16:37:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692143 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ернеяз Диас}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:37, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) tvqmq8bb648vb1bd2bdxf9wipj3i2sy 3 789882 3692144 2026-11-05T16:37:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692144 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ansarchik011}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:37, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) n0s3xgpfupcvb6lzq7wxnwoj26c0q6x 3 789883 3692146 2026-11-05T16:38:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692146 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айсана Мақсатқызы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:38, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 8e81o6t0p5w6yem1fwlah7av83953qz 3 789884 3692147 2026-11-05T16:40:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692147 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жетыбаев Алимансур}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:40, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) l8kj3od2306acau0029dwx33ioc5m6p 3 789885 3692149 2026-11-05T16:41:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692149 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Yerneyaz Dias}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:41, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 3kz7x3i2yq8z3b5g0stuq7erbmttpol 3 789886 3692150 2026-11-05T16:41:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692150 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Асұланжанм}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:41, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) qljq66f5z23vp55rtq85xc1f0sf6k01 3 789887 3692151 2026-11-05T16:42:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692151 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Karenmarfar}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:42, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 9u2aspevq72p8rihbo1k6mx4uku8at4 3 789888 3692152 2026-11-05T16:44:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692152 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жүнісбек Медина Даниярқызы}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:44, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) dzctztgo6j7uarm69szf371zxy50gko 3 789889 3692153 2026-11-05T16:44:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692153 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=АймэриДүйсенбек}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:44, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) fir3f8hvu3dsqwqc78x3hkvf87criih 10 789890 3692155 2026-11-05T16:46:36Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} == Сипаттамасы == Бұл үлгілер мақаладағы мәтіннің белгілі бір бөлігін жасыруға және қажет болған жағдайда оны ашып көрсетуге арналған. Жасырын блоктың тақырыбы әрдайым көрсетіліп тұрады. Оқырман блокты «көрсету» батырмасы арқылы аша алады.... 3692155 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} == Сипаттамасы == Бұл үлгілер мақаладағы мәтіннің белгілі бір бөлігін жасыруға және қажет болған жағдайда оны ашып көрсетуге арналған. Жасырын блоктың тақырыбы әрдайым көрсетіліп тұрады. Оқырман блокты «көрсету» батырмасы арқылы аша алады. Үлгілер екі бөліктен тұрады: * {{Жасырын блоктың басы}} — жасырын блокты бастайды; * {{Жасырын блоктың соңы}} — жасырын блокты аяқтайды. Блокты ашу және жабу MediaWiki жүйесінің стандартты мүмкіндіктері арқылы орындалады. == Көшіруге арналған үлгілер == === Қысқаша үлгі === <pre> {{Жасырын блоктың басы|Қосымша ақпарат}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> === Толық үлгі === <pre> {{Жасырын блоктың басы |1 = |тақырыбы = |title = |ені = |width = }} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> == Параметрлері == {| class="wikitable" ! Параметр ! Сипаттамасы ! Әдепкі мәні |- | <code>1</code> | Блок тақырыбы. Бірінші позициялық параметр ретінде беріледі. | Жасырын мәтін |- | <code>тақырыбы</code> | Блок тақырыбын көрсету. | Жасырын мәтін |- | <code>title</code> | Тақырыпты көрсетуге арналған балама параметр. | Жасырын мәтін |- | <code>ені</code> | Блоктың енін орнату. | 100% |- | <code>width</code> | Блок енін орнатуға арналған балама параметр. | 100% |} == Мысалдар == === Қарапайым жасырын блок === <pre> {{Жасырын блоктың басы|Тарихы}} Бұл жерде қосымша тарихи мәліметтер орналасады. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> Нәтижесі: {{Жасырын блоктың басы|Тарихы}} Бұл жерде қосымша тарихи мәліметтер орналасады. {{Жасырын блоктың соңы}} === Тақырыпты атаулы параметр арқылы беру === <pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Қосымша ақпарат}} Бұл жерде қосымша ақпарат орналасады. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> === Блоктың енін өзгерту === <pre> {{Жасырын блоктың басы |тақырыбы = Дереккөздер |ені = 70% }} Бұл жерде дереккөздер тізімі орналасады. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> == Ескерту == * Әрбір {{Жасырын блоктың басы}} үлгісінен кейін міндетті түрде {{Жасырын блоктың соңы}} үлгісін қолданыңыз. * Жасырылатын мәтінді екі үлгінің арасына орналастырыңыз. * Блоктың тақырыбы ортаға тураланады. * Егер блоктың ені көрсетілмесе, ол әдепкі бойынша 100% болады. * Бұл үлгіні жиырылмалы кестелерді жасау үшін пайдаланбаңыз. <noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude> e4g76rym6pbyj0dcj335zzavlh3rsoc 3692180 3692155 2026-11-05T16:59:31Z Орел Карл 81620 3692180 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} {{tl|Жасырын блоктың басы}} және {{tl|Жасырын блоктың соңы}} үлгілерінің жұбы мәтін блоктарын экранда жасыруға арналған. {{tl|Жасырылатын}} үлгісінен айырмашылығы, бұл екі үлгіні бірге қолдану арқылы күрделі мәтін бөліктерін ешқандай қосымша тәсілдерсіз жасыруға болады. Үлгілердің параметрлері {{tl|Жасырылатын}} үлгісінің параметрлеріне ұқсас. == Көшіруге арналған үлгілер == === Қысқаша үлгіcі === <pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> === Толық үлгісі === <pre> {{Жасырын блоктың басы |күйі = |түрі = |жақтау = |мазмұн класы = |мазмұн стилі = |сілтеме = |тақырыбы = |тақырып қарпі = |тақырып көлбеулігі = |тақырып фоны = |тақырыпты туралау = |тақырып класы = |тақырып стилі = |мәтін қарпі = |мәтін көлбеулігі = |мәтін фоны = |мәтінді туралау = |мәтін класы = |мәтін стилі = }} {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> == Параметрлері == {| class="wikitable" |- | '''түрі''' || <code>transparent</code> мәнін ғана қабылдайды және мөлдір жиырылмалы блок жасайды. Басқа үлгілердің ішіне кірістіру үшін қолданылады. Мақалаларда қолданбаңыз. |- | '''жақтау''' || Блоктың айналасындағы жақтаудың стилі. Егер параметр көрсетілмесе, жақтау болмайды. Егер параметр көрсетіліп, бірақ мәні берілмесе, жақтау қою сұр түсті болады. |- | '''мазмұн стилі''' || Бүкіл мазмұн блогының стилі. Кейде <code>padding:0</code> мәнін қолдану қажет болады. |- | '''сілтеме''' || <code>left</code> мәні «көрсету» сілтемесін сол жақта орналастырады. Басқа жағдайларда сілтеме оң жақта көрсетіледі. Параметр көрсетілмесе, сілтеме оң жақта орналасады. |- | '''тақырыбы''' || Әрдайым көрсетіліп тұратын тақырып мәтіні. |- | '''тақырып қарпі''' ||rowspan="2"| <code>normal</code> — қалыпты қаріп, <code>bold</code> — қалың қаріп. Әдепкі бойынша тақырып қалың, ал мәтін қалыпты қаріппен көрсетіледі. |- | '''мәтін қарпі''' |- | '''тақырып көлбеулігі''' ||rowspan="2"| <code>italic</code> — көлбеу қаріп, <code>normal</code> — қалыпты қаріп. Әдепкі мәні — <code>normal</code>. |- | '''мәтін көлбеулігі''' |- | '''тақырып фоны''' ||rowspan="2"| Фон түсі. Әдепкі бойынша сұр түсті. |- | '''мәтін фоны''' |- | '''тақырыпты туралау''' ||rowspan="2"| <code>center</code>, <code>justify</code>, <code>left</code>, <code>right</code> мәндерін қабылдайды. Әдепкі бойынша тақырып ортаға, ал мәтін сол жаққа тураланады. |- | '''мәтінді туралау''' |- | '''тақырып стилі''' ||rowspan="2"| Қосымша CSS стильдері. |- | '''мәтін стилі''' |} == Мысалдар == <pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} Мазмұн ішіндегі жолдарды бөлуге жол берілмейді. Олардың орнына <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><br></syntaxhighlight>, <code>{{tl|pb}}</code>, <code>{{tl|^}}</code> үлгілерін қолдануға болады. == Ескерту == * Әрбір {{Жасырын блоктың басы}} үлгісінен кейін міндетті түрде {{Жасырын блоктың соңы}} үлгісін қолданыңыз. * Жасырылатын мәтінді екі үлгінің арасына орналастырыңыз. * Блоктың тақырыбы ортаға тураланады. * Егер блоктың ені көрсетілмесе, ол әдепкі бойынша 100% болады. * Бұл үлгіні жиырылмалы кестелерді жасау үшін пайдаланбаңыз. <noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude> nnkhyofo2gpb79sqovstffidqve71ee 3692187 3692180 2026-11-05T17:02:53Z Орел Карл 81620 3692187 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} {{tl|Жасырын блоктың басы}} және {{tl|Жасырын блоктың соңы}} үлгілерінің жұбы мәтін блоктарын экранда жасыруға арналған. {{tl|Жасырылатын}} үлгісінен айырмашылығы, бұл екі үлгіні бірге қолдану арқылы күрделі мәтін бөліктерін ешқандай қосымша тәсілдерсіз жасыруға болады. Үлгілердің параметрлері {{tl|Жасырылатын}} үлгісінің параметрлеріне ұқсас. == Көшіруге арналған үлгілер == === Қысқаша үлгіcі === <pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> === Толық үлгісі === <pre> {{Жасырын блоктың басы |күйі = |түрі = |жақтау = |мазмұн класы = |мазмұн стилі = |сілтеме = |тақырыбы = |тақырып қарпі = |тақырып көлбеулігі = |тақырып фоны = |тақырыпты туралау = |тақырып класы = |тақырып стилі = |мәтін қарпі = |мәтін көлбеулігі = |мәтін фоны = |мәтінді туралау = |мәтін класы = |мәтін стилі = }} {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> == Параметрлері == {| class="wikitable" |- | '''түрі''' || <code>transparent</code> мәнін ғана қабылдайды және мөлдір жиырылмалы блок жасайды. Басқа үлгілердің ішіне кірістіру үшін қолданылады. Мақалаларда қолданбаңыз. |- | '''жақтау''' || Блоктың айналасындағы жақтаудың стилі. Егер параметр көрсетілмесе, жақтау болмайды. Егер параметр көрсетіліп, бірақ мәні берілмесе, жақтау қою сұр түсті болады. |- | '''мазмұн стилі''' || Бүкіл мазмұн блогының стилі. Кейде <code>padding:0</code> мәнін қолдану қажет болады. |- | '''сілтеме''' || <code>left</code> мәні «көрсету» сілтемесін сол жақта орналастырады. Басқа жағдайларда сілтеме оң жақта көрсетіледі. Параметр көрсетілмесе, сілтеме оң жақта орналасады. |- | '''тақырыбы''' || Әрдайым көрсетіліп тұратын тақырып мәтіні. |- | '''тақырып қарпі''' ||rowspan="2"| <code>normal</code> — қалыпты қаріп, <code>bold</code> — қалың қаріп. Әдепкі бойынша тақырып қалың, ал мәтін қалыпты қаріппен көрсетіледі. |- | '''мәтін қарпі''' |- | '''тақырып көлбеулігі''' ||rowspan="2"| <code>italic</code> — көлбеу қаріп, <code>normal</code> — қалыпты қаріп. Әдепкі мәні — <code>normal</code>. |- | '''мәтін көлбеулігі''' |- | '''тақырып фоны''' ||rowspan="2"| Фон түсі. Әдепкі бойынша сұр түсті. |- | '''мәтін фоны''' |- | '''тақырыпты туралау''' ||rowspan="2"| <code>center</code>, <code>justify</code>, <code>left</code>, <code>right</code> мәндерін қабылдайды. Әдепкі бойынша тақырып ортаға, ал мәтін сол жаққа тураланады. |- | '''мәтінді туралау''' |- | '''тақырып стилі''' ||rowspan="2"| Қосымша CSS стильдері. |- | '''мәтін стилі''' |} == Мысалдар == <pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} </pre> {{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}} Жасырылған мәтін. {{Жасырын блоктың соңы}} Мазмұн ішіндегі жолдарды бөлуге жол берілмейді. Олардың орнына <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><br></syntaxhighlight>, <code>{{tl|pb}}</code>, <code>{{tl|^}}</code> үлгілерін қолдануға болады. == Ескерту == * Әрбір {{tl|Жасырын блоктың басы}} үлгісінен кейін міндетті түрде {{tl|Жасырын блоктың соңы}} үлгісін қолданыңыз. * Жасырылатын мәтінді екі үлгінің арасына орналастырыңыз. * Блоктың тақырыбы ортаға тураланады. * Егер блоктың ені көрсетілмесе, ол әдепкі бойынша 100% болады. * Бұл үлгіні жиырылмалы кестелерді жасау үшін пайдаланбаңыз. <noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude> 62o9gt9t0r19bn12w979wxhtl47ik1f 3 789891 3692156 2026-11-05T16:46:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692156 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алдияр0001}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:46, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) ivthynejrywu2yumu3dy3vk5yo8xy7l 3 789892 3692157 2026-11-05T16:47:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692157 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Begimayo.ai}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:47, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) sikhwohbjk6kc3u9hr7ddnbq2ybbkre 3 789893 3692158 2026-11-05T16:48:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692158 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әзімхан Амина}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:48, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) gkhmxsw98kzw78uhpon9i43jqsrin59 3 789894 3692159 2026-11-05T16:48:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692159 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Нурасыл Есжан}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:48, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) t4mqo3kfuct87b14kjil4rxscq9c7pv 3 789895 3692160 2026-11-05T16:49:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692160 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Alizhan111}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:49, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) n4v7fu2ct9uvc58ncaty5zzxvth9q9l 3 789896 3692161 2026-11-05T16:49:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692161 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Cyanlian}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:49, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) cga8gktwqnrcunbaft6d3mms381l4jb 3 789897 3692162 2026-11-05T16:51:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692162 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Саламатқызы Айша}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:51, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) culbcolc6sw6tcd4lzqa4cuhaqvetr0 3 789898 3692163 2026-11-05T16:52:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692163 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сейтхали Арнат}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:52, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 1cjma8fu00nezsqp2sj418ysbaqcace 3 789899 3692164 2026-11-05T16:52:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692164 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әлманчұр}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 21:52, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 3xcanq27gt76zq1lhf63g1v07vog5ib 3 789900 3692165 2026-11-05T16:53:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692165 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мейиржан}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:53, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) dq3g5i4vs2u1h58ikjojwth15b9ki0e 3 789901 3692167 2026-11-05T16:54:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692167 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жарқынбекұлы Санжар}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:54, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) qa3xl1fj3kmc1fegeb1diwd42v65rkr 3 789902 3692168 2026-11-05T16:54:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692168 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алихан Марат}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 21:54, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) qt8n3mba93h7eyaagepfxw2g2in0lqi 3 789903 3692169 2026-11-05T16:54:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692169 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Қасымбекова Айзере}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:54, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) efhageabauibrbgbdybtn8ho7g9t29c 3 789904 3692170 2026-11-05T16:55:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692170 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әбдікәрім Аружан}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 21:55, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) knbfw7fxa7kbycbklv1mg3832jlvns4 3 789905 3692171 2026-11-05T16:56:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692171 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алимхан Саммитхан}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:56, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 4erku2gfxzewnueqsxyzw6h514bwi8d 3 789906 3692172 2026-11-05T16:56:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692172 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бекен Жанель}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:56, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 8t495g1nh3eon7ouxzypz12ico9knlq 3 789907 3692173 2026-11-05T16:56:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692173 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=DiasDsui}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:56, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) anhfr5up77x8sxm7e1eoqj4qre2ex6e 3 789908 3692174 2026-11-05T16:57:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692174 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Берік Нұркелді}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) kjmdx495ocbi67fmox3iprgqobj5t83 3 789909 3692175 2026-11-05T16:57:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692175 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Нуұрай}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 21:57, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) mw7zu8bmpz6nefupz3y304dioz3hwa9 3 789910 3692176 2026-11-05T16:57:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692176 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Regjsj}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:57, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) dh78mqvnikgrhbntgl8rsksqi1ey4ag 3 789911 3692179 2026-11-05T16:58:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692179 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Aizere111}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:58, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) ngo0pgx2lxw1xjy9z4v277lq2lcjhul 3 789912 3692181 2026-11-05T16:59:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692181 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Yernur1}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:59, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) tkjah3v3iqxqkuesj6c84sgrq9nigl2 3 789913 3692182 2026-11-05T16:59:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692182 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Dosdosdosdos}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:59, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 9reftifcf1m8w737l09velb23s9v4m2 3 789914 3692183 2026-11-05T17:01:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692183 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мейрамбек Дінмұхамед}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:01, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) bj78w7v2t8g8mpl7gdcrjxdragwcnbo 3 789915 3692184 2026-11-05T17:01:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692184 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Русоанқызы Аида}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:01, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) gjbyw7rwadkt4uzev85leky1movybrb 3 789916 3692185 2026-11-05T17:02:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692185 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ергенбай Ұлжан}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) maugji8pdgmajuvfr18ybnfcts1mhc1 3 789917 3692186 2026-11-05T17:02:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692186 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Asset Doszhan}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:02, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 70691t5bpkj3xdc0bcs48v1p9eb7ogs 3 789918 3692188 2026-11-05T17:03:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692188 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айдана Турдағұл}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:03, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 7ojfa9puww82x014glt31pymlfpjn3u 3 789919 3692189 2026-11-05T17:03:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692189 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Русланқызы Аида}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:03, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) p8ci8ikda61rg8vnb658jmd469ozdmc 10 789920 3692190 2026-11-05T17:03:15Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: style="background:#FFB6B6"<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3692190 wikitext text/x-wiki style="background:#FFB6B6"<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 6lu2kijugyxo9u4uv2iznrtcv6qj1kh 3 789921 3692191 2026-11-05T17:03:16Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692191 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Саният Ермахан}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 22:03, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) h2cwgk6o91e6ig7pkbde64i65vze2rq 3 789922 3692192 2026-11-05T17:03:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692192 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шәкірт Нұрай}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:03, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 1e6na00pwe5zb270axwdwc5vyv3vjwb 10 789923 3692193 2026-11-05T17:04:00Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: style="background:#B0CEFF"<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3692193 wikitext text/x-wiki style="background:#B0CEFF"<noinclude> {{documentation}} </noinclude> qncbieyzu4htp66pt1bi7dw8tfqmh18 3 789924 3692196 2026-11-05T17:04:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692196 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Акжол крутой}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:04, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) avuh15zkcquehewg27ygn14osy58i1o 3 789925 3692197 2026-11-05T17:04:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692197 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ruuukaaa}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:04, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 3m8qhvb2zt6i3hr8x1qvigmrk551p1f 0 789926 3692199 2026-11-05T17:05:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = 2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны... 3692199 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = 2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың Уосодағы кампусы''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. hasleffvo7yzxwab551fy3rrjqm44c1 3692200 3692199 2026-11-05T17:05:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3692200 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = 2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. gg9964nlbugpgabohdrzpdt8dqobswu 3692202 3692200 2026-11-05T17:05:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3692202 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. 71t6ledp3tcucsvegpde5kj4sdoykiv 3692206 3692202 2026-11-05T17:07:29Z 1nter pares 146705 3692206 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8w4f282k0rpmzt2o46wzbw80dm7fw43 3692213 3692206 2026-11-05T17:10:09Z 1nter pares 146705 3692213 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rr7fg7m68pgfs0p6wrp1ulc58xq0b74 3692216 3692213 2026-11-05T17:12:58Z 1nter pares 146705 3692216 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cc2cvauoxkpogcoatlxii0dacov2yuw 3692217 3692216 2026-11-05T17:15:06Z 1nter pares 146705 /* Академиялық қызметі */ 3692217 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hhowrefcdp9nokhfipyorsktlywiort 3692218 3692217 2026-11-05T17:17:39Z 1nter pares 146705 /* InterVarsity Christian Fellowship */ 3692218 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 04v5f0pbp4g0rs4pnhormyu7j3yy0cf 3692222 3692218 2026-11-05T17:20:20Z 1nter pares 146705 /* Джаз ансамблі */ 3692222 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. === Концерттік хор === UWMC концерттік хоры — колледждегі ең ірі хор ұжымы. Оған хорда ән айту тәжірибесі бар барлық студенттер қатыса алады. Концерттік хор жыл сайын кампуста бірнеше рет өнер көрсетеді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті және мамырда өтетін Аналар күніне арналған концерт бар. Бұл үш концерт те UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Сонымен қатар концерттік хор жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады және әр ақпан айында жергілікті қауымдастық тұрғындарына Әулие Валентин күніне арналған әндер орындайды. === Вокалдық джаз ансамблі === UWMC вокалдық джаз ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Құрамында 12–16 әнші бар ансамбль джаз және танымал музыканың алуан түрлі шығармаларын орындайды. Оған колледждің барлық студенттері тыңдаудан өту арқылы қатыса алады. UWMC вокалдық джаз ансамблі жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерттің барлығы UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Вокалдық джаз ансамблі жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады. Сондай-ақ Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде өнер көрсетіп, жергілікті жоғары мектептердің хорларымен бірлескен алмасу концерттерін өткізеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} de91qitfdork0h1g9rhzpr973ivoefr 3692229 3692222 2026-11-05T17:26:59Z 1nter pares 146705 /* Вокалдық джаз ансамблі */ 3692229 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. === Концерттік хор === UWMC концерттік хоры — колледждегі ең ірі хор ұжымы. Оған хорда ән айту тәжірибесі бар барлық студенттер қатыса алады. Концерттік хор жыл сайын кампуста бірнеше рет өнер көрсетеді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті және мамырда өтетін Аналар күніне арналған концерт бар. Бұл үш концерт те UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Сонымен қатар концерттік хор жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады және әр ақпан айында жергілікті қауымдастық тұрғындарына Әулие Валентин күніне арналған әндер орындайды. === Вокалдық джаз ансамблі === UWMC вокалдық джаз ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Құрамында 12–16 әнші бар ансамбль джаз және танымал музыканың алуан түрлі шығармаларын орындайды. Оған колледждің барлық студенттері тыңдаудан өту арқылы қатыса алады. UWMC вокалдық джаз ансамблі жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерттің барлығы UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Вокалдық джаз ансамблі жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады. Сондай-ақ Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде өнер көрсетіп, жергілікті жоғары мектептердің хорларымен бірлескен алмасу концерттерін өткізеді. === Jazz Central Voices === UWMC-нің Jazz Central Voices ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Ансамбль құрамына UWMC-нің қазіргі студенттерімен қатар Орталық Висконсиннің әртүрлі елді мекендерінен келген жергілікті қауымдастық өкілдері кіреді. Олардың арасында музыка пәнінің мұғалімдері мен колледжде музыка мамандығы бойынша бұрын білім алған түлектер көп. Ансамбль репертуарына биг-бэнд дәуіріндегі классикалық свинг әуендері, белгілі джаз шығармаларының ''a cappella'' мәнеріндегі өңдеулері және заманауи вокалдық джаз туындылары кіреді. Jazz Central Voices ансамбліне іріктеу тыңдаулары жыл сайын тамыз айында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерт UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысып, Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде концерт береді. === The Forum === UWMC қолдауымен шығатын ''The Forum'' — студенттер басқаратын оқу орнының газеті. Ол оқу жылы барысында ай сайын, ал жаз мезгілінде бір рет басылып шығады. Газеттің әр саны 2500 данадан астам таралыммен таратылады. Басылымның Facebook желісінде жеке парақшасы бар және ол [[Уосо метрополиялық статистикалық аймағы]]ның бүкіл аумағында таратылады. === Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы === UWMC студенттерінің өзін-өзі басқару ұйымы — Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы. Оның құрамына алты лауазымды қызметкер мен он сенатор кіреді. Олар студенттердің мүдделерін білдіріп, студенттік іс-шаралар мен түрлі бағдарламаларды ұйымдастыруға көмектеседі. Кампус Висконсин университеттері жүйесінің барлық 26 кампусын біріктіретін Студенттік өкілдер қауымдастығының, сондай-ақ Висконсин университеттері жүйесінің филиалдық кампустар қауымдастығының (бұрынғы Висконсин университеттері колледждерінің студенттік басқару кеңесі) мүшесі болып саналады. Соңғы ұйым бұрын [[Висконсин университетінің колледждері]] құрамында болған Висконсин университеттері жүйесінің 13 екі жылдық филиалдық кампусының мүдделерін қорғайды. Бұған дейін кампус штат деңгейінде жүйедегі 26 кампустың 23-інің мүдделерін білдірген [[United Council]] лоббистік ұйымының да мүшесі болған. Бұл мүшелік ұйым белсенді қызмет атқарған кезеңге жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 97219v1h3u7m0ckn0obq8li98ilwrcx 3692232 3692229 2026-11-05T17:28:23Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3692232 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. === Концерттік хор === UWMC концерттік хоры — колледждегі ең ірі хор ұжымы. Оған хорда ән айту тәжірибесі бар барлық студенттер қатыса алады. Концерттік хор жыл сайын кампуста бірнеше рет өнер көрсетеді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті және мамырда өтетін Аналар күніне арналған концерт бар. Бұл үш концерт те UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Сонымен қатар концерттік хор жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады және әр ақпан айында жергілікті қауымдастық тұрғындарына Әулие Валентин күніне арналған әндер орындайды. === Вокалдық джаз ансамблі === UWMC вокалдық джаз ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Құрамында 12–16 әнші бар ансамбль джаз және танымал музыканың алуан түрлі шығармаларын орындайды. Оған колледждің барлық студенттері тыңдаудан өту арқылы қатыса алады. UWMC вокалдық джаз ансамблі жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерттің барлығы UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Вокалдық джаз ансамблі жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады. Сондай-ақ Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде өнер көрсетіп, жергілікті жоғары мектептердің хорларымен бірлескен алмасу концерттерін өткізеді. === Jazz Central Voices === UWMC-нің Jazz Central Voices ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Ансамбль құрамына UWMC-нің қазіргі студенттерімен қатар Орталық Висконсиннің әртүрлі елді мекендерінен келген жергілікті қауымдастық өкілдері кіреді. Олардың арасында музыка пәнінің мұғалімдері мен колледжде музыка мамандығы бойынша бұрын білім алған түлектер көп. Ансамбль репертуарына биг-бэнд дәуіріндегі классикалық свинг әуендері, белгілі джаз шығармаларының ''a cappella'' мәнеріндегі өңдеулері және заманауи вокалдық джаз туындылары кіреді. Jazz Central Voices ансамбліне іріктеу тыңдаулары жыл сайын тамыз айында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерт UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысып, Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде концерт береді. === The Forum === UWMC қолдауымен шығатын ''The Forum'' — студенттер басқаратын оқу орнының газеті. Ол оқу жылы барысында ай сайын, ал жаз мезгілінде бір рет басылып шығады. Газеттің әр саны 2500 данадан астам таралыммен таратылады. Басылымның Facebook желісінде жеке парақшасы бар және ол [[Уосо метрополиялық статистикалық аймағы]]ның бүкіл аумағында таратылады. === Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы === UWMC студенттерінің өзін-өзі басқару ұйымы — Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы. Оның құрамына алты лауазымды қызметкер мен он сенатор кіреді. Олар студенттердің мүдделерін білдіріп, студенттік іс-шаралар мен түрлі бағдарламаларды ұйымдастыруға көмектеседі. Кампус Висконсин университеттері жүйесінің барлық 26 кампусын біріктіретін Студенттік өкілдер қауымдастығының, сондай-ақ Висконсин университеттері жүйесінің филиалдық кампустар қауымдастығының (бұрынғы Висконсин университеттері колледждерінің студенттік басқару кеңесі) мүшесі болып саналады. Соңғы ұйым бұрын [[Висконсин университетінің колледждері]] құрамында болған Висконсин университеттері жүйесінің 13 екі жылдық филиалдық кампусының мүдделерін қорғайды. Бұған дейін кампус штат деңгейінде жүйедегі 26 кампустың 23-інің мүдделерін білдірген [[United Council]] лоббистік ұйымының да мүшесі болған. Бұл мүшелік ұйым белсенді қызмет атқарған кезеңге жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.uwmc.uwc.edu/ Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт] {{coord|44.957982|-89.644767|region:US_type:edu|display=title}} k60cce4dhdyikzalpyeqtbxclhtrxf9 3692234 3692232 2026-11-05T17:30:27Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3692234 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Стивенс-Пойнт университетінің Уосодағы кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. === Концерттік хор === UWMC концерттік хоры — колледждегі ең ірі хор ұжымы. Оған хорда ән айту тәжірибесі бар барлық студенттер қатыса алады. Концерттік хор жыл сайын кампуста бірнеше рет өнер көрсетеді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті және мамырда өтетін Аналар күніне арналған концерт бар. Бұл үш концерт те UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Сонымен қатар концерттік хор жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады және әр ақпан айында жергілікті қауымдастық тұрғындарына Әулие Валентин күніне арналған әндер орындайды. === Вокалдық джаз ансамблі === UWMC вокалдық джаз ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Құрамында 12–16 әнші бар ансамбль джаз және танымал музыканың алуан түрлі шығармаларын орындайды. Оған колледждің барлық студенттері тыңдаудан өту арқылы қатыса алады. UWMC вокалдық джаз ансамблі жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерттің барлығы UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Вокалдық джаз ансамблі жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады. Сондай-ақ Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде өнер көрсетіп, жергілікті жоғары мектептердің хорларымен бірлескен алмасу концерттерін өткізеді. === Jazz Central Voices === UWMC-нің Jazz Central Voices ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Ансамбль құрамына UWMC-нің қазіргі студенттерімен қатар Орталық Висконсиннің әртүрлі елді мекендерінен келген жергілікті қауымдастық өкілдері кіреді. Олардың арасында музыка пәнінің мұғалімдері мен колледжде музыка мамандығы бойынша бұрын білім алған түлектер көп. Ансамбль репертуарына биг-бэнд дәуіріндегі классикалық свинг әуендері, белгілі джаз шығармаларының ''a cappella'' мәнеріндегі өңдеулері және заманауи вокалдық джаз туындылары кіреді. Jazz Central Voices ансамбліне іріктеу тыңдаулары жыл сайын тамыз айында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерт UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысып, Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде концерт береді. === The Forum === UWMC қолдауымен шығатын ''The Forum'' — студенттер басқаратын оқу орнының газеті. Ол оқу жылы барысында ай сайын, ал жаз мезгілінде бір рет басылып шығады. Газеттің әр саны 2500 данадан астам таралыммен таратылады. Басылымның Facebook желісінде жеке парақшасы бар және ол [[Уосо метрополиялық статистикалық аймағы]]ның бүкіл аумағында таратылады. === Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы === UWMC студенттерінің өзін-өзі басқару ұйымы — Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы. Оның құрамына алты лауазымды қызметкер мен он сенатор кіреді. Олар студенттердің мүдделерін білдіріп, студенттік іс-шаралар мен түрлі бағдарламаларды ұйымдастыруға көмектеседі. Кампус Висконсин университеттері жүйесінің барлық 26 кампусын біріктіретін Студенттік өкілдер қауымдастығының, сондай-ақ Висконсин университеттері жүйесінің филиалдық кампустар қауымдастығының (бұрынғы Висконсин университеттері колледждерінің студенттік басқару кеңесі) мүшесі болып саналады. Соңғы ұйым бұрын [[Висконсин университетінің колледждері]] құрамында болған Висконсин университеттері жүйесінің 13 екі жылдық филиалдық кампусының мүдделерін қорғайды. Бұған дейін кампус штат деңгейінде жүйедегі 26 кампустың 23-інің мүдделерін білдірген [[United Council]] лоббистік ұйымының да мүшесі болған. Бұл мүшелік ұйым белсенді қызмет атқарған кезеңге жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.uwmc.uwc.edu/ Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт] {{coord|44.957982|-89.644767|region:US_type:edu|display=title}} [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Марафон округіндегі (Висконсин) білім беру]] [[Санат:Уосо (Висконсин)]] [[Санат:Марафон округіндегі (Висконсин) ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]] [[Санат:Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] [[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]] l5h7ozljqlp6zt8wwicshu0mnfzkjym 3692381 3692234 2026-11-06T08:21:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3692381 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:2009-0620-WI016-UWmarathon.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Wausau |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = Кампус басшысы |Басшысы = Озалл Томс, PhD |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 575 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 47 |Орналасқан жері = [[Уосо (Висконсин)|Уосо]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = |Сайты = https://www3.uwsp.edu/wausau/Pages/default.aspx |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Сурет:UWMarathonCountySignWIS52.jpg|thumb|right|Қош келдіңіздер белгісі]] [[Сурет:UWMarathonCountySouthEntrance.jpg|thumb|right|Оңтүстік корпус]] [[Сурет:UWMarathonCountyFieldhouse.jpg|thumb|right|Колледждің спорт кешені]] [[Сурет:UWMarathonCountyWestEntrance.jpg|thumb|right|Батыс кіреберіс]] '''Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' (бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Марафон округі''' немесе '''UWMC''') — [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] құрамындағы екі жылдық кампус. Ол АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Уосо (Висконсин)|Уосо]] қаласының орталығына жақын, аумағы 78 акр (шамамен 32 гектар) болатын Марафон саябағының жанында орналасқан. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт кампусы бес ғимараттан тұрады: негізгі оқу корпусы, спорт кешені, керамика және қыш өнері ғимараты, өнер корпусы және Азаматтық белсенділік орталығы. 2021 жылғы күзгі семестрде Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнтта 575 студент білім алды, ал оқу топтарындағы студенттердің орташа саны 15 адамды құрады.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 29.</ref> UWSP-Wausau кампусында [[Висконсин қоғамдық радиосы]]ның Уосодағы өңірлік студиясы орналасқан. Кампустың атқарушы басшысы — Озалл Томс. 2018 жылы [[Висконсин университетінің колледждері]] жүйесінің таратылуына байланысты оқу орны [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусына айналды<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> және қазіргі атауын алды.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref> == Академиялық қызметі == Оқу орны [[қауымдастырылған дәреже]] алуға мүмкіндік беретін білім беру бағдарламаларын, сондай-ақ кепілдендірілген ауысу бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарлама бойынша академиялық талаптарды орындаған студенттерге Висконсин университеттері жүйесінің өздері таңдаған төрт жылдық оқу орнына қабылдану кепілдігі беріледі. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] және [[Висконсин университеті – Ошкош]]пен бірлескен бағдарламасы да бар. Ол студенттерге екі оқу орнында қатар тіркеліп, Марафон округіндегі кампуста серіктес университеттердің жекелеген курстарын оқуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама арқылы студенттер бизнесті басқару, жалпы білім беру, веб-технологиялар мен цифрлық медианы әзірлеу және мейіргер ісі бағыттары бойынша [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сонымен қатар UWSP-Wausau көршілес орналасқан [[Нортсентрал техникалық колледжі]]мен (NTC) келісім жасасқан. Бұл келісім бойынша студент NTC-де бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасын аяқтап, 30–32 академиялық кредит көлемінде сертификат алады, содан кейін UWMC-ге ауысып, өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алу үшін оқуын жалғастыра алады. == Оқудан тыс іс-шаралар == === Спорт === Висконсин университеті – Марафон округі [[гольф]], [[баскетбол]], [[волейбол]] және [[футбол]] командаларына қолдау көрсетеді. Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың спорт кешенінде бассейн, күш жаттығуларына арналған зал, жалпы спорт залы және [[ракетбол]] корты бар. Оқу орнының бойтұмары — хаски. === InterVarsity Christian Fellowship === InterVarsity Christian Fellowship — кампуста қызмет ететін христиандық студенттік ұйым. Оның іс-шараларына конференциялар, шағын топтарда Киелі кітапты зерттеу сабақтары, сондай-ақ діни құлшылық пен шақырылған баяндамашылардың сөз сөйлеуін қамтитын ірі кездесулер кіреді. === Концерттік оркестр === Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың концерттік оркестрі — университет пен жергілікті қауымдастық музыканттарын біріктіретін ұжым. Оның құрамына UWMC-нің қазіргі және бұрынғы студенттері, сондай-ақ Уосо аймағындағы басқа да музыканттар кіреді. Оркестр жыл сайын төрт концерт өткізеді: қазанда бүкіл музыкалық бағдарламаны таныстыратын «Алдын ала көрсетілім» концерті, желтоқсанда UWMC джаз ансамблімен бірлескен концерт, ерте көктемде толық концерттік бағдарлама және мамырда UWMC концерттік хорымен бірлескен өнер көрсету. Әрбір жұп жылдың ерте көктемінде өтетін концертте балеттен бастап Бродвей мюзиклдері мен бал билеріне дейінгі би өнеріне байланысты музыкалық шығармалар орындалады. === Джаз ансамблі === UWMC джаз ансамбліне биг-бэнд музыкасын орындауға қызығушылық танытатын университеттің барлық студенттері қатыса алады. Ансамбль мүшелері джаз репертуарын меңгеру арқылы джаз, латынамерикалық музыка және джаз-роктың түрлі стильдерін үйреніп, жеке орындаушылық және ансамбльдік дағдыларын дамытады. Ұжым әр семестрде кампуста кемінде екі рет өнер көрсетеді. Сонымен қатар кейде кампустан тыс фестивальдерге, қоғамдық іс-шараларға және мемлекеттік мектептердің музыкалық ұжымдарымен бірлескен концерттерге қатысады. Ансамбльге қабылдану үшін тыңдаудан өту талап етілмейді. Бұл курс музыка мамандығы бойынша білім алатын студенттердің оқу бағдарламасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол студенттерге басқа пәндерден алған білімдерін тәжірибеде қолдануға және бекітуге мүмкіндік береді. === Концерттік хор === UWMC концерттік хоры — колледждегі ең ірі хор ұжымы. Оған хорда ән айту тәжірибесі бар барлық студенттер қатыса алады. Концерттік хор жыл сайын кампуста бірнеше рет өнер көрсетеді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті және мамырда өтетін Аналар күніне арналған концерт бар. Бұл үш концерт те UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Сонымен қатар концерттік хор жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады және әр ақпан айында жергілікті қауымдастық тұрғындарына Әулие Валентин күніне арналған әндер орындайды. === Вокалдық джаз ансамблі === UWMC вокалдық джаз ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Құрамында 12–16 әнші бар ансамбль джаз және танымал музыканың алуан түрлі шығармаларын орындайды. Оған колледждің барлық студенттері тыңдаудан өту арқылы қатыса алады. UWMC вокалдық джаз ансамблі жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерттің барлығы UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Вокалдық джаз ансамблі жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысады. Сондай-ақ Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде өнер көрсетіп, жергілікті жоғары мектептердің хорларымен бірлескен алмасу концерттерін өткізеді. === Jazz Central Voices === UWMC-нің Jazz Central Voices ансамблі — кампустағы іріктеу арқылы жасақталатын екі вокалдық джаз ұжымының бірі. Ансамбль құрамына UWMC-нің қазіргі студенттерімен қатар Орталық Висконсиннің әртүрлі елді мекендерінен келген жергілікті қауымдастық өкілдері кіреді. Олардың арасында музыка пәнінің мұғалімдері мен колледжде музыка мамандығы бойынша бұрын білім алған түлектер көп. Ансамбль репертуарына биг-бэнд дәуіріндегі классикалық свинг әуендері, белгілі джаз шығармаларының ''a cappella'' мәнеріндегі өңдеулері және заманауи вокалдық джаз туындылары кіреді. Jazz Central Voices ансамбліне іріктеу тыңдаулары жыл сайын тамыз айында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын кампуста төрт концерт береді. Олардың қатарында қазанда колледждің барлық бес музыкалық ансамблі қатысатын «Күзгі таныстырылым» концерті, желтоқсанда оқу орнының үш вокалдық ұжымы өнер көрсететін қысқы хор концерті, сәуірде өтетін UWMC вокалдық джаз фестиваліндегі концерт және мамырда ұйымдастырылатын көктемгі джаз концерті бар. Соңғы концертке үш джаз ұжымымен қатар Орталық Висконсин жоғары мектептерінің үздік оқушыларынан құралған вокалдық джаз ансамблі қатысады. Аталған төрт концерт UWMC кампусындағы Азаматтық белсенділік орталығының театрында өткізіледі. Jazz Central Voices жыл сайын студенттік стипендияларға қаражат жинауға арналған UWMC EATS қайырымдылық іс-шарасына қатысып, Орталық Висконсиннің әртүрлі жерлерінде концерт береді. === The Forum === UWMC қолдауымен шығатын ''The Forum'' — студенттер басқаратын оқу орнының газеті. Ол оқу жылы барысында ай сайын, ал жаз мезгілінде бір рет басылып шығады. Газеттің әр саны 2500 данадан астам таралыммен таратылады. Басылымның Facebook желісінде жеке парақшасы бар және ол [[Уосо метрополиялық статистикалық аймағы]]ның бүкіл аумағында таратылады. === Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы === UWMC студенттерінің өзін-өзі басқару ұйымы — Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы. Оның құрамына алты лауазымды қызметкер мен он сенатор кіреді. Олар студенттердің мүдделерін білдіріп, студенттік іс-шаралар мен түрлі бағдарламаларды ұйымдастыруға көмектеседі. Кампус Висконсин университеттері жүйесінің барлық 26 кампусын біріктіретін Студенттік өкілдер қауымдастығының, сондай-ақ Висконсин университеттері жүйесінің филиалдық кампустар қауымдастығының (бұрынғы Висконсин университеттері колледждерінің студенттік басқару кеңесі) мүшесі болып саналады. Соңғы ұйым бұрын [[Висконсин университетінің колледждері]] құрамында болған Висконсин университеттері жүйесінің 13 екі жылдық филиалдық кампусының мүдделерін қорғайды. Бұған дейін кампус штат деңгейінде жүйедегі 26 кампустың 23-інің мүдделерін білдірген [[United Council]] лоббистік ұйымының да мүшесі болған. Бұл мүшелік ұйым белсенді қызмет атқарған кезеңге жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.uwmc.uwc.edu/ Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт] {{coord|44.957982|-89.644767|region:US_type:edu|display=title}} [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Марафон округіндегі (Висконсин) білім беру]] [[Санат:Уосо (Висконсин)]] [[Санат:Марафон округіндегі (Висконсин) ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]] [[Санат:Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] [[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]] lwrh0ok492zel0aqvpupfn1b4hn4byn 3 789927 3692203 2026-11-05T17:05:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692203 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Alimkhan Zhannur}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:05, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) fbx6y8c3rifeb8g4isb4op4f35wbpjc 3 789928 3692204 2026-11-05T17:05:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692204 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Meyirzhan228}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:05, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) i4q4sp0cf6l2a4cwohn9jqpkdwbw8v7 3 789929 3692207 2026-11-05T17:08:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692207 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әмірхан Нұрмұхаммед}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:08, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) apfxnc4si5yjaw2gsq6had2gzpgw2n9 3 789930 3692208 2026-11-05T17:08:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692208 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Баисбек Айсәуле}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:08, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) rjh200es5jli3r4m1ymfrbei85zunak 3 789931 3692210 2026-11-05T17:09:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692210 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=H6ntik736438}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:09, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 6y32j6ivfda9sdmtcur2egycg6xqloa 3 789932 3692211 2026-11-05T17:09:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692211 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Қайырғали Айша}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 22:09, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 4vua68fy6x7jitqqb8i5artedunr3ol 3 789933 3692214 2026-11-05T17:11:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692214 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жеңісбекқызы Аяулым}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 22:11, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) s8sa0w4ng54vq9v8sljqp52k7i2d6iy 3 789934 3692215 2026-11-05T17:12:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692215 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айша Қайырғали}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) mmmuld750q6cgw512m91jzv5r3ovisu 3 789935 3692220 2026-11-05T17:18:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692220 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Укибаев Алихан}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:18, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) sv7btzszzmlarfvb9m34u9v7aj8xpdl 3 789936 3692223 2026-11-05T17:20:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692223 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бахыткызы жасмина}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:20, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 4z4v86ahl1033m5pl7l9cwiopf8d8pp 3 789937 3692225 2026-11-05T17:23:16Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692225 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Regjsj2}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 22:23, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) sq4l5vv0y4a9t4qgejumf0cd8wjho6g 3 789938 3692228 2026-11-05T17:26:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692228 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алтай Тамирис}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 22:26, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) l3dspvd8qvdbsduli3iie2ui058bhj0 0 789939 3692233 2026-11-05T17:29:45Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''АҚШ-дағы аралық сайлау''' ({{Lang-en|Midterm elections}}) — АҚШ-та президенттің төрт жылдық өкілеттік мерзімінің ортасында, қарашаның бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбіде өткізілетін [[АҚШ сайлау жүйесі|жалпыға бірдей сайлау]]. Аралық сайлау кезінде АҚШ Өкілдер пал... 3692233 wikitext text/x-wiki '''АҚШ-дағы аралық сайлау''' ({{Lang-en|Midterm elections}}) — АҚШ-та президенттің төрт жылдық өкілеттік мерзімінің ортасында, қарашаның бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбіде өткізілетін [[АҚШ сайлау жүйесі|жалпыға бірдей сайлау]]. Аралық сайлау кезінде [[АҚШ Өкілдер палатасы]]ндағы барлық 435 орын және [[АҚШ Сенаты]]ндағы 100 орынның 33 немесе 34-і толтырылады. Сонымен қатар, [[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ-тың 50 штаты]]ның 34-і аралық сайлау кезінде төрт жылдық мерзімге өз губернаторларын сайлайды, ал [[Вермонт]] пен [[Нью-Гэмпшир]] аралық және президенттік сайлау кезінде де екі жылдық мерзімге губернаторларды сайлайды. Осылайша, аралық сайлау кезінде 36 губернатор сайланады. Көптеген штаттарда аралық жылдары штаттардың заң шығарушы органдарына лауазымды тұлғалар да сайланады. Сайлау муниципалды деңгейде де өткізіледі. Дауыс беру бюллетеньдерінде мэрлікке кандидаттарды, басқа да жергілікті мемлекеттік лауазымдарды, сондай-ақ [[азаматтық бастамалар]]дың кең ауқымын көруге болады. Арнайы сайлау көбінесе әдеттегі сайлаумен бір уақытта өткізіледі,<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the United States Congress|url=https://archive.org/details/encyclopediaofun0000dewh/page/138|last1=Dewhirst|first1=Robert|last2=Rausch|first2=John David|publisher=Infobase Publishing|year=2007|isbn=978-0816050581|location=New York|pages=138}}</ref> сондықтан қосымша сенаторлар, губернаторлар және басқа да жергілікті шенеуніктер толық емес мерзімге сайлануы мүмкін. Аралық сайлау президенттік сайлауға қарағанда [[Сайлаушылардың келуі|сайлаушылардың қатысуы]]ның төмендігімен сипатталады. Соңғы жылдардағы президенттік сайлауда келушілер саны шамамен 50-60 %-ды құраса, аралық сайлауда сайлау учаскелеріне дауыс беруге құқығы бар адамдардың шамамен 40%-ы ғана келеді.<ref>{{cite web|url=http://www.pewcenteronthestates.org/trends_detail.aspx?id=31674|title=Demand for Democracy|publisher=The Pew Center on the States|access-date=2011-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618221944/http://www.pewcenteronthestates.org/trends_detail.aspx?id=31674|archive-date=2010-06-18|url-status=live}}</ref><ref>Desilver, D. (2014) [https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/07/24/voter-turnout-always-drops-off-for-midterm-elections-but-why/ Voter turnout always drops off for midterm elections, but why?] {{Wayback|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/07/24/voter-turnout-always-drops-off-for-midterm-elections-but-why/|date=20211124062544}} Pew Research Center, July 24, 2014.</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, аралық сайлауда президенттің партиясы Конгресстегі орындарын жиі жоғалтады, ал көбінесе қарама-қарсы партия Конгресстің бір немесе екі палатасын бақылауға алады.<ref>{{cite book|last1=Busch|first1=Andrew|title=Horses in Midstream|url=https://archive.org/details/horsesinmidstrea0000busc|url-access=registration|date=1999|publisher=University of Pittsburgh Press|pages=[https://archive.org/details/horsesinmidstrea0000busc/page/18 18]–21}}</ref> == Аралық сайлаудың тарихи рекордтары == Аралық сайлау кейде қазіргі президенттің және/немесе биліктегі партияның атқарған жұмысының нәтижесі туралы референдум ретінде қарастырылады.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/07/AR2006110701697.html|title=A Voter Rebuke For Bush, the War And the Right|work=[[Washington Post]]|date=2006-11-08|quote=Bush and senior adviser Karl Rove tried to replicate that strategy this fall, hoping to keep the election from becoming a referendum on the president's leadership.|first1=Peter|last1=Baker|first2=Jim|last2=VandeHei|archivedate=2010-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100609093114/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/07/AR2006110701697.html|access-date=2022-06-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1998/11/04/impeachment/|title=Election '98 Lewinsky factor never materialized|publisher=[[CNN]]|date=1998-11-04|quote=Americans shunned the opportunity to turn Tuesday's midterm elections into a referendum on President Bill Clinton's behavior, dashing Republican hopes of gaining seats in the House and Senate.|accessdate=2022-06-12|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925234232/http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1998/11/04/impeachment/}}</ref> Қазіргі президенттің партиясы, әдетте, аралық сайлау кезінде өз позициясын жоғалтуға бейім:<ref>{{Cite book|title=The Opposition Presidency: Leadership and the Constraints of History|last=Crockett|first=David|publisher=Texas A&M University Press|year=2002|isbn=1585441570|location=College Station|pages=[https://archive.org/details/oppositionpresid00davi/page/228 228]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/oppositionpresid00davi/page/228}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан бері президенттің партиясы Өкілдер палатасында шамамен 26 орыннан және Сенатта шамамен 4 орыннан айырылып отырады. Сонымен қатар, тікелей жалпыхалықтық аралық сайлау жүйесі енгізілгеннен бері барлық сайлаулардың ішінде тек жетеуінде ғана (президенттер Вудро Вильсон, Франклин Д. Рузвельт, Джон Ф. Кеннеди, Ричард Никсон, Билл Клинтон, кіші Джордж Буш және Дональд Трамптың тұсында) президенттің партиясы Өкілдер палатасында немесе Сенатта қосымша орындарға ие болды. Ал олардың тек екеуінде ғана (1934 жылы Франклин Д. Рузвельт және 2002 жылы кіші Джордж Буштың тұсында) президенттің партиясы қос палатада да орындар санын арттыра алды. {| class="wikitable" style="font-size:95%; border-collapse: collapse; text-align:center;" |- ! rowspan=2 | Жыл ! rowspan=2 | Президент ! rowspan=2 | Президент партиясы ! colspan=2 | Президент партиясының таза орын өсімі/шығыны |- ! Өкілдер палатасындағы орындар саны ! Сенаттағы орындар саны |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1790)|1790]] | rowspan=2 | [[Джордж Вашингтон]] | rowspan=2 | Партиясыз | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1790, 1791)|+3: (37 ► 40)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1790, 1791)|0: (18 ► 18)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1794)|1794]] | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1794, 1795)|-4: (51 ► 47)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1794, 1795)|+3: (16 ► 19)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1798)|1798]] | [[Джон Адамс]] | Федералистік | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1798, 1799)|+3: (57 ► 60)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1798, 1799)|0: (22 ► 22)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1802)|1802]] | rowspan=2 | [[Томас Джефферсон]] | rowspan=2 | Демократиялық-республикалық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1802, 1803)|+1: (38 ► 39)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1803, 1803)|-6: (15 ► 9)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1806)|1806]] | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1806, 1807)|+2: (114 ► 116)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1806, 1807)|+1: (27 ► 28)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1810)|1810]] | rowspan=2 | [[Джеймс Мэдисон]] | rowspan=2 | Демократиялық-республикалық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1810, 1811)|+13: (94 ► 107)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1810, 1811)|0: (26 ► 26)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1814)|1814]] | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1814, 1815)|+5: (114 ► 119)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1814, 1815)|-3: (26 ► 22)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1818)|1818]] | rowspan=2 | [[Джеймс Монро]] | rowspan = 2 | Демократиялық-республикалық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1818, 1819)|+13: (145 ► 158)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1818, 1819)|+2: (28 ► 30)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1822)|1822]] | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1822, 1823)|+34: (155 ► 189)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1822, 1823)|0: (44 ► 44)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1826)|1826]] | [[Джон Куинси Адамс]] | Демократиялық-республикалық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1826, 1827)|-9: (109 ► 100)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1826, 1827)|-2: (21 ► 19)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1830)|1830]] | rowspan=2 | [[Эндрю Джексон]] | rowspan=2 | Демократиялық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1830, 1831)|-10: (136 ► 126)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1830, 1831)|+1: (25 ► 26)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1834)|1834]] | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1834, 1835)|0: (143 ► 143)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1834, 1835)|+1: (21 ► 22)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1838)|1838]] | [[Мартин Ван Бюрен]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1838, 1839)|-3: (128 ► 125)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1838, 1839)|-7: (35 ► 28)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1842)|1842]] | [[Джон Тайлер]] | Партиясыз | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1842)|-69: (142 ► 73)]] | [[АҚШ Сенатына сайлау (1842, 1843)|-3: (30 ► 27)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1846)|1846]] | [[Джеймс Нокс Полк]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1846)|-30: (142 ► 112)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1846, 1847)|+2: (33 ► 35)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1850)|1850]] | [[Миллард Филлмор]] | [[Вигтар партиясы]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1850)|-22: (108 ► 86)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1850, 1851)|-3: (36 ► 33)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1854)|1854]] | [[Франклин Пирс]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1854)|-75: (158 ► 83)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1854, 1855)|-3: (36 ► 33)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1858)|1858]] | [[Джеймс Бьюкенен]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1858, 1859)|-35: (133 ► 98)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1858, 1859)|-4: (32 ► 38)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1862)|1862]] | [[Авраам Линкольн]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1862, 1863)|-23: (108 ► 85)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1862, 1863)|+1: (31 ► 32)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1866)|1866]] | [[Эндрю Джонсон]] | Ұлттық Одақ | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1866, 1867)|+9: (38 ► 47)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1866, 1867)|0: (10 ► 10)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1870)|1870]] | rowspan = 2 | [[Улисс С. Грант]] | rowspan = 2 {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1870, 1871)|-32: (171 ► 139)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1870, 1871)|-5: (63 ► 58)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1874)|1874]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1874, 1875)|-93: (199 ► 106)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1874, 1875)|-10: (52 ► 42)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1878)|1878]] | [[Ратерфорд Бёрчард Хейс]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1878, 1879)|-4: (136 ► 132)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1878, 1879)|-7: (38 ► 31)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1882)|1882]] | [[Честер Алан Артур]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1882)|-29: (151 ► 118)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1882, 1883)|0: (37 ► 37)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1886)|1886]] | [[Гровер Кливленд]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1886)|-16: (183 ► 167)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1886, 1887)|+2: (34 ► 36)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1890)|1890]] | [[Бенджамин Харрисон]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1890)|-93: (179 ► 86)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1890, 1891)|-4: (47 ► 43)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1894)|1894]] | [[Гровер Кливленд]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1894)|-127: (220 ► 93)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1894, 1895)|-4: (44 ► 40)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1898)|1898]] | [[Уильям Мак-Кинли]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1898)|-21: (205 ► 189)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1898, 1899)|+6: (44 ► 50)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1902)|1902]] | rowspan = 2 | [[Теодор Рузвельт]] | rowspan = 2 {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1902)|+9: (201 ► 210)]] | {{Party shading/Republican}} | [[1902 and 1903 United States Senate elections|0: (55 ► 55)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1906)|1906]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1906)|-27: (251 ► 224)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1906, 1907)|+2: (58 ► 60)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1910)|1910]] | [[Уильям Говард Тафт]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1910)|-56: (219 ► 163)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1910, 1911)|-9: (59 ► 50)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1914)|1914]] | rowspan=2 | [[Вудро Вильсон]] | rowspan=2 {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1914)|-61: (291 ► 230)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1914)|+3: (50 ► 53)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1918)|1918]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1918)|-22: (214 ► 192)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1918)|-4: (52 ► 48)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1922)|1922]] | [[Уоррен Гардинг]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1922)|-77: (302 ► 225)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1922)|-7: (60 ► 53)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1926)|1926]] | [[Калвин Кулидж]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1926)|-9: (247 ► 238)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1926)|-6: (56 ► 50)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1930)|1930]] | [[Герберт Гувер]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1930)|-52: (270 ► 218)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1930)|-6: (56 ► 50)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1934)|1934]] | rowspan=3 | [[Франклин Рузвельт]] | rowspan=3 {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1934)|+9: (313 ► 322)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1934)|+9: (60 ► 69)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1938)|1938]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1938)|-72: (334 ► 262)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1938)|-7: (75 ► 68)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1942)|1942]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1942)|-45: (267 ► 222)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1942)|-8: (65 ► 57)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1946)|1946]] | rowspan=2 | [[Гарри Труман]] | rowspan=2 {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1946)|-54: (242 ► 188)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1946)|-10: (56 ► 46)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1950)|1950]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1950)|-28: (263 ► 235)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1950)|-5: (54 ► 49)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1954)|1954]] | rowspan=2 | [[Дуайт Дэвид Эйзенхауер]] | rowspan=2 {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1954)|-18: (221 ► 203)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1954)|-2: (49 ► 47)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1958)|1958]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1958)|-48: (201 ► 153)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1958)|-12: (47 ► 35)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1962)|1962]] | [[Джон Кеннеди]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1962)|-4: (262 ► 258)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1962)|+4: (64 ► 68)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1966)|1966]] | [[Линдон Джонсон]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1966)|-47: (295 ► 248)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1966)|-3: (67 ► 64)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1970)|1970]] | [[Ричард Никсон]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1970)|-12: (192 ► 180)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1970)|+2: (43 ► 45)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1974)|1974]] | [[Джеральд Форд]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1974)|-48: (192 ► 144)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1974)|-4: (42 ► 38)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1978)|1978]] | [[Джимми Картер]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1978)|-15: (292 ► 277)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1978)|-2: (61 ► 59)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1982)|1982]] | rowspan=2 | [[Рональд Рейган]] | rowspan=2 {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1982)|-26: (192 ► 166)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1982)|0: (54 ► 54)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1986)|1986]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1986)|-5: (182 ► 177)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1986)|-8: (53 ► 45)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1990)|1990]] | [[Буш, Джордж Герберт Уокер| Джордж Буш]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1990)|-8: (175 ► 167)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1990)|-1: (45 ► 44)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1994)|1994]] | rowspan=2 | [[Билл Клинтон]] | rowspan=2 {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1994)|-54: (258 ► 204)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1994)|-10: (57 ► 47)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (1998)|1998]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (1998)|+4: (207 ► 211)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (1998)|0: (45 ► 45)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2002)|2002]] | rowspan=2 | [[Буш, Джордж Уокер| Джордж Буш кіші]] | rowspan=2 {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2002)|+8: (221 ► 229)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2002)|+2: (49 ► 51)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2006)|2006]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2006)|-32: (231 ► 199)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2006)|-6: (55 ► 49)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2010)|2010]] | rowspan=2 | [[Барак Обама]] | rowspan=2 {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2010)|-63: (256 ► 193)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2010)|-6: (57 ► 51)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2014)|2014]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2014)|-13: (201 ► 188)]] | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2014)|-9: (53 ► 44)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2018)|2018]] | [[Дональд Трамп]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2018)|-41: (241 ► 200)]]{{efn |name=undecided|''Net loss'' for President's party include vacancies but not vacancies filled before election day}} | {{Party shading/Republican}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2018)|+2: (51 ► 53)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2022)|2022]] | [[Джо Байден]] | {{Party shading/Democratic}} | Демократиялық | {{Party shading/Republican}} |[[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2022)|-9: (222 ► 213)]] | {{Party shading/Democratic}} | [[АҚШ Сенатына сайлау (2022)|+1: (48 ► 49)]] |- | [[АҚШ-тағы сайлау (2026)|2026]] | [[Дональд Трамп]] | {{Party shading/Republican}} | Республикалық | | |- |} == Пікірлер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ-дағы сайлау]] 905zv0t6uzxs90lgpzubmok4jg5nnbo 3 789940 3692236 2026-11-05T17:33:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692236 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Umi.a1sha}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:33, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 86meiiay4ktexbjr7gfcz489gfhg86w 3 789941 3692237 2026-11-05T17:33:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692237 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Керімбай Іңкәр}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:33, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 2zq2gooz7zprtgvd9pv7zi8riura4j9 14 789942 3692238 2026-11-05T17:33:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Висконсин штатындағы университеттер мен колледждер]] [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік білім беру]] 3692238 wikitext text/x-wiki [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Висконсин штатындағы университеттер мен колледждер]] [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік білім беру]] 3nsq380vat0kieme7ztd8scd4mzcxdl 3 789943 3692239 2026-11-05T17:35:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692239 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ғалымжан Икрам}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) tbx13f3qvg6cxy29bkh6eih3l7wkxmf 3 789944 3692240 2026-11-05T17:36:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692240 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Казиза}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:36, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) o6whyqdvuojxw1qvcv54j61j3b0vahy 3 789945 3692244 2026-11-05T17:37:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692244 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=RintyPhantom}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) jj8uxianll1d0dvlwuch8qpgcxkwaw5 3 789946 3692245 2026-11-05T17:38:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692245 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=EJ-JC}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:38, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 4zng31n6m0db7bwlrwv3wixugc76aq5 3 789947 3692246 2026-11-05T17:43:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692246 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Үшкемпір Айша}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 22:43, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 2p1s8at36c8is5s1ocsrt421tdiu8zf 3 789948 3692247 2026-11-05T17:44:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692247 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Akmaralartykova}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:44, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) b2rfzyhpent1ki6s320tu5468kjvlr8 0 789949 3692249 2026-11-05T17:49:29Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = The Sheboygan Center.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Ш... 3692249 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = The Sheboygan Center.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. niq5tie0cz9s529lp85jhmof12rkbsn 3692250 3692249 2026-11-05T17:51:00Z 1nter pares 146705 3692250 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = The Sheboygan Center.jpg |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == 0mrq5eqqltsgkou2m8hfrwm75uvwdc0 3692252 3692250 2026-11-05T17:52:05Z 1nter pares 146705 3692252 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == o1n8v21nbdouks5jf96jbsbojvhir1f 3692254 3692252 2026-11-05T17:55:03Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3692254 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. hbfrv00ty19tdbt35tbmix93wzejxcu 3692256 3692254 2026-11-05T17:55:30Z 1nter pares 146705 3692256 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. ouxjzcsa6bbmpglbllmw9mkaguuelox 3692261 3692256 2026-11-05T18:01:57Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3692261 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. eqg5ccyas89zg4timqcrhd5dnrm4231 3692262 3692261 2026-11-05T18:04:39Z 1nter pares 146705 3692262 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> 4271kpjz2b6ufoafle5eqgr6hkjs9fz 3692263 3692262 2026-11-05T18:05:55Z 1nter pares 146705 3692263 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} arr1nh276ikl0xce34ro2ku5bgmadl8 3692264 3692263 2026-11-05T18:08:18Z 1nter pares 146705 /* Спорт */ 3692264 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} spiv2pqu3a02g74u2kqukanp3bsmdit 3692266 3692264 2026-11-05T18:08:46Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3692266 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == ==Галерея== <gallery> File:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы File:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </escape> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kc5rnpoaqy9lxxbte6ttgoxeq2mktky 3692268 3692266 2026-11-05T18:09:10Z 1nter pares 146705 3692268 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> File:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы File:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 580vvxzmdejnij9jp6j9d8xf1pxbhee 3692269 3692268 2026-11-05T18:11:42Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3692269 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> File:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы File:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bmzlg9c4l0xrxf2ppa7sr823nylw1ky 3692270 3692269 2026-11-05T18:12:13Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3692270 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы Сурет:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gq0g6a9ld1mchdztdu1271q8e688m3y 3692271 3692270 2026-11-05T18:15:46Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3692271 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы Сурет:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons category|University of Wisconsin-Sheboygan}} * [http://www.uwgb.edu/sheboygan Ресми сайты] {{coord|43|44|13|N|87|45|18|W|type:edu_region:US-WI|display=title}} iyalasnyskjjxeh4z3santgmht0wps6 3692272 3692271 2026-11-05T18:18:34Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3692272 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Грин-Бей университетінің Шебойган кампусы |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы Сурет:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons category|University of Wisconsin-Sheboygan}} * [http://www.uwgb.edu/sheboygan Ресми сайты] {{coord|43|44|13|N|87|45|18|W|type:edu_region:US-WI|display=title}} [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Шебойган (Висконсин) қаласындағы білім беру]] [[Санат:1933 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:1933 жылы АҚШ-та құрылған білім беру мекемелері]] [[Санат:Шебойган (Висконсин) қаласындағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1933 жылы Висконсин штатында құрылған мекемелер]] [[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]] [[Санат:Висконсин университеті – Грин-Бей]] [[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]] o8h7prmeven78hgdokqrapazd8ww54s 3692382 3692272 2026-11-06T08:22:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3692382 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей |Қысқартылған аты = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:The Sheboygan Center.jpg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = UW–Green Bay, Sheboygan Campus |Бұрынғы атауы = UW–Sheboygan, Шебойган округтік орталығы |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1933 жыл|1933]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]], [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = One University Drive |Сайты = https://www.uwgb.edu/sheboygan |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей''' ('''UW–Green Bay, Sheboygan Campus''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Шебойган (Висконсин)|Шебойган]] қаласында орналасқан [[университет]] кампусы. == Тарихы == Оқу орны 1933 жылы Шебойган қаласындағы Орталық жоғары мектеп ғимаратында орналасқан Шебойган техникалық, кәсіптік және ересектерге білім беру мектебі бөлген орындарда құрылды. Алғашқы [[семестр]]де сол кезде Шебойган округтік орталығы деп аталған [[кампус]]та жалпы көлемі алты академиялық кредит болатын курстар ұсынылды. Оқу бағдарламаларының толық жиынтығы тек 1936 жылы [[химия]] зертханасы орнатылғаннан кейін қолжетімді болды. Кейін екінші курс студенттеріне арналған пәндер енгізілді, алайда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде студенттер санының азаюына байланысты білім беру бағдарламаларын қысқартуға тура келді. Соғыс аяқталғаннан кейін сабақтар қайта жанданды. Соғыстан кейін студенттер саны күрт өсіп, 1945 жылғы 30 [[студент]]тен 1946 жылы 152 студентке жетті. 1950 жылдары студенттер саны қайта азайғанымен, 1958 жылы бұл үрдіс өзгеріп, білім алушылар саны 140 адамға дейін өсті. Одан кейінгі жылдары да студенттер саны арта берді. 1961 жылы Орталық жоғары мектеп жабылғаннан кейін кәсіптік мектеп оның бос қалған, қайта жөнделген бөлмелеріне көшті. Нәтижесінде UW–Sheboygan ғимараттың ескі қанатын пайдаланатын жалғыз оқу орны болып қалды. Кампустың білім беру бағдарламалары кеңейген сайын жаңа ғимараттар салу қажеттігі айқындала түсті. 1961 жылы жергілікті қоғам қайраткерлері мен университет басшылығы жаңа кампус салу мүмкіндігін қарастыра бастады. Жобаға қызығушылық артқан сайын ол бүкіл Шебойган округі үшін маңызды бастамаға айналды. Бір жылдан кейін Шебойган округінің кеңесі жобаны қаржыландыру үшін 1,1 миллион доллар көлемінде облигациялар шығаруды мақұлдады. Қазіргі кампус Шебойган қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі жартылай ауылдық сипаттағы, аумағы 70 акрдан (шамамен 28 гектар) асатын жерде орналастырылды. Бұл аумақта [[Шебойган аймағының лютерандық жоғары мектебі]] де орналасқан. UW–Sheboygan — Висконсин штатындағы [[Висконсин университеті колледждері]]нің он үшінің бірі. 1972 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі|Висконсин университеті]] мен Штаттық университеттер жүйесінің бірігуі нәтижесінде Висконсин университеттері жүйесі құрылды. Осы өзгеріс аясында UW Colleges кампустары Висконсин университетінің орталықтар жүйесі деген атаумен ортақ білім беру құрылымына біріктірілді. 1983 жылы мекеменің атауы Висконсин университетінің орталықтары болып өзгертілді. 1997 жылы ол Висконсин университетінің колледждері деп қайта аталды. 1999 жылы [[Charter Communications]] компаниясының [[Қоғамдық қолжетімді теледидар|қоғамдық қолжетімді]] WSCS телеарнасының студиялары UW–Sheboygan кампусына көшірілді. Сонымен қатар оқу орны 1982 жылы Шебойган аймағында кабельдік теледидар қызметі іске қосылғаннан бері өзінің қоғамдық қолжетімді телеарнасын жүргізіп келеді. UW–Sheboygan кампусын жаңғырту және кеңейту жұмыстары жалғасты. 2004 жылы оқу аудиториялары мен [[ғылым]]и зертханалар орналасқан жаңа Бротц ғылыми корпусы ашылды. 2006 жылғы мамырда колледж кітапханасы, заманауи технологиялармен жабдықталған қосымша оқу аудиториялары мен мәжіліс бөлмелері орналасатын жаңа Acuity технологиялық орталығының құрылысы басталды. == Спорт == UW–Sheboygan спорт командалары «Вомбаттар» деп аталды және [[Висконсин колледждер конференциясы]]ның жарыстарына қатысты. Университет әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер гольфі, футбол, ерлер баскетболы және ерлер мен әйелдер теннисі бойынша жарыстарға қатысты. UW–Sheboygan оқу орнында Висконсин баскетболының даңқ залына енгізілген жаттықтырушы Джек Снайдер жұмыс істеді. Ол 24 жыл бойы ерлер баскетбол командасын жаттықтырып, университет командасымен 356 жеңіске жетті. 2022 жылы оқу орнының спорттық бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{cite news |title=Wombats soon to be extinct |url=https://sheboyganbeacon.com/2022/03/08/wombats-soon-to-be-extinct/ |publisher=The Sheboygan Beacon |date=March 8, 2022}}</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:UWSheboyganBrotzScienceBuilding.jpg|Бротц ғылыми корпусы Сурет:UWSheboyganFineArtsTheatre.jpg|Бейнелеу өнері театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons category|University of Wisconsin-Sheboygan}} * [http://www.uwgb.edu/sheboygan Ресми сайты] {{coord|43|44|13|N|87|45|18|W|type:edu_region:US-WI|display=title}} [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Шебойган (Висконсин) қаласындағы білім беру]] [[Санат:1933 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:1933 жылы АҚШ-та құрылған білім беру мекемелері]] [[Санат:Шебойган (Висконсин) қаласындағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1933 жылы Висконсин штатында құрылған мекемелер]] [[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]] [[Санат:Висконсин университеті – Грин-Бей]] [[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]] 51dhjd6r65of3fp8hnqwhhm13303ylg 10 789950 3692255 2026-11-05T17:55:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты = Милен Фармер |state = collapsed |тақырып = [[Милен Фармер]] |үсті = [[Милен Фармердің дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Милен Фармердің видеографиясы|Видеографиясы]] • [[Милен Фармердің концерттік турлары|Концерттік турлары]] |бөлім1 = Альбомдары... 3692255 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Милен Фармер |state = collapsed |тақырып = [[Милен Фармер]] |үсті = [[Милен Фармердің дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Милен Фармердің видеографиясы|Видеографиясы]] • [[Милен Фармердің концерттік турлары|Концерттік турлары]] |бөлім1 = Альбомдары<br />мен синглдері |тізім1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Cendres de lune]] <small>(1986)</small> |list1 = [[Maman a tort]] • [[Plus grandir]] • [[Libertine]] • [[Tristana]] |group2 = [[Ainsi soit je...]] <small>(1988)</small> |list2 = [[Sans contrefaçon]] • [[Ainsi soit je... (ән)|Ainsi soit je...]] • [[Pourvu qu'elles soient douces]] • [[Sans logique]] |group3 = [[L'Autre...]] <small>(1991)</small> |list3 = [[Désenchantée]] • [[Regrets (ән)|Regrets]] • [[Je t'aime mélancolie]] • [[Beyond My Control]] |group4 = [[Anamorphosée]] <small>(1995)</small> |list4 = [[XXL (ән)|XXL]] • [[L'Instant X]] • [[California (Милен Фармер әні)|California]] • [[Comme j'ai mal]] • [[Rêver]] |group5 = [[Innamoramento]] <small>(1999)</small> |list5 = [[L'Âme-stram-gram]] • [[Je te rends ton amour]] • [[Souviens-toi du jour...]] • [[Optimistique-moi]] • [[Innamoramento (ән)|Innamoramento]] |group6 = [[Avant que l'ombre…]] <small>(2005)</small> |list6 = [[Fuck Them All]] • [[Q.I.]] • [[Redonne-moi]] • [[L'amour n'est rien...]] • [[Peut-être toi]] |group7 = [[Point de suture]] <small>(2008)</small> |list7 = [[Dégénération]] • [[Appelle mon numéro]] • [[Si j'avais au moins...]] • [[C'est dans l'air]] • [[Sextonik]] |group8 = [[Bleu noir]] <small>(2010)</small> |list8 = [[Oui mais... non]] • [[Bleu noir (ән)|Bleu noir]] • [[Lonely Lisa]] |group9 = [[Monkey Me]] <small>(2012)</small> |list9 = [[À l'ombre]] • [[Je te dis tout]] • [[Monkey Me (ән)|Monkey Me]] |group10 = [[Interstellaires]] <small>(2015)</small> |list10 = [[Stolen Car]] • [[City of Love]] • [[C'est pas moi]] |group11 = [[Désobéissance]] <small>(2018)</small> |list11 = [[Rolling Stone (ән)|Rolling Stone]] • [[N'oublie pas]] • [[Sentimentale (ән)|Sentimentale]] • [[Désobéissance (ән)|Désobéissance]] • [[Des larmes]] |group11 = [[L'Emprise]] <small>(2022)</small> |list11 = [[À tout jamais]] • [[Rayon vert]] • [[Rallumer les étoiles]] • [[L'Emprise (ән)|L'Emprise]] |group11 = [[Égrégore]] <small>(2026)</small> |list11 = [[Confession (Милен Фармер әні)|Confession]] • [[C'est à qui le tour]] • [[Des lols et des quoi]] • [[Combien pour la nuit]] }} |бөлім2 = Концерттік альбомдары |тізім2 = [[En concert (Милен Фармер альбомы)|En concert]] <small>(1989)</small> • [[Live à Bercy]] <small>(1997)</small> • [[Mylenium Tour]] <small>(2000)</small> • [[Avant que l’ombre... à Bercy]] <small>(2006)</small> • [[N° 5 on Tour]] <small>(2009)</small> • [[Timeless 2013]] • [[Live 2019]] • [[Nevermore (Милен Фармер альбомы)|Nevermore]] <small>(2024)</small> |бөлім3 = Ремикстер альбомдары |тізім3 = [[Dance Remixes]] <small>(1992)</small> • [[RemixeS]] <small>(2003)</small> • [[Remix XL]] <small>(2024)</small> |бөлім4 = Жинақтары |тізім4 = [[Les Mots]] <small>(2001)</small> • [[2001.2011]] <small>(2011)</small> • [[Histoires de]] <small>(2020)</small> • [[Plus grandir]] <small>(2021)</small> • [[Best of 86/95]] <small>(2025)</small> |бөлім5 = Басқа әндері |тізім5 = [[On est tous des imbéciles]] • [[À quoi je sers]] • [[Que mon cœur lâche]] • [[Dessine-moi un mouton]] • [[L'Histoire d'une fée, c'est...]] • [[Slipping Away (Crier la vie)]] |бөлім6 = Фильмографиясы |тізім6 = [[Джорджино]] • [[Елестер елі]] |бөлім7 = Қосымша |тізім7 = [[Лоран Бутонна]] • [[Alizée]] • [[Julia]] • [[Polydor]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әншілер]] </noinclude> s95taael9ko4a8bpg9fvzwjg220j5ak 3 789951 3692258 2026-11-05T17:57:16Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692258 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аколяй}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:57, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) t9faxrp37336iqtxh56al6c0hjcvjpe 10 789952 3692259 2026-11-05T18:00:46Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-11-06|POTD 2026-11-06]]: filename only 3692259 wikitext text/x-wiki Common wombat (Vombatus ursinus tasmaniensis) juvenile Maria Island.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> t58n269tozuiy5v8lmu7mt4jjati4tz 3 789953 3692260 2026-11-05T18:01:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692260 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ринатқызы Мөлдір}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:01, 2026 ж. қарашаның 5 (+05) 285wtby29pj82zoy30sk8e39rlbvahp 0 789954 3692265 2026-11-05T18:08:37Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''2026 жылғы [[АҚШ Сенаты]]на сайлау''' 2026 жылдың 3 қарашасында өтті. Сайлау науқаны 100 сенатордың 33-іне әсер етті. Сайлау жеңімпаздары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[120-Конгрессі]]н құрайды. Сенаторлардың қызмет ету мерзімі — 2027 жылғы 3 қаңтардан 2033 жылғы 3 қаңт... 3692265 wikitext text/x-wiki '''2026 жылғы [[АҚШ Сенаты]]на сайлау''' 2026 жылдың 3 қарашасында өтті. Сайлау науқаны 100 сенатордың 33-іне әсер етті. Сайлау жеңімпаздары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[120-Конгрессі]]н құрайды. Сенаторлардың қызмет ету мерзімі — 2027 жылғы 3 қаңтардан 2033 жылғы 3 қаңтарға дейін. 2026 жылғы сайлауда 20 [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] және 13 [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократ]]тан тұратын [[АҚШ сенаторларының кластары|екінші клас]]тағы сенаторларға дауыс беру көзделді. Барлығы 22 сенатор (13 республикашыл, олардың екеуі [[Партиялық ішкі сайлау|праймериз]]де жеңіліп қалды және тоғыз демократ) қайта сайлауға түсуге ниет білдірді. Республикашылдар [[Томми Табервилл]], [[Джони Эрнст]], [[Митч Макконнелл]], [[Стив Дэйнс]], [[Том Тиллис]], [[Алан Стюарт Армстронг|Алан Армстронг]], [[Синтия Ламмис]] және төрт демократ [[Дик Дурбин]], [[Гэри Питерс]], [[Тина Смит]], [[Джинн Шейхин]] қайта сайланудан бас тартты. Сенатор-республикашылдар [[Билл Кэссиди]] мен [[Джон Корнин]] [[Партиялық ішкі сайлау|партияішілік сайлау]]да жеңіліп қалды. Алдын ала мәліметтер бойынша, сайлау нәтижесінде Демократиялық партия АҚШ Конгрессінің жоғарғы палатасында кемінде 51 орынға ие болып, Сенатқа бақылау орнатты.<ref>{{cite web|author=|url=https://www.foxnews.com/elections/2026/midterm-results/senate|title=2026 Senate Election Results|lang=en|website=foxnews.com|publisher=|date=|access-date=2026-11-04}}</ref> == Қайта сайланбайтын сенаторлары == === Республикалық партия [[Сурет:Republican Disc.svg|20px|link=]] === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Айова]] |[[Джони Эрнст]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://cbs2iowa.com/news/local/joni-ernst-announces-retirement-from-senate-in-2026-pledges-ongoing-community-involvement |title=Joni Ernst announces retirement from Senate in 2026, pledges ongoing community involvement |lang=en |website=cbs2iowa.com |publisher= |date=2025-09-02 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Алабама]] |[[Томми Табервилл]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Alex Angle |url=https://aldailynews.com/tuberville-to-announce-run-for-governor-in-2026/ |title=Tuberville makes it official: he’s running for governor in 2026 |lang=en |website=aldailynews.com |publisher= |date=2025-05-27 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Вайоминг]] |[[Синтия Ламмис]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://www.wyomingnewsnow.tv/news/lummis-announces-decision-to-not-seek-re-election-in-2026/article_5c48a0b7-4d04-49cd-8ffd-9fc06138d339.html |title=Lummis announces decision to not seek re-election |lang=en |website=wyomingnewsnow.tv |publisher= |date=2025-12-22 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Кентукки]] |[[Митч Макконнелл]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Bruce Schreiner, Kevin Freking |url=https://apnews.com/article/mitch-mcconnell-senate-retirement-34c79ef12bf62d14cb71d3c393f23a83 |title=Sen. Mitch McConnell won’t seek reelection in 2026, ending long tenure as Republican power broker |lang=en |website=apnews.com |publisher= |date=2025-02-21 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Монтана]] |[[Стив Дэйнс]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://nbcmontana.com/news/local/daines-withdraws-from-senate-race-as-filing-closes |title=Sen. Daines withdraws from Senate race as filing closes |lang=en |website=nbcmontana.com |publisher= |date=2026-03-05 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Оклахома]] |[[Алан Стюарт Армстронг]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Gregory Svirnovskiy |url=https://www.politico.com/live-updates/2026/03/24/congress/oklahoma-senator-alan-armstrong-00841481 |title=Stitt picks energy executive Alan Armstrong as next Oklahoma senator |lang=en |website=politico.com |publisher= |date=2025-03-24 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Северная Каролина]] |[[Том Тиллис]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Jordain Carney |url=https://www.politico.com/news/2025/06/29/thom-tillis-retires-00432045 |title=Thom Tillis says he will retire following Trump attacks |lang=en |website=politico.com |publisher= |date=2025-06-29 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} ==== Праймеризде жеңілген сенаторлар ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Луизиана]] |[[Билл Кэссиди]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Sarah Fortinsky |url=https://thehill.com/homenews/campaign/5876242-cassidy-fails-louisiana-gop-primary-letlow-fleming/ |title=Cassidy loses Louisiana Senate GOP primary as Trump-backed challenger advances to runoff |lang=en |website=thehill.com |publisher= |date=2026-05-16 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Техас]] |[[Джон Корнин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Nell Clark, Sam Burdette, Luena Rodriguez-Feo Vileira |url=https://apnews.com/live/election-primary-texas-runoff-05-26-2026 |title=Ken Paxton wins Senate primary runoff, defeats incumbent Sen. John Cornyn |lang=en |website=apnews.com |publisher= |date=2026-05-27 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} === Демократиялық партия [[Сурет:Democratic Disc.svg|20px|link=]] === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Иллинойс]] |[[Дурбин, Дик|Дик Дурбин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Carl Hulse |url=https://www.nytimes.com/2025/04/23/us/politics/dick-durbin-retires-senate.html |title=Durbin, No. 2 Senate Democrat, to Retire After 44 Years in Congress |lang=en |website=nytimes.com |publisher= |date=2025-04-23 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Миннесота]] |[[Тина Смит]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Brian Bakst |url=https://www.mprnews.org/story/2025/02/13/tina-smith-will-not-run-for-reelection-in-senate-in-2026 |title=Sen. Tina Smith won’t seek reelection in 2026, putting Minnesota seat up for grabs |lang=en |website=mprnews.org |publisher= |date=2025-02-13 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Мичиган]] |[[Гэри Питерс (саясаткер)|Гэри Питерс]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Melissa Nann Burke |url=https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2025/01/28/michigan-democratic-senator-gary-peters-will-not-run-for-reelection-to-us-senate-seat-2026/77985876007/ |title=Michigan’s Gary Peters won’t seek reelection to U.S. Senate. Here's why |lang=en |website=detroitnews.com |publisher= |date=2025-01-28 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Нью-Гэмпшир]] |[[Джинн Шейхин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Felice Belman |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/us/politics/jeanne-shaheen-new-hampshire-senate-2026.html |title=Senator Jeanne Shaheen, New Hampshire Democrat, Won’t Run Again in 2026 |lang=en |website=nytimes.com |publisher= |date=2025-03-12 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Сенатына сайлау (2026)|АҚШ Сенатына сайлау]] p689xf4ns75a39hcprg9y6vhwgbmbod 3692267 3692265 2026-11-05T18:08:59Z ShadZ01 56180 /* Республикалық партия 20px|link= */ 3692267 wikitext text/x-wiki '''2026 жылғы [[АҚШ Сенаты]]на сайлау''' 2026 жылдың 3 қарашасында өтті. Сайлау науқаны 100 сенатордың 33-іне әсер етті. Сайлау жеңімпаздары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[120-Конгрессі]]н құрайды. Сенаторлардың қызмет ету мерзімі — 2027 жылғы 3 қаңтардан 2033 жылғы 3 қаңтарға дейін. 2026 жылғы сайлауда 20 [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] және 13 [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократ]]тан тұратын [[АҚШ сенаторларының кластары|екінші клас]]тағы сенаторларға дауыс беру көзделді. Барлығы 22 сенатор (13 республикашыл, олардың екеуі [[Партиялық ішкі сайлау|праймериз]]де жеңіліп қалды және тоғыз демократ) қайта сайлауға түсуге ниет білдірді. Республикашылдар [[Томми Табервилл]], [[Джони Эрнст]], [[Митч Макконнелл]], [[Стив Дэйнс]], [[Том Тиллис]], [[Алан Стюарт Армстронг|Алан Армстронг]], [[Синтия Ламмис]] және төрт демократ [[Дик Дурбин]], [[Гэри Питерс]], [[Тина Смит]], [[Джинн Шейхин]] қайта сайланудан бас тартты. Сенатор-республикашылдар [[Билл Кэссиди]] мен [[Джон Корнин]] [[Партиялық ішкі сайлау|партияішілік сайлау]]да жеңіліп қалды. Алдын ала мәліметтер бойынша, сайлау нәтижесінде Демократиялық партия АҚШ Конгрессінің жоғарғы палатасында кемінде 51 орынға ие болып, Сенатқа бақылау орнатты.<ref>{{cite web|author=|url=https://www.foxnews.com/elections/2026/midterm-results/senate|title=2026 Senate Election Results|lang=en|website=foxnews.com|publisher=|date=|access-date=2026-11-04}}</ref> == Қайта сайланбайтын сенаторлары == === Республикалық партия [[Сурет:Republican Disc.svg|20px|link=]] === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Айова]] |[[Джони Эрнст]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://cbs2iowa.com/news/local/joni-ernst-announces-retirement-from-senate-in-2026-pledges-ongoing-community-involvement |title=Joni Ernst announces retirement from Senate in 2026, pledges ongoing community involvement |lang=en |website=cbs2iowa.com |publisher= |date=2025-09-02 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Алабама]] |[[Томми Табервилл]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Alex Angle |url=https://aldailynews.com/tuberville-to-announce-run-for-governor-in-2026/ |title=Tuberville makes it official: he’s running for governor in 2026 |lang=en |website=aldailynews.com |publisher= |date=2025-05-27 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Вайоминг]] |[[Синтия Ламмис]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://www.wyomingnewsnow.tv/news/lummis-announces-decision-to-not-seek-re-election-in-2026/article_5c48a0b7-4d04-49cd-8ffd-9fc06138d339.html |title=Lummis announces decision to not seek re-election |lang=en |website=wyomingnewsnow.tv |publisher= |date=2025-12-22 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Кентукки]] |[[Митч Макконнелл]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Bruce Schreiner, Kevin Freking |url=https://apnews.com/article/mitch-mcconnell-senate-retirement-34c79ef12bf62d14cb71d3c393f23a83 |title=Sen. Mitch McConnell won’t seek reelection in 2026, ending long tenure as Republican power broker |lang=en |website=apnews.com |publisher= |date=2025-02-21 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Монтана]] |[[Стив Дэйнс]] | align="center" |<ref>{{cite web |author= |url=https://nbcmontana.com/news/local/daines-withdraws-from-senate-race-as-filing-closes |title=Sen. Daines withdraws from Senate race as filing closes |lang=en |website=nbcmontana.com |publisher= |date=2026-03-05 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Оклахома]] |[[Алан Стюарт Армстронг]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Gregory Svirnovskiy |url=https://www.politico.com/live-updates/2026/03/24/congress/oklahoma-senator-alan-armstrong-00841481 |title=Stitt picks energy executive Alan Armstrong as next Oklahoma senator |lang=en |website=politico.com |publisher= |date=2025-03-24 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Солтүстік Каролина]] |[[Том Тиллис]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Jordain Carney |url=https://www.politico.com/news/2025/06/29/thom-tillis-retires-00432045 |title=Thom Tillis says he will retire following Trump attacks |lang=en |website=politico.com |publisher= |date=2025-06-29 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} ==== Праймеризде жеңілген сенаторлар ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Луизиана]] |[[Билл Кэссиди]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Sarah Fortinsky |url=https://thehill.com/homenews/campaign/5876242-cassidy-fails-louisiana-gop-primary-letlow-fleming/ |title=Cassidy loses Louisiana Senate GOP primary as Trump-backed challenger advances to runoff |lang=en |website=thehill.com |publisher= |date=2026-05-16 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Техас]] |[[Джон Корнин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Nell Clark, Sam Burdette, Luena Rodriguez-Feo Vileira |url=https://apnews.com/live/election-primary-texas-runoff-05-26-2026 |title=Ken Paxton wins Senate primary runoff, defeats incumbent Sen. John Cornyn |lang=en |website=apnews.com |publisher= |date=2026-05-27 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} === Демократиялық партия [[Сурет:Democratic Disc.svg|20px|link=]] === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Штат ! scope="col" |Сенаторы ! scope="col" |Дер. |- ![[Иллинойс]] |[[Дурбин, Дик|Дик Дурбин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Carl Hulse |url=https://www.nytimes.com/2025/04/23/us/politics/dick-durbin-retires-senate.html |title=Durbin, No. 2 Senate Democrat, to Retire After 44 Years in Congress |lang=en |website=nytimes.com |publisher= |date=2025-04-23 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Миннесота]] |[[Тина Смит]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Brian Bakst |url=https://www.mprnews.org/story/2025/02/13/tina-smith-will-not-run-for-reelection-in-senate-in-2026 |title=Sen. Tina Smith won’t seek reelection in 2026, putting Minnesota seat up for grabs |lang=en |website=mprnews.org |publisher= |date=2025-02-13 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Мичиган]] |[[Гэри Питерс (саясаткер)|Гэри Питерс]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Melissa Nann Burke |url=https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2025/01/28/michigan-democratic-senator-gary-peters-will-not-run-for-reelection-to-us-senate-seat-2026/77985876007/ |title=Michigan’s Gary Peters won’t seek reelection to U.S. Senate. Here's why |lang=en |website=detroitnews.com |publisher= |date=2025-01-28 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |- ![[Нью-Гэмпшир]] |[[Джинн Шейхин]] | align="center" |<ref>{{cite web |author=Felice Belman |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/us/politics/jeanne-shaheen-new-hampshire-senate-2026.html |title=Senator Jeanne Shaheen, New Hampshire Democrat, Won’t Run Again in 2026 |lang=en |website=nytimes.com |publisher= |date=2025-03-12 |access-date=2026-08-30 }}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Сенатына сайлау (2026)|АҚШ Сенатына сайлау]] rr556auf3m6jg28tf9gmbuv8rc93vg5 3 789955 3692309 2026-11-06T02:38:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692309 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мырзабай Мағжан}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 07:38, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) g7j1qgu5494c5x23klj6832ww7zx0p1 3 789956 3692310 2026-11-06T02:42:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692310 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Zhankabylovichh}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 07:42, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 7gxjhf3bl7fhdvg2b54hxs0qfygsw9f 3 789957 3692315 2026-11-06T03:32:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692315 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сатыбалды Айша}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 08:32, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) duqog7ivvnscaipyrj3ub5hr14hzyx9 3 789959 3692330 2026-11-06T05:01:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692330 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Диана Алиякбаров}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:01, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 7nstbfcsbyovvs7uxe61tt90gb3eyuh 2 789961 3692333 2026-11-06T05:06:50Z Til ortalygy 187778 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Нәлібаева Жұмакүл Жайсаңбайқызы Нәлібаева Жұмакүл Жайсаңбайқызы 1962 жылы 1 наурызда Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы "Тасты" совхозында дүниеге келген. 1968 жылы Ынтымақ аулындағы бастауыш мектеп... 3692333 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Нәлібаева Жұмакүл Жайсаңбайқызы Нәлібаева Жұмакүл Жайсаңбайқызы 1962 жылы 1 наурызда Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы "Тасты" совхозында дүниеге келген. 1968 жылы Ынтымақ аулындағы бастауыш мектеп табалдырығын аттап, "Тасты" совхозында Абай атындағы орта мектепте оқуын жалғастырған. 1978 жылы Алматы қаласындағы С. М. Киров атындағы √12 қазақ орта мектебін бітірген. 1979 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін е қабылданып, 1983 жылы "Үздік белгімен" аяқтаған. Еңбек жолын 1983жылы Отырар ауданындағы Н. Крупская(қазіргі М. Шаханов) атындағы орта мектептен бастап, кейінірек А. Дәрібаев атындағы орта мектепте жалғап, құрметті демалысқа шыққан. Ұстаздық еткен қырық жылға жуық уақыт ішінде білімпаздығымен, ізденгіштігімен дараланып, оқушыларға сапалы білім, саналы тәрбие бере отырып, қоғамдық және шығармашылық жұмыстарында жан-жақты жетістіктерге жеткен. Ұстаздығымен қатар Жұмакүл Жайсаңбайызы суырыпсалма ақын ретінде де танылып, жас ақындар айтысының облыстық, республикалық байқауларында ерекше талантымен көзге түскен. Шәкірттері мен Жұмакүлдің айтыс өнеріндегі жетістіктері жайлы Жазушылар Одағының мүшесі, белгілі ақын Қ. Сарыбаев кезінде "Алматы ақшамы" газетінде қуана жазған болатын. Аудан көлеміндегі қоғамдық-мәдени іс-шараларға белсене қатысқаны үшін және еңбектегі жоғары көрсеткіштері үшін Қазақстан Республикасының Естелік Құрмет грамотасымен марапатталған. Сондай-ақ, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің республикалық олимпиадасында бірнеше дүркін жеңімпаз оқушы дайындағаны үшін, республикалық, халықаралық айтыстарда шәкірттері жүлделі орындардан көрінгені үшін бірнеше рет Облыстық Білім департаментінің Құрмет грамотасымен, Отырар ауданы әкімшілігінің Алғыс хаттарымен, Отырар аудандық білім бөлімінің Құрмет грамоталарымен әспеттелген. Жұмакүл Жайсаңбайқызы ұйымдастырған ерекше сабақ үлгілері Облыстық Үздіксіз білім беру институтының киноқорына енгізіліп, облыс мұғалімдері арасында озық тәжірибе ретінде насихатталған. Ұстаз жетістіктері жайлы Қазақ радиосы әуе толқынында хабар таратып, ал "Қазақстан" телеарнасы ақындар мектебінің жетекшісі ретіндегі еңбегін көгілдір экран арқылы республика жұртшылығына паш еткен. Аудандық мәдени-көпшілік, қоғамдық жұмыстарға белсене қатысқаны үшін әрі теориялық дайындығы, әдістемелік жобалары және кәсіби шеберлігімен ерекшеленген ұстаз Нәлібаева Жұмакүл "Сала саңлағы" деп танылып, Отырар ауданының "Үздік ұстазы", Отырар ауданының "Үздік ақыны"атағына ие болған, Отырар ауданының "Құрметті азаматы" атанған. Ағарту саласындағы ерекше еңбегі үшін ҚР"Білім беру ісінің үздігі" төсбелгісін, "Ы. Алтынсарин" төсбелгісін және "Білім беру саласының Құрметті педагогы" төсбелгісін иеленген. Ұстаз есімі "Жаңа ғасыр ұстаздары" атты Білім саласы үздіктерінің энциклопедиясына енген. Дарынды шәкірттерінің өлеңдері Қазақ халқы Ассамблеясының әдеби байқауы бойынша үздік еңбектер жинағында жарық көрген. Мерзімді баспасөз беттерінде жарияланғаны қаншама. "Халықтық дәстүр негізінде тіл ұстарту, шәкірттерді шешендікке баулу" тақырыбында ұзақ уақыт бойы зерттеу жүргізген ақын ұстаз өзі жеткен жетістіктері жайлы ғылыми-әдістемелік басылымдарда жариялап, республика ұстаздарымен тәжірибе бөлісіп, пікір алмасқан. 2022 жылы “Тілашар” кітабы жарық көрді. Кітапқа ұстаздың өмірлік тәжірибесінен алынған ойын фольклоры арқылы балаларды шешен сөйлеуге жаттықтырудың тиімді тәсілдері топтастырылған. "Тілашар" кітабында балалардың ойын фольклорын қазақ тілі мен әдебиеті сабағында қалай ұтымды пайдалануға болады деген мәселені көтерген. Халықтық педагогика негізінде шәкірттерді шешен сөйлеуге үйретудің тиімді тәсілдерін тауып, оны сабақта және сабақтан тыс жұмыстарда қолданудың жолын талдап берген. Оқушы ойнап отырып, ойланып, соңында өзіндік көзқарасын еркін білдіре алатын, ұлттық құндылықтарымызды бойына сіңірген, ел-жұрты үшін қызмет етуге дайын тұлға боп қалыптасқанша білімнің қандай сатыларынан өтуі керектігін жүйелеген. Шынайы өмірлік тәжірибесінен алынған бұл сабақтар үлгісі мұғалімді де, шәкіртті де ана тілінің рухани уызынан нәр алуға жетелейді. Балаларды шешендікке, айтыс өнеріне баулимын деп талап қылған аудан мұғалімдері ұстаздың осы кітабын көмекші құрал ретінде пайдаланып жүр. Болашақта осы бағытта тереңірек мәлімет беретін оқулық ретінде құрастырып шығарса, ұлт ұландарының баба салты, дәстүрі, тілі жайлы мағлұмат алып қана қоймай, сол тамаша мұраларымызды кейінгіге жалғаушы ұрпақ ретінде де өсіп-жетілуіне септігі тиер еді деген пікірлер жиі айтылып жүр. Көпшілікке ұнаған оқытудың осы ерекше түрін әлі де зерттеп, ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, ұстаздар игілігіне жарату үшін тынбай еңбек ете беретінін ақын ұстаз Ж. Нәлібаеваның өзі де жиі айтып жүр. o0o9euxd0v8r7k9hls5en8ohgjmib7i 0 789962 3692335 2026-11-06T05:30:03Z 19642206g 179570 уикилендіру 3692335 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |аты-жөні = Әуелбай Сәтпаев |тп-мәліметтері = |туған күні = 1934 |туған жері = [[Алматы облысы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]], Көктөбе ауылы |қайтыс болған күні = 2004 |қайтыс болған жері = [[Талғар]] қаласы |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандығы = [[педагог]], [[өлкетанушы]] |қызметі = ұстаз, мектеп директоры, өлкетанушы |жұмыс істеген жері = Талғар аудандық білім бөлімі, Мектептер }} '''Әуелбай Сәтбайұлы''' (1934, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Көктөбе ауылы – 2004, Талғар) — қазақстандық педагог, өлкетанушы, Талғар өңірінің тарихын зерттеуге зор үлес қосқан тұлға. == Өмірбаяны == Әуелбай Сәтпаев 1934 жылы Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Көктөбе ауылының Совет деп аталатын шағын бөлімшесінде туған. Анасынан ерте айырылып, әжесінің тәрбиесінде болды. Ұлы Отан соғысы басталғанда әкесі Сарбай майданға аттанып, өгей шешесі оны Алматы қаласындағы №3 балалар үйіне тапсырды. Көп ұзамай бұл балалар үйі Еңбекшіқазақ ауданының Түрген ауылына көшірілді. Түрген балалар үйіне Есік педагогикалық училищесі орналастырылған кезде, ол Есік балалар үйіне ауыстырылды. Соғыс жағдайына байланысты балалар үйі жергілікті тұрғындарға асырап алуға таратылып, 1942 жылы 20 ақпанда оны Ұлы Отан соғысының жесірі Қойгүл Тастанова асырап алды. Әуелбай осы күнді өзінің туған күні санаған.Ол Совет ауылынан Есік қаласындағы Молотов атындағы жалғыз қазақ мектебіне жаяу қатынап оқыды. 1951–1956 жылдары Алматы қаласындағы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының география факультетінде оқып, тәмамдады. == Еңбек жолы == '''1956–1957 жж.''' — Жолдамамен Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Текес ауылындағы орта мектепте ұстаздық етті. '''1957–1960 жж.''' — Буденный орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды. '''1960–1967 жж.''' — Сол аудандағы Н. Крупская орта мектебінің директоры болды. '''1970 жылы''' — Талғарға қоныс аударды. '''1970–1977 жж.''' — Талғар ауданының Юбилейный, Октябрь орта мектептерінде директор қызметін атқарды. '''1977 жылы''' — Талғар аудандық білім бөлімін басқаруға тағайындалды. '''1982 жылы''' — Талғар аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасарлығына тағайындалды. '''1986 жылдың қыркүйегінен''' — Өзі сұранып №2 қазақ орта мектебін басқаруға орналасты. '''1988 жылы''' — С. Сейфуллин атындағы №2 орта мектеп қалалық білім бөліміне ауысқан кезде, Талғар қалалық білім бөліміне инспекторлыққа шақырылды. '''1992 жылы''' — Аудандық халық депутаттары кеңесінің іс басқарушысы қызметіне тағайындалды. '''1994 жылы''' — Талғар аудандық мәслихатына бас маман болып тағайындалып, зейнетке шықты. '''1994 жылдан''' — Республика көлемінде құрылған «Қазақ тілі» қоғамының Талғар бөлімшесінің төрағалығына сайланды. == Ғылыми-өлкетанушылық еңбектері == Әуелбай Сәтбайұлы — Талғар өңірінің тарихын зерттеуге зор үлес қосқан тұлға. Оның ең танымал еңбектерінің бірі — 1999 жылы жарық көрген '''«Талғар тарихы — таным көзі»''' атты тарихи-танымдық кітабы. Бұл еңбек Талғар өңірінің өткені мен тарихын зерделеуде құнды дереккөз болып табылады. Сонымен қатар аймақтың мәдениеті, белгілі тұлғалары және репрессия жылдарындағы қуғын-сүргін тарихы туралы зерттеулер мен естелік-эсселер жазған. == Отбасы == 1957 жылы Талғар ауданының қызы Рысты Көмековамен отбасын құрды. Балалары: Қарақат, Құралай, Асхат. Әуелбай Сәтбайұлы 2004 жылы Талғар қаласында дүниеден өтті. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматы облысының тұлғалары]] [[Санат:Талғар қаласы]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Қазақстан ұстаздары]] sj15in8vpsv2llco8bxi2t8tsywwiep 3 789963 3692339 2026-11-06T05:45:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692339 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=AL1BEK 08}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:45, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) jt9aoaqfsvtrkuq3o2yat5xaema1610 0 789964 3692342 2026-11-06T05:46:14Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''[[«Мұғалжар» газеті]]''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғаш... 3692342 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''[[«Мұғалжар» газеті]]''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Бүгінде аудандық газет жаңалық тарату жолында заман талабына сай жаңашылдыққа ұмтылады. Әлеуметтік желідегі басылым парақшалары да ел, облыс, аудан жаңалықтарын күнделікті жариялауда, «[[mugalzhar.kz]]» сайтының да өз оқырманы бар. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 6orjji8b3igle2ldefy70hlifr3qhky 3692359 3692342 2026-11-06T06:45:19Z 1nter pares 146705 1nter pares [["Мұғалжар" газеті]] бетін [[Мұғалжар (газет)]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3692342 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''[[«Мұғалжар» газеті]]''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Бүгінде аудандық газет жаңалық тарату жолында заман талабына сай жаңашылдыққа ұмтылады. Әлеуметтік желідегі басылым парақшалары да ел, облыс, аудан жаңалықтарын күнделікті жариялауда, «[[mugalzhar.kz]]» сайтының да өз оқырманы бар. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 6orjji8b3igle2ldefy70hlifr3qhky 3692360 3692359 2026-11-06T06:45:40Z 1nter pares 146705 3692360 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Мұғалжар» газеті''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Бүгінде аудандық газет жаңалық тарату жолында заман талабына сай жаңашылдыққа ұмтылады. Әлеуметтік желідегі басылым парақшалары да ел, облыс, аудан жаңалықтарын күнделікті жариялауда, «[[mugalzhar.kz]]» сайтының да өз оқырманы бар. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 rz56ok52oh56u4ocmrxihon0w67ddcv 3692362 3692360 2026-11-06T06:46:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3692362 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Мұғалжар» газеті''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 loe0gz314odratzc5k1octn57hk41zp 3692476 3692362 2026-11-06T10:30:03Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 бөлімдерге бөлінді 3692476 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Басылымның бастауы мен негізін қалаушылар == '''«Мұғалжар» газеті''' өз бастауын 1930 жылы жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. Бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. == Атаулар тарихы және аудандық өзгерістер == Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. == Газет тарихындағы көрнекті тұлғалар == Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. == Техникалық даму және баспаханалық эволюция == Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. == Бүгінгі заманауи тынысы == [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 == Дереккөз == Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 h1ow3u8v7d3fn7pi5bhn07be3qhevxg 3 789965 3692348 2026-11-06T06:06:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692348 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Mira1839}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 11:06, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) l3j2cb973tgpgjr1vqfx5n5p0s6e7v7 0 789966 3692350 2026-11-06T06:34:20Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 3692350 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] t3ort9ppetr8ltzk4350wpar612jpa6 3692351 3692350 2026-11-06T06:34:40Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692351 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 36yg1rf7gldwmh7vp0pqylsfe2isbp2 3692352 3692351 2026-11-06T06:36:37Z Мағыпар 100137 3692352 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] eliloa4a5ng74fy55fxutjonwyaon73 3692353 3692352 2026-11-06T06:38:15Z Мағыпар 100137 толықтыру 3692353 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] gwrgufg6omhah55vwv64qshmrywuglx 3692354 3692353 2026-11-06T06:39:10Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3692354 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] qxkywz4ova2kbftw1xt5eekjdqd4bfv 3692355 3692354 2026-11-06T06:41:00Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692355 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] a89us0kformbayi3kfhpe98wk0360lz 3692357 3692355 2026-11-06T06:43:00Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692357 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] n6vd8ic217xuhwjdl9283aajr3edrfm 3692358 3692357 2026-11-06T06:45:11Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692358 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] ngq7nkrjb13a1e60yuh7f0gfeqodfhj 3692361 3692358 2026-11-06T06:45:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3692361 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] q5gr62wf436bok2mr7eqcynfust2a7r 3692363 3692361 2026-11-06T06:47:30Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3692363 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 0vfw8vjx8lbpe5i9hx5brt9mjizw917 3692364 3692363 2026-11-06T06:48:37Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3692364 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. 2008 жылы 8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің [[Осло]] қаласында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайы өтті. Құрылтайға 600 кісі қатысты. Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия, Дания, Швеция және Түркия, Ресей, Монғолиядан, Норвегиядан және бауырлас халықтардан ноғайлар қонақ ретінде қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] bzwp2mnkm5wpgzsdwdgstjczg1az59q 3692371 3692364 2026-11-06T06:49:43Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3692371 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр. == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. 2008 жылы 8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің [[Осло]] қаласында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайы өтті. Құрылтайға 600 кісі қатысты. Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия, Дания, Швеция және Түркия, Ресей, Монғолиядан, Норвегиядан және бауырлас халықтардан ноғайлар қонақ ретінде қатысты. Ослодағы қазақ мәдени қауымдастығы қандас түркі халықтарының ынтымақтастығын арттыруды белсенді жұмыс атқаруда. Қазіргі күні бұл қоғамның 100-ден астам мүшесі бар. Олардың мақсаты: тұрып жатқан қазақтардың ата тегін, ана тілін және дінін сақтауын қамтамасыз ету, ресми және діни мейрамдарды мағыналы-мазмұнды іс-шаралармен атап өту, қазақ қауымының басын біріктіріп, әртүрлі ресми орындар мен бейресми ұйымдардың құзырында қазақ өкіл ретінде барып, Норвегиядан бастап Еуропаның барлық елдерінде таныту болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] dglkr4qigk3b1h3yxgov0nftcmbtu1f 3692374 3692371 2026-11-06T06:52:14Z Мағыпар 100137 дереккөз 3692374 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/norvegiya-qazaqtary-qoghamynyng-toraghasy-makhmud-bashtash-sheteldegi-qazaqtar-syrtqy-qarymqatynasta-araghajjyn-bola-alady-98728/?ysclid=mw3u44scum579234907|title=Норвегия қазақтары қоғамының төрағасы Махмұд Башташ: шетелдегі қазақтар сыртқы қарым-қатынаста арағайын бола алады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. 2008 жылы 8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің [[Осло]] қаласында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайы өтті. Құрылтайға 600 кісі қатысты. Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия, Дания, Швеция және Түркия, Ресей, Монғолиядан, Норвегиядан және бауырлас халықтардан ноғайлар қонақ ретінде қатысты. Ослодағы қазақ мәдени қауымдастығы қандас түркі халықтарының ынтымақтастығын арттыруды белсенді жұмыс атқаруда. Қазіргі күні бұл қоғамның 100-ден астам мүшесі бар. Олардың мақсаты: тұрып жатқан қазақтардың ата тегін, ана тілін және дінін сақтауын қамтамасыз ету, ресми және діни мейрамдарды мағыналы-мазмұнды іс-шаралармен атап өту, қазақ қауымының басын біріктіріп, әртүрлі ресми орындар мен бейресми ұйымдардың құзырында қазақ өкіл ретінде барып, Норвегиядан бастап Еуропаның барлық елдерінде таныту болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] se1fvvdaselzesk863vnnuwx6yxyy9l 3692375 3692374 2026-11-06T06:59:44Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3692375 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ халқы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/norvegiya-qazaqtary-qoghamynyng-toraghasy-makhmud-bashtash-sheteldegi-qazaqtar-syrtqy-qarymqatynasta-araghajjyn-bola-alady-98728/?ysclid=mw3u44scum579234907|title=Норвегия қазақтары қоғамының төрағасы Махмұд Башташ: шетелдегі қазақтар сыртқы қарым-қатынаста арағайын бола алады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. 2008 жылы 8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің [[Осло]] қаласында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайы өтті. Құрылтайға 600 кісі қатысты. Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия, Дания, Швеция және Түркия, Ресей, Монғолиядан, Норвегиядан және бауырлас халықтардан ноғайлар қонақ ретінде қатысты. Ослодағы қазақ мәдени қауымдастығы қандас түркі халықтарының ынтымақтастығын арттыруды белсенді жұмыс атқаруда. Қазіргі күні бұл қоғамның 100-ден астам мүшесі бар. Олардың мақсаты: тұрып жатқан қазақтардың ата тегін, ана тілін және дінін сақтауын қамтамасыз ету, ресми және діни мейрамдарды мағыналы-мазмұнды іс-шаралармен атап өту, қазақ қауымының басын біріктіріп, әртүрлі ресми орындар мен бейресми ұйымдардың құзырында қазақ өкіл ретінде барып, Норвегиядан бастап Еуропаның барлық елдерінде таныту болып табылады.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Норвегиядағы қазақ мәдени қоғамы мен Дүниежүзі қазақ қауымдастығы арасындағы байланыс |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=91-95|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 8ofqct293y7z9z052c5kfn66rsrwe4j 3692376 3692375 2026-11-06T07:00:40Z Мағыпар 100137 3692376 wikitext text/x-wiki '''Норвегия қазақтары''' — [[Норвегия]] Корольдігінде тұратын қазақ диаспорасы. Еуропада қазақтар ең аз тұратын ел. Қазір 150 дей қазақтар мекен етеді. Норвегия Корольдігі Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің бірі, халықтың өмір сүру деңгейі өте жоғары мемлекеттердің жатады, Норвегия Корольдігінде Қазақ мәдени қоғамы ресми түрде 2003 жылы 7 шілдеде құрылды. Бұрын онда 10-15 қазақ қана бар еді. Еуропаның өзге елдері мен Қазақстаннан көшіп келгендердің есебінен қазір олар 150-ге жетіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/norvegiya-qazaqtary-qoghamynyng-toraghasy-makhmud-bashtash-sheteldegi-qazaqtar-syrtqy-qarymqatynasta-araghajjyn-bola-alady-98728/?ysclid=mw3u44scum579234907|title=Норвегия қазақтары қоғамының төрағасы Махмұд Башташ: шетелдегі қазақтар сыртқы қарым-қатынаста арағайын бола алады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Норвегияға алғашқы келген қазақтар — Түркия елінің азаматтары. Жалпы қоныс аударған қазақтардың ата-бабалары өткен ғасырларда Шығыс Қазақстан мен Қытай қол астындағы Шығыс Түркістанда өмір сүрген. Бірінші көш 1938 жылы Шығыс Түркістаннан басталып, Тибет пен Гималайдан асып, 1941 жылы Үндістанға жетті. Олар Үндістан мен мен Пакістанда «Шығыс Түркістан Қазақ босқындар қоғамын» құрып, Түркияға қоныс аударуға тілек білдіреді. Сол арыз кабылданып, 1952-54 жылдары екі көш қосылып, [[Түркия]]ға жеткен болатын. Солардын ішінде түркі әлеміндегі белгілі дін қайраткері, ғалым, [[Халифа Алтай]] (1917-2003) да болды. Түркияға келген соң алғашқы кездері құрылыс салаларында қара жұмыс істеген қазақтар, өздерінің ата кәсібі, яғни тері өңдеумен айналысып, әрі қарай олардан киім тіге бастады. 1960 жылдардан бастап қазақтар да басқа түрік азаматтары сияқты жұмыс үшін Еуропа елдеріне қоныс аудара бастады. Солардың алдыңғы легімен 1970 жылы Норвегияға Халифа Алтайдың баласы Абдулсаттар Алтан мен Хакки Сакрак (Кекеше) жұмыс істеуге келген болатын. Уақыт өте келе олар жұбайлары мен балаларын да осы елге көшіріп әкелді. Кейінгі жылдары Еуразия кеңістігінде туындаған саяси өзгерістерге байланысты Ауғанстандық қазақтарда Түркия арқылы осында көшіп келді. == Қазіргі жағдайы == Қазіргі таңда Норвегияда 100 ден астам қазақ отбасы тұрып жатыр. Норвегиядағы қазақ диаспорасын жалпы алғанда [[Түркия]], [[Ауғанстан]], [[Қытай]] және [[Қазақстан]] елдерінен келгендер құрайды. Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр. 2008 жылы 8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің [[Осло]] қаласында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайы өтті. Құрылтайға 600 кісі қатысты. Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия, Дания, Швеция және Түркия, Ресей, Монғолиядан, Норвегиядан және бауырлас халықтардан ноғайлар қонақ ретінде қатысты. Ослодағы қазақ мәдени қауымдастығы қандас түркі халықтарының ынтымақтастығын арттыруды белсенді жұмыс атқаруда. Қазіргі күні бұл қоғамның 100-ден астам мүшесі бар. Олардың мақсаты: тұрып жатқан қазақтардың ата тегін, ана тілін және дінін сақтауын қамтамасыз ету, ресми және діни мейрамдарды мағыналы-мазмұнды іс-шаралармен атап өту, қазақ қауымының басын біріктіріп, әртүрлі ресми орындар мен бейресми ұйымдардың құзырында қазақ өкіл ретінде барып, Норвегиядан бастап Еуропаның барлық елдерінде таныту болып табылады.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Норвегиядағы қазақ мәдени қоғамы мен Дүниежүзі қазақ қауымдастығы арасындағы байланыс |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=91-95|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] kzw255xjp8rk57ybefz94czaz2x8lu6 3 789967 3692356 2026-11-06T06:41:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692356 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шермұханова Торғын Мұратқызы}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:41, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) f2439ao1twkyhjcbru2narkuum6rgc2 0 789968 3692372 2026-11-06T06:50:10Z Талшын Ауел 185943 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}'''Сакраменто'''<ref>[https://ru.ruwiki.ru/wiki/Атлас_мира Атлас мира]</ref> (ағылш. Айтылуы: [sakˈaˈmento]) — Америка өзенінің Сакраменто өзеніне құятын жеріндегі АҚШ-тың батысындағы қала, [[Калифорния]] штаты мен Сакраменто округінің астанасы, 184... 3692372 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}}'''Сакраменто'''<ref>[https://ru.ruwiki.ru/wiki/Атлас_мира Атлас мира]</ref> (ағылш. Айтылуы: [sakˈaˈmento]) — Америка өзенінің Сакраменто өзеніне құятын жеріндегі АҚШ-тың батысындағы қала, [[Калифорния]] штаты мен Сакраменто округінің астанасы, 1848 жылы желтоқсанда Швейцариядан келген иммигранттың ұлы [[Джон Саттер]] құрды, ол аймақтағы алғашқы ақ елді мекенді құрды. '''Тарихы''' Еуропалық отарлау басталғанға дейін өзен аңғарының аумағын аң аулау мен жинаумен айналысатын найсенана мен мивоки үнді тайпалары мекендеген. 1799 жылы (басқа мәліметтер бойынша — 1808) алқапты испан саяхатшысы [[Габриэль Морага]] зерттеді. Табиғаттың әсемдігі мен молдығына таңданған Морага "Es como el sagrado sacramento!" (Бұл қасиетті сыйлықтар сияқты!), бұл жердің атауы қайдан шыққан. Аумақты ресми түрде иеленген [[Мексика]] үкіметі оның дамуына ешқандай мән бермеді. Нәтижесінде мұнда қоныс құрған алғашқы еуропалық 1839 жылы Листальдан келген иммигрант Джон Саттер болды.<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/000199%20000009%20001336965?page=316&rotate=0&theme=white&inversion=off]</ref> [[Сурет:Sacramento california 1849.jpg|нобай|Сакраменто, 1849 жыл]] 1849 жылы Калифорниядағы "Алтын Раш" кезінде Сакраменто барлаушылар ауданының орталығына айналды. Джон Саттердің ұлы, кіші Джон Саттер, 1848 жылы желтоқсанда, аңғардың атымен Сакраменто деп аталатын, іздеушілерге жақын жерде жаңа ауыл құрды. Жаңа қоныс Жаңа Гельветияға қарағанда айтарлықтай сәтті болды, бұл үлкен мен кіші Саттер арасындағы қарым-қатынасты бұзды. 1849 жылы қала тұрғындарының жалпы жиналысында қала жарғысы қабылданды, ал 1850 жылы 27 ақпанда Калифорния штатының заң шығарушы органы оны бекітті. 1850 жылдары Сакраменто бірнеше ауыр су тасқынынан, өрттен және тырысқақ эпидемиясынан аман қалды. Дегенмен, қаланың сәтті орналасуының арқасында оның халқы тез өсіп, 1860 жылға қарай 10 000-нан асты. [[Калифорния]] заң шығарушы органы штаттың әртүрлі қалаларында, соның ішінде Сакраментода жиналды (бірінші рет — 1864). Мұндай тұрақсыздық Ассамблеяның жұмысын қиындатты және 1879 жылы ол сакраментоны штаттың тұрақты астанасы деп жариялады. '''География және климат''' '''Географиялық мәліметтер''' Қала Сакраменто өзенінің аңғарында, Сакраменто мен Америка өзенінің түйіскен жерінде, Сьерра-Невада тау бөктерінде орналасқан. Қаланың бүкіл тарихында су тасқыны оның тұрғындарына үлкен қауіп төндірді, сондықтан Сакраменто тарихи орталығының батысындағы жерлердің едәуір бөлігі игерілмеген (тұрақты су тасқынына байланысты). Сакраменто маңы шығысқа қарай 50 шақырымға, Сьерра-Невада тауларының етегіне дейін және батысқа қарай небәрі 6 шақырымға созылады. Алқаптағы жер асты суларының деңгейі өте жоғары және орташа есеппен 9 метрді құрайды. '''Климаты''' Сакраменто [[Жерорта теңізі]] климатында қысқа, кейде жаңбырлы қыста (желтоқсанның екінші жартысынан ақпанның басына дейін) және жазда ыстық, құрғақ және мүлдем бұлтсыз Аспанмен кездеседі. Қыста және ерте көктемде тұман болуы мүмкін, ал маусым мен қыркүйек аралығында қала [[АҚШ]]-тағы ең шуақты қалалардың бірі болып табылады. Жазы ыстық және құрғақ. Күндіз ауа температурасы орташа 35-40 градус, түнде ДДҰ температурасы == Дереккөз == [[Санат:1848 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:АҚШ штаттарының астаналары]] f49m5ho3pepfmuoxwuy1gye17y33e07 0 789969 3692378 2026-11-06T07:03:51Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Магдалиновка археологиялық ескерткіштері''' — [[Ақмола облысы]] [[Атбасар ауданы]] [[Магдалиновка (Ақмола облысы)|Магдалиновка]] ауылының маңында орналасқан археоло... 3692378 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Магдалиновка археологиялық ескерткіштері''' — [[Ақмола облысы]] [[Атбасар ауданы]] [[Магдалиновка (Ақмола облысы)|Магдалиновка]] ауылының маңында орналасқан археологиялық нысандар. Олардың қатарына Магдалиновка I және Магдалиновка V қорымдары, сондай-ақ Магдалиновка IV қорғаны жатады. Бұл ескерткіштер әртүрлі тарихи кезеңдерге жатқызылады. == Магдалиновка I қорымы == '''Магдалиновка I қорымы''' — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ерте темір дәуіріне жататын археологиялық ескерткіш. Қорым б.з.д. VII–III ғасырлармен мерзімделеді.<ref name="M1">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-madeniet/press/news/details/429248 Ақмола облысы төңірегінде Жәнібек хан жерленген болуы мүмкін]. Ақмола облысының мәдениет басқармасы.</ref> === Орналасуы === Қорым [[Есіл|Есіл өзенінің]] сол жағалауында, Магдалиновка ауылының маңында орналасқан.<ref name="M1"/> === Зерттелу тарихы === 2021 жылы археологтар Атбасар ауданы аумағындағы Магдалиновка I қорымында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Зерттеу барысында [[Ерте темір дәуірі|ерте темір дәуіріне]] жататын археологиялық жәдігерлер анықталды.<ref name="M1"/> === Табылған жәдігерлер === Археологиялық зерттеулер барысында 15-тен астам жәдігер табылды. Олардың қатарында қыш ыдыстардың сынықтары, [[Сақтар|сақ-скиф]] үлгісіндегі темір жебе ұштары, белдік әшекейлері, қола аспа және өрнектелген сүйек бұйымдары бар.<ref name="M1"/> == Магдалиновка IV қорғаны == '''Магдалиновка IV қорғаны''' — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ерте темір дәуіріне жататын археологиялық ескерткіш.<ref name="list">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26B005211A «Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулыға өзгеріс енгізу туралы]. «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі.</ref> === Орналасуы === Қорған Магдалиновка ауылының оңтүстік-оңтүстік-шығысына қарай 800 м жерде орналасқан.<ref name="list"/> === Зерттелу тарихы === Магдалиновка IV қорғаны Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Мемлекеттік тізімде оның археологиялық ескерткіш екені және ерте темір дәуіріне жататыны көрсетілген.<ref name="list"/> == Магдалиновка V қорымы == '''Магдалиновка V қорымы''' — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы қола дәуіріне жататын археологиялық ескерткіш.<ref name="list"/> === Орналасуы === Қорым Магдалиновка ауылынан батысқа қарай 1,3 км жерде, Есіл өзенінің сол жағалауынан шамамен 300 м қашықтықта, биік төбенің үстінде орналасқан.<ref name="M5">[https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-madeniet/press/events/details/3108 Артефакт, найденный на могильнике Магдалиновка V Атбасарского района]. Ақмола облысының мәдениет басқармасы, 19 маусым 2020 жыл.</ref> === Зерттелу тарихы === Магдалиновка V қорымы алғаш рет 1992 жылы анықталған. 2006 жылы А. А. Плешаков басқарған Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы тарапынан қайта зерттелген. 2020 жылғы маусымда Ақмола облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасына қарасты Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы Атбасар ауданы аумағында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізді. Осы жұмыстар барысында Магдалиновка V қорымы қайта тексерілді.<ref name="M5"/> === Табылған жәдігерлер === 2020 жылғы зерттеу барысында қорымдағы қорғандардың бірінен жер бетінен 0,3 м тереңдікте темір қылыш табылған. Қылыштың жалпы ұзындығы 79 см, сабының ұзындығы 6,5 см болған. Жүзінің ұшы екі жағынан қайралған, оның ұзындығы 14 см-ді құраған. Қылыштың ортаңғы бөлігі мен ұшы майысқан. Зерттеу материалында бұл жағдай ауыр тастардың салмағымен байланысты болуы мүмкін екені көрсетілген.<ref name="M5"/> Зерттеушілер қылыштың пішіні мен табылған орнын Солтүстік Қазақстан тайпаларының ерте темір дәуіріндегі дәстүрлерімен байланыстырады.<ref name="M5"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақмола облысының археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Атбасар ауданы]] [[Санат:Қазақстан археологиясы]] f72s0xojatud9fwbsu4aq7gz3jjde9s 0 789970 3692384 2026-11-06T08:27:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Висконсин–Уайтуотер университетінің Рок округіндегі кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құр... 3692384 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Уайтуотер университетінің Рок округіндегі кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. 2653074un083wygaws4e2kyvi1fum02 3692385 3692384 2026-11-06T08:28:14Z 1nter pares 146705 3692385 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Висконсин–Уайтуотер университетінің Рок округіндегі кампусы |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ila4479l3csqna2ed3yh2m90b9ycq47 3692386 3692385 2026-11-06T08:28:25Z 1nter pares 146705 /* */ 3692386 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} alzmwgcb0lj9aub3l30arq0rnwwacqd 3692387 3692386 2026-11-06T08:28:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3692387 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kvlt0zy4dy1lw9eu9x94s5qnlkwa0vj 3692388 3692387 2026-11-06T08:29:06Z 1nter pares 146705 3692388 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bvz3qxag3ns5ri7ta37kfzqy7zwhdz1 3692389 3692388 2026-11-06T08:34:13Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3692389 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} syk1loe9zwuhg67a6uwkl9l5hpku80a 3692390 3692389 2026-11-06T08:37:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3692390 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == 2013 жылғы күзгі семестрде кампуста 1220 студент білім алды, ал студенттер мен оқытушылардың арақатынасы 18:1 болды.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 53.</ref> Қазіргі уақытта кампуста 897 студент білім алады және 79 оқытушы жұмыс істейді. Оқу орны жалпы білім беру бағытында қауымдастырылған дәреже бағдарламасын ұсынады. UW–Rock County кампусында оқуын бастаған студенттер [[бакалавр дәрежесі]]н алу үшін Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына, сондай-ақ елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4dhvbkawa7l40tccojiagt50fubf4mc 3692392 3692390 2026-11-06T08:38:44Z 1nter pares 146705 /* Академиялық қызметі */ 3692392 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == 2013 жылғы күзгі семестрде кампуста 1220 студент білім алды, ал студенттер мен оқытушылардың арақатынасы 18:1 болды.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 53.</ref> Қазіргі уақытта кампуста 897 студент білім алады және 79 оқытушы жұмыс істейді. Оқу орны жалпы білім беру бағытында қауымдастырылған дәреже бағдарламасын ұсынады. UW–Rock County кампусында оқуын бастаған студенттер [[бакалавр дәрежесі]]н алу үшін Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына, сондай-ақ елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысады. Кампуста [[Висконсин университеті – Платтвилл]]мен серіктестік негізінде жүзеге асырылатын '''Рок округінің инженерлік бағдарламасы''' жұмыс істейді.<ref>{{Cite web |title=Engineering |url=http://rock.uwc.edu/Engineering |website=rock.uwc.edu}}</ref> Бағдарлама [[инженерлік іс]] саласында ғылым бакалавры дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ол [[Рок округі (Висконсин)|Рок округінің]] өнеркәсіптік әлеуетін қолдау мақсатында құрылған. Оқу орнының «Рэттлерз» деп аталатын спорт командалары спорттың үш түрінен жарыстарға қатысады: аралас командалар арасындағы [[футбол]], ерлер мен әйелдер арасындағы [[баскетбол]] және [[волейбол]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ae3kbuswk7exgtxc8k8oqa11nottu84 3692393 3692392 2026-11-06T08:39:56Z 1nter pares 146705 /* Академиялық қызметі */ 3692393 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == 2013 жылғы күзгі семестрде кампуста 1220 студент білім алды, ал студенттер мен оқытушылардың арақатынасы 18:1 болды.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 53.</ref> Қазіргі уақытта кампуста 897 студент білім алады және 79 оқытушы жұмыс істейді. Оқу орны жалпы білім беру бағытында қауымдастырылған дәреже бағдарламасын ұсынады. UW–Rock County кампусында оқуын бастаған студенттер [[бакалавр дәрежесі]]н алу үшін Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына, сондай-ақ елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысады. Кампуста [[Висконсин университеті – Платтвилл]]мен серіктестік негізінде жүзеге асырылатын '''Рок округінің инженерлік бағдарламасы''' жұмыс істейді.<ref>{{Cite web |title=Engineering |url=http://rock.uwc.edu/Engineering |website=rock.uwc.edu}}</ref> Бағдарлама [[инженерлік іс]] саласында ғылым бакалавры дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ол [[Рок округі (Висконсин)|Рок округінің]] өнеркәсіптік әлеуетін қолдау мақсатында құрылған. Оқу орнының «Рэттлерз» деп аталатын спорт командалары спорттың үш түрінен жарыстарға қатысады: аралас командалар арасындағы [[футбол]], ерлер мен әйелдер арасындағы [[баскетбол]] және [[волейбол]]. Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер кампусында сурет салу, майлы бояумен кескіндеме жасау және дизайн бойынша сабақтар ұсынатын өнер бөлімшесі, драмалық қойылымдар мен мюзиклдер сахналанатын театр алаңы, сондай-ақ музыка теориясы, есту қабілетін дамыту және ансамбльдік орындау бойынша сабақтар өткізетін музыка бөлімшесі бар. Музыкалық ұжымдардың қатарында екі бөлек хор, камералық оркестр, джаз оркестрі және концерттік үрмелі аспаптар оркестрі бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3hrjbqdmfejokds225jyxq38vsm2r6v 3692394 3692393 2026-11-06T08:41:02Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3692394 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == 2013 жылғы күзгі семестрде кампуста 1220 студент білім алды, ал студенттер мен оқытушылардың арақатынасы 18:1 болды.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 53.</ref> Қазіргі уақытта кампуста 897 студент білім алады және 79 оқытушы жұмыс істейді. Оқу орны жалпы білім беру бағытында қауымдастырылған дәреже бағдарламасын ұсынады. UW–Rock County кампусында оқуын бастаған студенттер [[бакалавр дәрежесі]]н алу үшін Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына, сондай-ақ елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысады. Кампуста [[Висконсин университеті – Платтвилл]]мен серіктестік негізінде жүзеге асырылатын '''Рок округінің инженерлік бағдарламасы''' жұмыс істейді.<ref>{{Cite web |title=Engineering |url=http://rock.uwc.edu/Engineering |website=rock.uwc.edu}}</ref> Бағдарлама [[инженерлік іс]] саласында ғылым бакалавры дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ол [[Рок округі (Висконсин)|Рок округінің]] өнеркәсіптік әлеуетін қолдау мақсатында құрылған. Оқу орнының «Рэттлерз» деп аталатын спорт командалары спорттың үш түрінен жарыстарға қатысады: аралас командалар арасындағы [[футбол]], ерлер мен әйелдер арасындағы [[баскетбол]] және [[волейбол]]. Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер кампусында сурет салу, майлы бояумен кескіндеме жасау және дизайн бойынша сабақтар ұсынатын өнер бөлімшесі, драмалық қойылымдар мен мюзиклдер сахналанатын театр алаңы, сондай-ақ музыка теориясы, есту қабілетін дамыту және ансамбльдік орындау бойынша сабақтар өткізетін музыка бөлімшесі бар. Музыкалық ұжымдардың қатарында екі бөлек хор, камералық оркестр, джаз оркестрі және концерттік үрмелі аспаптар оркестрі бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uww.edu/rock Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотердің ресми сайты] {{coord|42|38|53|N|89|03|22|W|type:edu_region:US-WI|display=inline,title}} 2lwcs7bn1ouquu4kpzxji2axm4hsjbz 3692395 3692394 2026-11-06T08:42:28Z 1nter pares 146705 3692395 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Whitewater at Rock County |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] штат университеті |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 897 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 79 |Орналасқан жері = [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]], [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = қала маңы; 50 акр (20,2 га) |Мекенжайы = |Сайты = https://uww.edu/rock |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер''' ('''UW–Rock County''' немесе '''U Rock''') — АҚШ-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Джейнсвилл (Висконсин)|Джейнсвилл]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі. Кампуста өнер және ғылым салалары бойынша қауымдастырылған дәреже алуға ұмтылатын шамамен 1000 студент білім алады. Рок округіндегі кампус студенттері Уайтуотердегі негізгі кампустың жатақханаларында тұра алады. Екі кампус арасында тегін автобус қатынайды. == Тарихы == 1963 жылдан бастап жарияланған газет мақалаларында Рок округі аумағында жаңа университет құру туралы ұсыныстар айтылған.<ref>"Group Urges New UW Centers." Wisconsin State Journal (University of Wisconsin-Whitewater at Rock County Archives Newspaper Clipping Collection), October 11, 1963.</ref> Кампус салу туралы ұсыныс 1965 жылы жасалып, құрылыстың болжамды құны 1 050 000 доллар деп бағаланды.<ref>"Center Plan Given Board's Approval." Beloit Daily News, January 21, 1965. Campus Archives Newspaper Clippings/Newspaper Clippings 803/Newspaper Clippings 1964-1968. Newspaper clippings. University of Wisconsin Rock County, Gary J. Lenox Archives, Janesville, WI.</ref> 1965 жылғы 6 қазанда құрылыстың басталуына арналған салтанатты рәсім өтті.<ref>"Fact Sheet." No Date</ref> Кампус 1966 жылы ашылып, «Висконсин университеті – Рок округі орталығы» деп аталды. Колледждің мақсаты дәстүрлі оқу жасындағы және ересек студенттерді қоса алғанда, барлық санаттағы білім алушыларға қолжетімді жоғары білім беру және оларды төрт жылдық университеттерге ауысуға даярлау болды. 2018 жылы [[Висконсин университеттері жүйесі]] қайта ұйымдастырылғаннан кейін Висконсин университеті – Рок округі [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]дің бөлімшесі ретінде жұмыс істей бастады және «Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер» деп қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UW-Whitewater Fast Facts |url=https://www.uww.edu/irp/fast-facts |access-date=2024-02-19 |website=www.uww.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == 2013 жылғы күзгі семестрде кампуста 1220 студент білім алды, ал студенттер мен оқытушылардың арақатынасы 18:1 болды.<ref>University of Wisconsin Colleges Office of Academic Affairs. ''[https://uwc.edu/sites/uwc.edu/files/imce-uploads/about/_files/factbook_2013-2014.pdf The University of Wisconsin Colleges' Fact Book 2013-2014]''. Madison: University of Wisconsin Colleges, 2014, p. 53.</ref> Қазіргі уақытта кампуста 897 студент білім алады және 79 оқытушы жұмыс істейді. Оқу орны жалпы білім беру бағытында қауымдастырылған дәреже бағдарламасын ұсынады. UW–Rock County кампусында оқуын бастаған студенттер [[бакалавр дәрежесі]]н алу үшін Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына, сондай-ақ елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысады. Кампуста [[Висконсин университеті – Платтвилл]]мен серіктестік негізінде жүзеге асырылатын '''Рок округінің инженерлік бағдарламасы''' жұмыс істейді.<ref>{{Cite web |title=Engineering |url=http://rock.uwc.edu/Engineering |website=rock.uwc.edu}}</ref> Бағдарлама [[инженерлік іс]] саласында ғылым бакалавры дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ол [[Рок округі (Висконсин)|Рок округінің]] өнеркәсіптік әлеуетін қолдау мақсатында құрылған. Оқу орнының «Рэттлерз» деп аталатын спорт командалары спорттың үш түрінен жарыстарға қатысады: аралас командалар арасындағы [[футбол]], ерлер мен әйелдер арасындағы [[баскетбол]] және [[волейбол]]. Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер кампусында сурет салу, майлы бояумен кескіндеме жасау және дизайн бойынша сабақтар ұсынатын өнер бөлімшесі, драмалық қойылымдар мен мюзиклдер сахналанатын театр алаңы, сондай-ақ музыка теориясы, есту қабілетін дамыту және ансамбльдік орындау бойынша сабақтар өткізетін музыка бөлімшесі бар. Музыкалық ұжымдардың қатарында екі бөлек хор, камералық оркестр, джаз оркестрі және концерттік үрмелі аспаптар оркестрі бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uww.edu/rock Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотердің ресми сайты] {{coord|42|38|53|N|89|03|22|W|type:edu_region:US-WI|display=inline,title}} [[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Рок округіндегі (Висконсин) білім беру]] [[Санат:Рок округіндегі (Висконсин) ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]] [[Санат:Висконсин университеті – Уайтуотер]] [[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]] dait91cr0v603yi6jf0pdwh90typp41 3 789971 3692396 2026-11-06T08:48:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692396 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Талипбек айгерим}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:48, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 8oggjew8xdk91k06felfohz6eui5f6f 3 789972 3692397 2026-11-06T08:48:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692397 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Азатқызы}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 13:48, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) hcxg2awtb1jaqc5i2umcknlhmyys918 14 789973 3692416 2026-11-06T09:21:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түрі бойынша Висконсин штатындағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша мемлекеттік ғимараттар]] 3692416 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша Висконсин штатындағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша мемлекеттік ғимараттар]] 3ikw5dfionw6h32z468fi3jxxmyjtmi 14 789974 3692420 2026-11-06T09:33:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түрі мен штаттары бойынша АҚШ-тағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ-тағы мемлекеттік ғимараттар]] 3692420 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі мен штаттары бойынша АҚШ-тағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:АҚШ-тағы мемлекеттік ғимараттар]] 2s1ndtnwh2w1vbi6ws7z7h122aj0kb0 0 789975 3692423 2026-11-06T09:37:15Z Шардара 2026 187453 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) |... 3692423 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. == Өмірбаяны == Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы), Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. == Шығармашылығы мен қызметі == Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Еңбектері == * «Көңілімнің көкжиегі» (жыр жинағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] tmbbqdc775aohskmzgqtybfi35sjl7v 3692426 3692423 2026-11-06T09:38:21Z Шардара 2026 187453 Шардара 2026 [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] бетін [[Қанат Дауылбаев]] бетіне жылжытты 3692423 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. == Өмірбаяны == Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы), Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. == Шығармашылығы мен қызметі == Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Еңбектері == * «Көңілімнің көкжиегі» (жыр жинағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] tmbbqdc775aohskmzgqtybfi35sjl7v 3692428 3692426 2026-11-06T09:41:54Z Шардара 2026 187453 Өмірбаяны 3692428 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. == Шығармашылығы мен қызметі == Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Еңбектері == * «Көңілімнің көкжиегі» (жыр жинағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] s1epc02z69hgv7yrp7zjfjybqfm1vs9 3692429 3692428 2026-11-06T09:42:44Z Шардара 2026 187453 Шығармашылығы мен қызметі 3692429 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. Шығармашылығы мен қызметі Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Еңбектері == * «Көңілімнің көкжиегі» (жыр жинағы) == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] 2ba4jd2dugn9ieklga96do0rwk1x7dk 3692430 3692429 2026-11-06T09:43:18Z Шардара 2026 187453 /* Еңбектері */ 3692430 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. Шығармашылығы мен қызметі Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] twbddosuln1317h1mf3xzbn3aqc60eq 3692431 3692430 2026-11-06T09:43:40Z Шардара 2026 187453 /* Дереккөздер */ 3692431 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. Шығармашылығы мен қызметі Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> }} df575r6nby1aew10l9madvcni0xgi3d 3692432 3692431 2026-11-06T09:44:13Z Шардара 2026 187453 Дереккөздер 3692432 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. Шығармашылығы мен қызметі Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> g3drgez75es5l1i38bdabqvaymy7l1f 3692434 3692432 2026-11-06T09:46:45Z Шардара 2026 187453 Дереккөздер 3692434 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->{{Тұлға | Есімі = Қанат Дауылбаев | Түпнұсқа есімі = Қанат Дауылбаев | Туған күні = 1977 жыл | Туған жері = Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозы (қазіргі Түркістан облысы) | Азаматтығы = {{KAZ}} | Кәсібі = ақын, термеші, дінтанушы | Шығармалары = «Көңілімнің көкжиегі» }} '''Қанат Дауылбаев''' (1977 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы) — қазақстандық ақын, термеші, дінтанушы-имам. «Көңілімнің көкжиегі» жыр кітабының авторы. Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы) Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген.1985–1995 жылдар аралығында Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы орта мектепте білім алған. Шығармашылығы мен қызметі Өнер өлкесінде термешілігімен және ақындығымен танымал. Ол «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағының авторы. Діни-мәдени салада қызмет атқарып, Өскемен қаласындағы Халифа Алтай мешітінің наиб имамы болып жұмыс істеген. Оның діни-философиялық және моральдық-этикалық тақырыптағы өлеңдері («Зекет», «Басты парыз» т.б.) халық арасында кең тараған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|refs= <ref name="qazaquni1">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/50324-k-ptileu-konil-k-tude-tozimnin-tappa |title=Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын... |publisher=Qazaquni.kz |date=2016-04-20 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="qazaquni2">{{cite web |url=https://qazaquni.kz/rukhaniyat/82590-shardaralyq-shajyrlar |title=Шардаралық шайырлар |publisher=Qazaquni.kz |date=2018-03-17 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/turkestan-shardarin-audany/press/news/details/240228?lang=kk |title=Абай күні құтты болсын! |publisher=Қазақстан Республикасының Мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |date=2021-08-10 |accessdate=2024-05-15}}</ref> <references group="{{дереккөздер|refs= [1] [2] [3]" /> kh04b5nmilqzxw2f4dtz4jeh3nsnhzl 3 789978 3692437 2026-11-06T09:51:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692437 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ахмедиар Іңкәрім}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:51, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 1fhxq7atfhs5j7afa0bz0q2k0ooa8gc 3 789979 3692439 2026-11-06T09:56:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692439 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Құдайберген Алтынай}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 14:56, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 4clod9180f7ltbb02gogoadxi3gz15s 3 789981 3692445 2026-11-06T10:02:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692445 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Адина Дауренқызы}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 15:02, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) t57lwkc5k5dnoqsm1fjmfwxwlw2htn3 14 789983 3692452 2026-11-06T10:07:50Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:АҚШ үкіметі]] [[Санат:Түрі бойынша АҚШ-тағы ғимараттар мен құрылыстар]] 3692452 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:АҚШ үкіметі]] [[Санат:Түрі бойынша АҚШ-тағы ғимараттар мен құрылыстар]] fp78xj7bfhtdsex12vgxn31zycv11hp 0 789984 3692455 2026-11-06T10:10:50Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гетеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Санат:Қазақтар диас... 3692455 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гетеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 41obal1qv1i4hxza714xfr5vhy7enl9 3692456 3692455 2026-11-06T10:11:17Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692456 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гетеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 62lg0u6mum0y77k2h46dtw3eu9m6es7 3692457 3692456 2026-11-06T10:13:27Z Мағыпар 100137 толықтыру 3692457 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гетеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 7pnwz4kk2a0t5nzydbpnf5f9dciv157 3692460 3692457 2026-11-06T10:15:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3692460 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] l7td2h0vkj6k4nbtejbq70pnyezckh7 3692463 3692460 2026-11-06T10:17:06Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692463 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] i06a4zk08nkd99en1xx6nxef5tcbdfk 3692465 3692463 2026-11-06T10:18:29Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692465 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] lmztceihiymhrrmv2vgk7ipjhbpo6hh 3692466 3692465 2026-11-06T10:19:16Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692466 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] q0ugbck1798vnnbj8olpjbg720trs2b 3692467 3692466 2026-11-06T10:20:25Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692467 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 1gsjvo0fbp2m9410shay83z1qkm5w8p 3692469 3692467 2026-11-06T10:21:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692469 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] sbxjc98gzt2zs7lqaz5wany3d0bvaq6 3692471 3692469 2026-11-06T10:23:32Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692471 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] k83ijbnjr7nhfm1cpsm1y46cnf1cfhg 3692477 3692471 2026-11-06T10:31:39Z Мағыпар 100137 толықтыру 3692477 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді. == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 18z1syepig6bphqour3odubpnsm32h2 3692479 3692477 2026-11-06T10:32:06Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3692479 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді. == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. Швециядағы қазақ қауымы 2011 жылы Европа қазақтарының құрылтайын өткізді. Құрылтайдың өтуіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан делегация қатысты. Қазақ жастарының спорт қауымдастығы құрылып, Швецияда әуесқой топта ойнайтын қазақ командасы құрылған. «Қазақтар» командасы бүгінде Швед футбол лигасындағы үздіктердің қатарында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] hm5teba197gogmyxneu3dkcu850vkj3 3692483 3692479 2026-11-06T10:35:50Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3692483 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Швециядағы қазақ қоғамының мен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен өзара байланысы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=232-234|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. Швециядағы қазақ қауымы 2011 жылы Европа қазақтарының құрылтайын өткізді. Құрылтайдың өтуіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан делегация қатысты. Қазақ жастарының спорт қауымдастығы құрылып, Швецияда әуесқой топта ойнайтын қазақ командасы құрылған. «Қазақтар» командасы бүгінде Швед футбол лигасындағы үздіктердің қатарында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 1vgug5jfjdv4ahbqfd0zk5o56or3e5v 3692485 3692483 2026-11-06T10:37:34Z Мағыпар 100137 дереккөз 3692485 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Швециядағы қазақ қоғамының Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен өзара байланысы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=232-234|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. Швециядағы қазақ қауымы 2011 жылы Европа қазақтарының құрылтайын өткізді. Құрылтайдың өтуіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан делегация қатысты. Қазақ жастарының спорт қауымдастығы құрылып, Швецияда әуесқой топта ойнайтын қазақ командасы құрылған. «Қазақтар» командасы бүгінде Швед футбол лигасындағы үздіктердің қатарында.<ref>{{citeweb|url=https://qazaqstan.tv/news/179600?ysclid=mw4n5wxomf798614968|title=Швециядағы этникалық қазақтар елден оқулықтар алдырады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] fpx9ton7nylgxlbbb77vxbp0ccrrh8t 3692488 3692485 2026-11-06T10:41:14Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3692488 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Швециядағы қазақ қоғамының Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен өзара байланысы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=232-234|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. Швециядағы қазақ қауымы 2011 жылы Европа қазақтарының құрылтайын өткізді. Құрылтайдың өтуіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан делегация қатысты. Қазақ жастарының спорт қауымдастығы құрылып, Швецияда әуесқой топта ойнайтын қазақ командасы құрылған. «Қазақтар» командасы бүгінде Швед футбол лигасындағы үздіктердің қатарында.<ref>{{citeweb|url=https://qazaqstan.tv/news/179600?ysclid=mw4n5wxomf798614968|title=Швециядағы этникалық қазақтар елден оқулықтар алдырады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> Қазақ жастарының 80 пайызы жоғары бiлiмдi. Қазақ тiлiмен қатар, ағылшын және әлемнiң жетекшi тiлдерiнiң бiрнешеуiн меңгерген жастар техниканы да жақсы бiледi. Айсу Ақсақал деген қазақ қызы Стамбул қаласындағы метроны басқарған, қазiр Швециядағы АВВ деген компанияда жұмыс iстейдi. Яуыз Қахарман деген жiгiт Лондон мен Адана метросының жобасымен айналысады. Скандинавия елдерiндегi IВМ компаниясының басшысы Дария Ермиш есiмдi қазақ қызы болды. Асан деген жiгiт Американың Кастролл деген фирмасының өкiлдiгiн Швецияда ашты. Оның қол астында 80 швед инженерi жұмыс iстейдi. Сондай-ақ ғалымдар да бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] f71enr1a6jvmo0v3tevu1c1z228gjs8 3692490 3692488 2026-11-06T10:42:55Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3692490 wikitext text/x-wiki '''Швеция қазақтары''' — [[Швеция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы Швецияда 600-ге жуық қазақтар тұрады. Ең көбі [[Вестерос]] қаласында 60 отбасы, [[Стокгольм]]де 25-30 отбасы, [[Гётеборг]] қаласында 10 отбасы тұрады. Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстаннан келіп-кетуші қазақтар молайды. «Болашақ» бағдарламасымен және өзге де халықаралық грант, жобалармен Швецияның Упсала университеті, Стокгольм университеті секілді жоғары оқу орындарында зерттеу жұмыстарымен, сондай-ақ білім жолында жүрген қазақстандық зерттеуші-ғалым, магистрант, студенттер баршылық. == Тарихы == Скандинавияға шетелдік жұмысшылардың ағыны жетпісінші жылдары басталғанымен, алғаш мемлекетке, жұмыс күші тұрғысынан алғанда, алпысыншы жылдарда келе бастады. Өткен ғасырдың 60-жылдардың басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік жұмысшылары арасындағы қазақтардың бір бөлігі Швецияға да келіп жеткен. 1960-жылдардың басында Швецияға алғашқы болып келгендер, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның компанияларында, өндіріс, зауыттарында жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, отбасын құрған. Сөйтіп, Швецияда қалып қойған, көбі осы елдің азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да азаматтығы бар.<br /> Алғаш келген үлкендер қолдарынан келгенінше әр сәтті пайдаланып, өз мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын жалғастыруға ұмтылды. Ең бастысы оларда береке, ағайыншылдық, бірлік болды. Уақыт өте келе қазақ диаспорасының өсуіне байланысты ынтымақтастық және қор ашу қажеттілігі туындады. 1990 жылдары ақсақалдар алқасы Қазақ мәдени қауымдастығын құрды. Алғашқы кезде мәдени қауымдастық діни және басқа маңызды мерекелерде халықтың басын қосып жиналатын орын ретінде қалыптасты. Кейін, жұмыстарын ресми түрде жалғастыруға шешім қабылдағаннан кейін 1996 жылы өтініштерін білдіріп, ұйым болып тіркелді.<ref>{{кітап|авторы=Қазақстан және шетелдегі қазақтар | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Швециядағы қазақ қоғамының Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен өзара байланысы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=232-234|барлық беті=369|сериясы= |isbn=978-601-7023-50-8|тиражы= }}</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазақ қауымдастығы түрік елшілігімен және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен ынтымақтастық аясында семинарлар мен курстар, түрлі мәдени шаралар өткізеді. Қазақ қауымдастығы Швеция мен Еуропадағы федерациялардың белсенді мүшесі. Швецияда федерацияның қамқорлығында ұйымның бағдарламасындағы шараларға қатысады. Швециядағы қазақ қауымы 2011 жылы Европа қазақтарының құрылтайын өткізді. Құрылтайдың өтуіне Дүниежүзі қазақтары қауымдастығынан делегация қатысты. Қазақ жастарының спорт қауымдастығы құрылып, Швецияда әуесқой топта ойнайтын қазақ командасы құрылған. «Қазақтар» командасы бүгінде Швед футбол лигасындағы үздіктердің қатарында.<ref>{{citeweb|url=https://qazaqstan.tv/news/179600?ysclid=mw4n5wxomf798614968|title=Швециядағы этникалық қазақтар елден оқулықтар алдырады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> Қазақ жастарының 80 пайызы жоғары бiлiмдi. Қазақ тiлiмен қатар, ағылшын және әлемнiң жетекшi тiлдерiнiң бiрнешеуiн меңгерген жастар техниканы да жақсы бiледi. Айсу Ақсақал деген қазақ қызы Стамбул қаласындағы метроны басқарған, қазiр Швециядағы АВВ деген компанияда жұмыс iстейдi. Яуыз Қахарман деген жiгiт Лондон мен Адана метросының жобасымен айналысады. Скандинавия елдерiндегi IВМ компаниясының басшысы Дария Ермиш есiмдi қазақ қызы болды. Асан деген жiгiт Американың Кастролл деген фирмасының өкiлдiгiн Швецияда ашты. Оның қол астында 80 швед инженерi жұмыс iстейдi. Сондай-ақ ғалымдар да бар.<ref>{{citeweb|url=https://turkystan.kz/article/54432-ibragim-sshy-shveciyada-y-aza-m-deni-ortaly-yny-t-ra-asy-vesteros-aza-auyly?ysclid=mw4tytxbnu634407050|title=Ибрагим ҚҰСШЫ, Швециядағы қазақ мәдени орталығының төрағасы: ВЕСТЕРОС – ҚАЗАҚ АУЫЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 199xxqn17b4sld21yyxkqd2u4avo6hj 14 789985 3692458 2026-11-06T10:15:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Түрлер және елдер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]] 3692458 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Түрлер және елдер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]] fdu4m856wodsec1ike4hdz1ef4o4jzv 0 789986 3692459 2026-11-06T10:15:36Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, Ба... 3692459 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}; * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мария Ибрашқызы Есенова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты (1987), доцент (2003). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1947 жыл|1947]] жылы 11 қыркүйекте қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі]], [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылында туған.<br> [[1965 жыл|1965]]-[[1969 жыл|1969]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның "Физика-математика" факультетін бітірген.<br> 1969-[[1971 жыл|1971]] жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемелекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) математикалық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтеді. 1971 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, Физика-математика факультеті деканының орынбасары, Дайындық бөлімінің жалпы кафедрасының меңгерушісі, Математика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> [[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]] жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім беру академиясының Жоғары білім беру институты Жоғары білім берудің мазмұны мен стандарттары лабораториясында бас ғылыми қызметкер, [[2020 жыл|2020]] жылға дейін Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің математика кафедрасында профессор міндетін атқарушы қызметінде болды.<br> 2020 жылдан бастап Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Математика, физика және информатика институтының Математика, физика және информатиканы оқытудың әдістемесі кафедрасында доцент.<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/4959/personal/ Есенова Мария Ибрашқызы]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1987 жыл|1987]] жылы педагогика ғылымдарының докторы, профессор [[Надежда Дмитриевна Хмель|Надежда Хмель]]дің жетекшілігімен "Педагогика теориясы мен тарихы" мамандығы юойынша "Особенности подготовки студентов педвуза к формированию учебно-познавательных умений учащихся (на материале преподавания профилирующих дисциплин отделения математики физико-математического факультета)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 150-ден астам ғылыми және әдістемелік еңбектің авторы. Олардың қатарында "Совершенствование дидактической подготовки учителя в процессе изучения специальных предметов (профильных для факультета)", "Анализ бастамалары", "Векторлық алгебра элементтері", "Учебно-иметодические задания по теории и методике преподавания математики", "Орта мектепте математика есептерін шығаруға үйретудің әдістемелік негіздері", "Математикадан типтік есептер шығару әдістемесі" және Математикалық талдау" сынды оқу құралдары, 10, 11-сыныптарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми мақалалар бар. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]"; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=cnR27KIAAAAJ&hl=ru Мария Есенова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] ewb7y7dtyj25fkqrooweiye55e0jqrg 3692470 3692459 2026-11-06T10:21:21Z Салиха 17167 3692470 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мария Ибрашқызы Есенова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты (1987), доцент (2003). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1947 жыл|1947]] жылы 11 қыркүйекте қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі]], [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылында туған.<br> [[1965 жыл|1965]]-[[1969 жыл|1969]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның "Физика-математика" факультетін бітірген.<br> 1969-[[1971 жыл|1971]] жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемелекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) математикалық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтеді. 1971 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, Физика-математика факультеті деканының орынбасары, Дайындық бөлімінің жалпы кафедрасының меңгерушісі, Математика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> [[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]] жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім беру академиясының Жоғары білім беру институты Жоғары білім берудің мазмұны мен стандарттары лабораториясында бас ғылыми қызметкер, [[2020 жыл|2020]] жылға дейін Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің математика кафедрасында профессор міндетін атқарушы қызметінде болды.<br> 2020 жылдан бастап Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Математика, физика және информатика институтының Математика, физика және информатиканы оқытудың әдістемесі кафедрасында доцент.<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/4959/personal/ Есенова Мария Ибрашқызы]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1987 жыл|1987]] жылы педагогика ғылымдарының докторы, профессор [[Надежда Дмитриевна Хмель|Надежда Хмель]]дің жетекшілігімен "Педагогика теориясы мен тарихы" мамандығы бойынша "Особенности подготовки студентов педвуза к формированию учебно-познавательных умений учащихся (на материале преподавания профилирующих дисциплин отделения математики физико-математического факультета)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 150-ден астам ғылыми және әдістемелік еңбектің авторы. Олардың қатарында "Совершенствование дидактической подготовки учителя в процессе изучения специальных предметов (профильных для факультета)", "Анализ бастамалары", "Векторлық алгебра элементтері", "Учебно-иметодические задания по теории и методике преподавания математики", "Орта мектепте математика есептерін шығаруға үйретудің әдістемелік негіздері", "Математикадан типтік есептер шығару әдістемесі" және Математикалық талдау" сынды оқу құралдары, 10, 11-сыныптарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми мақалалар бар. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]"; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=cnR27KIAAAAJ&hl=ru Мария Есенова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] l7okl5yzw857t7qu4p2862g1cnckkvj 3692472 3692470 2026-11-06T10:24:07Z Салиха 17167 «[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3692472 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мария Ибрашқызы Есенова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты (1987), доцент (2003). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1947 жыл|1947]] жылы 11 қыркүйекте қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі]], [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылында туған.<br> [[1965 жыл|1965]]-[[1969 жыл|1969]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның "Физика-математика" факультетін бітірген.<br> 1969-[[1971 жыл|1971]] жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемелекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) математикалық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтеді. 1971 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, Физика-математика факультеті деканының орынбасары, Дайындық бөлімінің жалпы кафедрасының меңгерушісі, Математика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> [[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]] жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім беру академиясының Жоғары білім беру институты Жоғары білім берудің мазмұны мен стандарттары лабораториясында бас ғылыми қызметкер, [[2020 жыл|2020]] жылға дейін Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің математика кафедрасында профессор міндетін атқарушы қызметінде болды.<br> 2020 жылдан бастап Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Математика, физика және информатика институтының Математика, физика және информатиканы оқытудың әдістемесі кафедрасында доцент.<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/4959/personal/ Есенова Мария Ибрашқызы]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1987 жыл|1987]] жылы педагогика ғылымдарының докторы, профессор [[Надежда Дмитриевна Хмель|Надежда Хмель]]дің жетекшілігімен "Педагогика теориясы мен тарихы" мамандығы бойынша "Особенности подготовки студентов педвуза к формированию учебно-познавательных умений учащихся (на материале преподавания профилирующих дисциплин отделения математики физико-математического факультета)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 150-ден астам ғылыми және әдістемелік еңбектің авторы. Олардың қатарында "Совершенствование дидактической подготовки учителя в процессе изучения специальных предметов (профильных для факультета)", "Анализ бастамалары", "Векторлық алгебра элементтері", "Учебно-иметодические задания по теории и методике преподавания математики", "Орта мектепте математика есептерін шығаруға үйретудің әдістемелік негіздері", "Математикадан типтік есептер шығару әдістемесі" және Математикалық талдау" сынды оқу құралдары, 10, 11-сыныптарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми мақалалар бар. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]"; * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=cnR27KIAAAAJ&hl=ru Мария Есенова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] aut2guo3kkp9l2kp7irwtctnmf4crqr 3692475 3692472 2026-11-06T10:27:20Z Салиха 17167 3692475 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}; * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мария Ибрашқызы Есенова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты (1987), доцент (2003). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1947 жыл|1947]] жылы 11 қыркүйекте қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі]], [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылында туған.<br> [[1965 жыл|1965]]-[[1969 жыл|1969]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның "Физика-математика" факультетін бітірген.<br> 1969-[[1971 жыл|1971]] жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемелекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) математикалық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтеді. 1971 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, Физика-математика факультеті деканының орынбасары, Дайындық бөлімінің жалпы кафедрасының меңгерушісі, Математика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> [[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]] жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім беру академиясының Жоғары білім беру институты Жоғары білім берудің мазмұны мен стандарттары лабораториясында бас ғылыми қызметкер, [[2020 жыл|2020]] жылға дейін Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің математика кафедрасында профессор міндетін атқарушы қызметінде болды.<br> 2020 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] Математика, физика және информатика институтының Математика, физика және информатиканы оқытудың әдістемесі кафедрасында доцент.<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/4959/personal/ Есенова Мария Ибрашқызы]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1987 жыл|1987]] жылы педагогика ғылымдарының докторы, профессор [[Надежда Дмитриевна Хмель|Надежда Хмель]]дің жетекшілігімен "Педагогика теориясы мен тарихы" мамандығы бойынша "Особенности подготовки студентов педвуза к формированию учебно-познавательных умений учащихся (на материале преподавания профилирующих дисциплин отделения математики физико-математического факультета)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 150-ден астам ғылыми және әдістемелік еңбектің авторы. Олардың қатарында "Совершенствование дидактической подготовки учителя в процессе изучения специальных предметов (профильных для факультета)", "Анализ бастамалары", "Векторлық алгебра элементтері", "Учебно-иметодические задания по теории и методике преподавания математики", "Орта мектепте математика есептерін шығаруға үйретудің әдістемелік негіздері", "Математикадан типтік есептер шығару әдістемесі" және Математикалық талдау" сынды оқу құралдары, 10, 11-сыныптарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми мақалалар бар. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]"; * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=cnR27KIAAAAJ&hl=ru Мария Есенова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] hbp8muvp922jqo27nt8m0bry3hjcvut 3692478 3692475 2026-11-06T10:31:48Z Салиха 17167 3692478 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мария Ибрашқызы Есенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1947 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қалалық әкімдігінде}}, [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}}; * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мария Ибрашқызы Есенова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты (1987), доцент (2003). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1947 жыл|1947]] жылы 11 қыркүйекте қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі]], [[Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)|Байырқұм]] ауылында туған.<br> [[1965 жыл|1965]]-[[1969 жыл|1969]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның "Физика-математика" факультетін бітірген.<br> 1969-[[1971 жыл|1971]] жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемелекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) математикалық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтеді. 1971 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, Физика-математика факультеті деканының орынбасары, Дайындық бөлімінің жалпы кафедрасының меңгерушісі, Математика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> [[1998 жыл|1998]]-[[1999 жыл|1999]] жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім беру академиясының Жоғары білім беру институты Жоғары білім берудің мазмұны мен стандарттары лабораториясында бас ғылыми қызметкер, [[2020 жыл|2020]] жылға дейін Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің математика кафедрасында профессор міндетін атқарушы қызметінде болды.<br> 2020 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] Математика, физика және информатика институтының Математика, физика және информатиканы оқытудың әдістемесі кафедрасында доцент.<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/4959/personal/ Есенова Мария Ибрашқызы]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1987 жыл|1987]] жылы педагогика ғылымдарының докторы, профессор [[Надежда Дмитриевна Хмель|Надежда Хмель]]дің жетекшілігімен "Педагогика теориясы мен тарихы" мамандығы бойынша "Особенности подготовки студентов педвуза к формированию учебно-познавательных умений учащихся (на материале преподавания профилирующих дисциплин отделения математики физико-математического факультета)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> 150-ден астам ғылыми және әдістемелік еңбектің авторы. Олардың қатарында "Совершенствование дидактической подготовки учителя в процессе изучения специальных предметов (профильных для факультета)", "Анализ бастамалары", "Векторлық алгебра элементтері", "Учебно-иметодические задания по теории и методике преподавания математики", "Орта мектепте математика есептерін шығаруға үйретудің әдістемелік негіздері", "Математикадан типтік есептер шығару әдістемесі" және "Математикалық талдау" сынды оқу құралдары, 10, 11-сыныптарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми мақалалар бар. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы; * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ректорының Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]"; * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Ұлағат" күміс төсбелгісі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=cnR27KIAAAAJ&hl=ru Мария Есенова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] mbvvn0dyh9xi8sybytg69yo1lwnqnsi 14 789987 3692464 2026-11-06T10:17:24Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ұйымдар бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Үкімет]] [[Санат:Инфрақұрылым]] 3692464 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұйымдар бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Үкімет]] [[Санат:Инфрақұрылым]] 0qutc823h2pqbfld9ntss2npok5vkzz 14 789988 3692468 2026-11-06T10:21:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Ұйымдар бойынша санаттар]] 3692468 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Ұйымдар бойынша санаттар]] b72lsxzxctjc4c3u8oeljaqm55l7iyv 14 789989 3692474 2026-11-06T10:26:28Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америкадағы мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша үкіметтер]] 3692474 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америкадағы мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша үкіметтер]] 66b9q76i4m3a65a5o5jckbjttcojbmt 3 789990 3692484 2026-11-06T10:36:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692484 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әбдіраш Айзере}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 15:36, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) o8q2x5amxo6nji1qyti17vpxgdhu5jb 3 789991 3692492 2026-11-06T10:45:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692492 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аяжан Сүгірбай}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:45, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) plv1a6czqy2q29iqim8uc2mjds2572v 3 789992 3692494 2026-11-06T10:47:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692494 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Замбаев Ахан}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 15:47, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 68kz613dqcly8x3773kh5r1mlzdzkla 3 789994 3692496 2026-11-06T10:49:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692496 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Меркібай Дарын}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 15:49, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) rb1x9lts67i8woli3mrjl5jke2kntrw 3 789995 3692500 2026-11-06T10:50:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692500 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бекс2011}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 15:50, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) 4mtksxg2r29ljaznpplwqnlqv3w4f6t 14 789996 3692501 2026-11-06T10:51:53Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түрі бойынша Солтүстік Америкадағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Құрлықтар бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы үкіметтер]] 3692501 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрі бойынша Солтүстік Америкадағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Құрлықтар бойынша мемлекеттік ғимараттар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы үкіметтер]] mlea65h85ed80ege3supbcbi4gefjq3 3 789998 3692503 2026-11-06T10:52:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692503 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ayaukaaaas}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:52, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) ceqi4ri7vdl2p8ichr7ec3zhm3z03v5 3 789999 3692504 2026-11-06T10:53:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3692504 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Nurtoresss}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:53, 2026 ж. қарашаның 6 (+05) ia6f4695a5nek7fsut8g6diewp8jxpt 14 790000 3692510 2026-11-06T11:04:43Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америкадағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Құрлықтар мен түрлер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] 3692510 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америкадағы ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Құрлықтар мен түрлер бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] fj4qs4cdku1d3yao8maii6gg54vx1vx 14 790001 3692512 2026-11-06T11:06:48Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка сәулеті]] [[Санат:Құрлықтар бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Солтүстік Америка]] 3692512 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка сәулеті]] [[Санат:Құрлықтар бойынша ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:Солтүстік Америка]] le638tmqkpvkrbipopxw0cqo4tc0gxj 14 790002 3692513 2026-11-06T11:08:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка өнері]] [[Санат:Құрлықтар бойынша сәулет]] 3692513 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка өнері]] [[Санат:Құрлықтар бойынша сәулет]] n4a4r2zj5ootk0jvkruk3adi3omwmx5 0 790011 3692535 2026-11-06T11:52:33Z 19642206g 179570 уикилендіру 3692535 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов {{тұлға | есімі = Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов | түпнұсқа аты = Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов | сурет = | сурет ені = | атағы = Айтыскер ақын, фольклоршы, шешен | лақап аты = «Құлмамбеттің құлыны» | туған күні = 15.11.1975 | туған жері = [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], Тегістік ауылы | қайтыс болған күні = 30.10.2004 (29 жасында) | қайтыс болған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Шонжы — Қалжат тасжолы | мамандығы = Филолог, ұстаз, айтыскер ақын | жұбайы = Ажар Түзелбекқызы | балалары = Нұрайша, Нұрсұлтан | марапаттары = «Жас дарын» сыйлығының лауреаты (1996), «Алаш орда – 100 жыл», «Алаш арыстарының ізбасары» төсбелгілері }} '''Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов''' (15 қараша 1975, Тегістік ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы — 30 қазан 2004) — қазақтың белгілі айтыскер ақыны, фольклоршы, шешен, суырыпсалма өнердің көрнекті өкілі. == Өмірбаяны == Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов 1975 жылы 15 қарашада Алматы облысы Райымбек ауданының (бұрынғы Нарынқол ауданы) Тегістік ауылында туған. Орта мектепті тәмамдаған соң [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің филология факультетінде білім алды. Мектеп жасынан айтысқа бейім болып, республикалық деңгейдегі додалардан дараланды. Өнер жолында шәкірт тәрбиелеп, бір күнде 5 ақынмен айтысты. Жетісу ақындарының ішінде Сүйінбайдан кейінгі сүре жол қалыптастыра білген халықтың сүйікті ақынына айналды. Ресей, Қытай, Қырғызстан және Өзбекстанда өткен халықаралық айтыстарда қазақ өнерін асқақтатты. Айтыс өнерінде өзіндік өрнегімен, ерекше мақамымен және тапқырлығымен танылып, халыққа «Құлмамбеттің құлыны» атанып кеткен. Айтыста дәстүрлі терме-мақамдар мен жыр түрлерін жаңғыртты. 2004 жылы 30 қазанда Шонжы мен Қалжат арасындағы жол апатынан 29 жасында мезгілсіз қайтыс болды. Алматы облысы Талғар ауданы Тұздыбастау ауылының қорымына жерленген. == Отбасы == Жары — белгілі әнші Ажар Түзелбекқызы (1977–2011). Балалары — Нұрайша мен Нұрсұлтан. == Марапаттары мен жетістіктері == Алматы, 1996 жыл — «Жас дарын» сыйлығының лауреаты. Құрмет грамотасы, Облыстық мектеп оқушылар арасындағы айтыстан бас жүлде. Құрмет грамотасы (1990 жыл) — Сүйінбай Аронұлының 175 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Құрмет грамотасы (1990 жыл) — Бөлтірік Атыханұлының 120 жылдық мерейтойында өткізілген ақындар айтысы. Құрмет грамотасы (1991 жыл) — Ж. Жабаевтың 145 жыл толуына арналған мерейтойында өткізілген Алматы облыстық ақындар айтысы (1-орын). Құрмет грамотасы (1994 жыл, Талғар қаласы) — Тұрар Рысқұловтың 100 жылдығына орай ақындар айтысы. Бас жүлде — Ж. Жабаевтың 150 жылдық мерейтойына арналған Алматы қалалық ақындар айтысы. Диплом — Ж. Жабаевтың 150 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Мадақтама (1998 жыл) — Республикалық ақындар айтысында үздік өнер көрсеткені үшін. Диплом (1998 жыл) — «Жетісу» газетінің 80 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Диплом (2000 жыл) — «1000 жылдық – Ерлік пен Елдіктің шежіресі» Алматы облыстық ақындар айтысы. III дәрежелі диплом (2000 жыл) — Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған халықаралық ақындар айтысы. Алғыс хат (2001 жыл) — Оралхан Бөкей атындағы республикалық ақындар айтысы. Диплом (2001 жыл) — «Ер қанаты – ат» атаулы II республикалық ақындар айтысы. II дәрежелі диплом (2001 жыл) — ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығы мен Аңырақай шайқасының 270 жылдық жылдығына арналған республикалық ақындар айтысы. II дәрежелі диплом — І. Байзақовтың туғанына 100 жыл толуына арналған «Айтыстың ақтаңгері» атты республикалық ақындар айтысы. I дәрежелі диплом (2002 жыл, Талдықорған қаласы) — «Тәуелсіздік тағдырым» атты Алматы облыстық ақындар айтысы. III дәрежелі диплом (2002 жыл) — Ағыбай батыр Қоңырбайұлының 200 жылдық мерейтойына арналған республикалық ақындар айтысы. Диплом (2002 жыл) — «Хан Кененің арманы» атты республикалық айтыс. Алғыс хат (2003 жыл, Ташкент қаласы) — «Абат махалла жылы» халықаралық ақындар айтысы. «Алаш орда – 100 жыл», «Алаш арыстарының ізбасары» төсбелгілерінің иегері. Мадақтама — Қарасай батырдың 400 жылдық мерейтойына арналған республикалық ақындар айтысы. == Дереккөздер == {{скз}} == Санаттар == [[Санат:1975 жылы туғандар]] [[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ айтыскерлері]] [[Санат:Райымбек ауданы тумалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] cijd8nf97044z5zn04k818toleuk4po 3692544 3692535 2026-11-06T11:57:59Z 19642206g 179570 дереккөз 3692544 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{тұлға | есімі = Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет ені = | атағы = Айтыскер ақын, фольклоршы, шешен | лақап аты = «Құлмамбеттің құлыны» | туған күні = 15.11.1975 | туған жері = [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], Тегістік ауылы | қайтыс болған күні = 30.10.2004 (29 жасында) | қайтыс болған жері = [[Алматы облысы]], [[Ұйғыр ауданы]], Шонжы — Қалжат тасжолы | мамандығы = Филолог, ұстаз, айтыскер ақын | жұбайы = Ажар Түзелбекқызы | балалары = Нұрайша, Нұрсұлтан | марапаттары = «Жас дарын» сыйлығының лауреаты (1996), «Алаш орда – 100 жыл», «Алаш арыстарының ізбасары» төсбелгілері }} '''Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов''' (15 қараша 1975, Тегістік ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы — 30 қазан 2004) — қазақтың белгілі айтыскер ақыны, фольклоршы, шешен, суырыпсалма өнердің көрнекті өкілі. == Өмірбаяны == Оразалы Жарылқасынұлы Досбосынов 1975 жылы 15 қарашада Алматы облысы Райымбек ауданының (бұрынғы Нарынқол ауданы) Тегістік ауылында туған. Орта мектепті тәмамдаған соң [[Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің филология факультетінде білім алды. Мектеп жасынан айтысқа бейім болып, республикалық деңгейдегі додалардан дараланды. Өнер жолында шәкірт тәрбиелеп, бір күнде 5 ақынмен айтысты. Жетісу ақындарының ішінде Сүйінбайдан кейінгі сүре жол қалыптастыра білген халықтың сүйікті ақынына айналды. Ресей, Қытай, Қырғызстан және Өзбекстанда өткен халықаралық айтыстарда қазақ өнерін асқақтатты. Айтыс өнерінде өзіндік өрнегімен, ерекше мақамымен және тапқырлығымен танылып, халыққа «Құлмамбеттің құлыны» атанып кеткен. Айтыста дәстүрлі терме-мақамдар мен жыр түрлерін жаңғыртты. 2004 жылы 30 қазанда Шонжы мен Қалжат арасындағы жол апатынан 29 жасында мезгілсіз қайтыс болды. Алматы облысы Талғар ауданы Тұздыбастау ауылының қорымына жерленген. == Отбасы == Жары — белгілі әнші Ажар Түзелбекқызы (1977–2011). Балалары — Нұрайша мен Нұрсұлтан. == Марапаттары мен жетістіктері == Алматы, 1996 жыл — «Жас дарын» сыйлығының лауреаты. Құрмет грамотасы, Облыстық мектеп оқушылар арасындағы айтыстан бас жүлде. Құрмет грамотасы (1990 жыл) — Сүйінбай Аронұлының 175 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Құрмет грамотасы (1990 жыл) — Бөлтірік Атыханұлының 120 жылдық мерейтойында өткізілген ақындар айтысы. Құрмет грамотасы (1991 жыл) — Ж. Жабаевтың 145 жыл толуына арналған мерейтойында өткізілген Алматы облыстық ақындар айтысы (1-орын). Құрмет грамотасы (1994 жыл, Талғар қаласы) — Тұрар Рысқұловтың 100 жылдығына орай ақындар айтысы. Бас жүлде — Ж. Жабаевтың 150 жылдық мерейтойына арналған Алматы қалалық ақындар айтысы. Диплом — Ж. Жабаевтың 150 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Мадақтама (1998 жыл) — Республикалық ақындар айтысында үздік өнер көрсеткені үшін. Диплом (1998 жыл) — «Жетісу» газетінің 80 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысы. Диплом (2000 жыл) — «1000 жылдық – Ерлік пен Елдіктің шежіресі» Алматы облыстық ақындар айтысы. III дәрежелі диплом (2000 жыл) — Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған халықаралық ақындар айтысы. Алғыс хат (2001 жыл) — Оралхан Бөкей атындағы республикалық ақындар айтысы. Диплом (2001 жыл) — «Ер қанаты – ат» атаулы II республикалық ақындар айтысы. II дәрежелі диплом (2001 жыл) — ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығы мен Аңырақай шайқасының 270 жылдық жылдығына арналған республикалық ақындар айтысы. II дәрежелі диплом — І. Байзақовтың туғанына 100 жыл толуына арналған «Айтыстың ақтаңгері» атты республикалық ақындар айтысы. I дәрежелі диплом (2002 жыл, Талдықорған қаласы) — «Тәуелсіздік тағдырым» атты Алматы облыстық ақындар айтысы. III дәрежелі диплом (2002 жыл) — Ағыбай батыр Қоңырбайұлының 200 жылдық мерейтойына арналған республикалық ақындар айтысы. Диплом (2002 жыл) — «Хан Кененің арманы» атты республикалық айтыс. Алғыс хат (2003 жыл, Ташкент қаласы) — «Абат махалла жылы» халықаралық ақындар айтысы. «Алаш орда – 100 жыл», «Алаш арыстарының ізбасары» төсбелгілерінің иегері. Мадақтама — Қарасай батырдың 400 жылдық мерейтойына арналған республикалық ақындар айтысы. == Дереккөздер == {{скз}} == Санаттар == [[Санат:1975 жылы туғандар]] [[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ айтыскерлері]] [[Санат:Райымбек ауданы тумалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің түлектері]] hxjwwg92hnrl3g6yt1inakn6dslvzi7 14 790012 3692536 2026-11-06T11:53:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Құрлықтар бойынша бейнелеу өнері]] 3692536 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Құрлықтар бойынша бейнелеу өнері]] 9yngzhrzpjtie7gfc98o6xlzas7waqu 14 790016 3692543 2026-11-06T11:57:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар бойынша өнер]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша бейнелеу өнері]] 3692543 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар бойынша өнер]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша бейнелеу өнері]] 0xem2fuasvkbwftq1e074akn9atkwxw 14 790017 3692545 2026-11-06T11:58:43Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Бейнелеу өнері]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша өнер]] 3692545 wikitext text/x-wiki [[Санат:Бейнелеу өнері]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша өнер]] p5nwjrccfgfke772necefhjom3lxjm0